ભદ્રના પાથરણાવાળાઓને રાહત! હાઈકોર્ટનો AMCને આદેશ

અમદાવાદના ઐતિહાસિક ભદ્ર વિસ્તારમાં વર્ષોથી ચાલતા પાથરણાવાળાઓ અને તંત્ર વચ્ચેના વિવાદમાં મહત્વપૂર્ણ વળાંક આવ્યો છે. Gujarat High Court એ મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપતાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે પ્રમાણિત પાથરણાવાળાઓને તેમની રોજીરોટીથી વંચિત રાખી શકાય નહીં. કોર્ટએ Ahmedabad Municipal Corporation (AMC)ને આદેશ આપ્યો છે કે ભદ્ર પરિસરમાં વ્યવસાય કરતા 586 પ્રમાણિત પાથરણાવાળાઓને 21 માર્ચ સુધીમાં ફરીથી તેમની જગ્યાએ પુનઃસ્થાપિત કરવામાં આવે. આ નિર્ણય વર્ષ 2014થી ચાલી રહેલી જાહેરહિત અરજી (PIL) પર સુનાવણી દરમિયાન આપવામાં આવ્યો છે. કોર્ટએ જણાવ્યું હતું કે યોગ્ય સર્વે કર્યા વગર અને કાયદાની પ્રક્રિયા અનુસર્યા વગર કોઈપણ વિસ્તારમાંથી ફેરિયાઓને હટાવી દેવું કે તેને ‘નો વેન્ડિંગ ઝોન’ જાહેર કરવું કાયદેસર ગણાય નહીં.

સ્ટ્રીટ વેન્ડર્સ એક્ટ હેઠળ ફેરિયાઓના અધિકારોને માન્યતા

હાઈકોર્ટે પોતાના આદેશમાં સ્પષ્ટ કર્યું કે પાથરણાવાળાઓના અધિકારોને સુરક્ષિત રાખવા માટે બનાવવામાં આવેલો Street Vendors (Protection of Livelihood and Regulation of Street Vending) Act, 2014 દરેક શહેરી તંત્ર માટે બાંયધરીરૂપ છે. આ કાયદા મુજબ કોઈપણ ફેરિયાને યોગ્ય સર્વે, નોંધણી અને પુનર્વસન વિના હટાવી શકાતું નથી. કોર્ટએ નોંધ્યું કે AMC દ્વારા સપ્ટેમ્બર 2025માં લેવામાં આવેલો નિર્ણય, જેમાં પ્રમાણિત પાથરણાવાળાઓને વેન્ડિંગ ઝોનમાંથી હટાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો, તે કાયદાના આત્માને વિરુદ્ધ છે. તેથી કોર્ટએ આ નિર્ણયને ગેરકાયદે ગણાવ્યો.સુનાવણી દરમિયાન ડિવિઝન બેન્ચે તંત્રની કામગીરી પર અસંતોષ વ્યક્ત કર્યો હતો. બેન્ચમાં સામેલ Sunita Agarwal અને D. N. Ray એ જણાવ્યું હતું કે શહેરના વિકાસના નામે નબળા વર્ગના લોકોની રોજીરોટી છીનવી લેવી યોગ્ય નથી.AMC તરફથી કોર્ટના આદેશના અમલ પર સ્ટે મૂકવાની માંગ કરવામાં આવી હતી. જોકે હાઈકોર્ટે આ માંગણી ફગાવી દીધી અને સ્પષ્ટ કહ્યું કે કોર્ટના આદેશનો અમલ તરત શરૂ કરવો પડશે.હાઈકોર્ટે આ મામલે આગામી સુનાવણી 17 એપ્રિલે રાખી છે. તે પહેલા AMCએ કોર્ટને પુનઃસ્થાપન પ્રક્રિયા અંગેનો અહેવાલ રજૂ કરવો પડશે.કોર્ટએ AMCને આગામી સુનાવણી પહેલા સમગ્ર અમલ અંગે વિગતવાર સોગંદનામું રજૂ કરવાનો આદેશ આપ્યો છે. કોર્ટએ કહ્યું કે પાથરણાવાળાઓ શહેરની અર્થવ્યવસ્થાનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે અને તેમના હકોનું રક્ષણ કરવું તંત્રની જવાબદારી છે.

586 પાથરણાવાળાઓને ભદ્રમાં જ મળશે જગ્યા

AMC દ્વારા કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરાયેલા સોગંદનામા મુજબ ભદ્ર પરિસરમાં કુલ 844 જગ્યા ઉપલબ્ધ છે. આમાંથી 586 પાથરણાવાળાઓને સત્તાવાર પ્રમાણપત્રો આપવામાં આવ્યા છે. હાઈકોર્ટે આ તમામ 586 પાથરણાવાળાઓને ભદ્ર પરિસરમાં જ ફરીથી વ્યવસાય શરૂ કરવાની મંજૂરી આપવાનો આદેશ આપ્યો છે. આ 586 ફેરિયાઓમાં 262 પાથરણાવાળાનું પ્રતિનિધિત્વ Self Employed Women’s Association (SEWA) દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે, જ્યારે 324 પાથરણાવાળાનું પ્રતિનિધિત્વ ‘સેલો’ સંસ્થાન દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. કોર્ટના આદેશ મુજબ કુલ 844 જગ્યાઓમાંથી 586 પ્રમાણિત પાથરણાવાળાઓને ભદ્રમાં જ સમાવવાના રહેશે. જ્યારે બાકી રહેલા 258 પાથરણાવાળાઓને અન્ય યોગ્ય જગ્યાએ રિલોકેટ કરવાની જવાબદારી AMCની રહેશે.કોર્ટએ તંત્રને ખાસ સૂચના આપી છે કે પુનઃસ્થાપન પ્રક્રિયા દરમિયાન જાહેર માર્ગો પર અવરોધ ઊભો ન થાય અને સામાન્ય નાગરિકોને અવરજવર કરવામાં કોઈ મુશ્કેલી ન પડે.

એક સપ્તાહમાં વેરિફિકેશન પૂર્ણ કરવાનો આદેશ

હાઈકોર્ટે પાથરણાવાળાઓના પ્રમાણપત્રોની ચકાસણી કરવા માટે ખાસ કમિટી બનાવવાનો આદેશ આપ્યો છે. આ કમિટીમાં AMCના ત્રણ અધિકારીઓ, એક વરિષ્ઠ પોલીસ અધિકારી અને એક સ્થાનિક વહીવટી અધિકારીનો સમાવેશ કરવામાં આવશે. કોર્ટએ આ કમિટીને એક સપ્તાહમાં તમામ પ્રમાણપત્રોની ચકાસણી પૂર્ણ કરવાનો આદેશ આપ્યો છે. ત્યારબાદ પાથરણાવાળાઓને નિર્ધારિત જગ્યાએ ફરીથી વ્યવસાય શરૂ કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવશે. હાઈકોર્ટે પોલીસ અને જિલ્લા વહીવટીતંત્રને પણ સ્પષ્ટ સૂચના આપી છે કે પાથરણાવાળાઓને ફરીથી ભદ્ર વિસ્તારમાં પુનઃસ્થાપિત કરવામાં આવે ત્યારે કાયદો અને વ્યવસ્થાની સ્થિતિ કથળે નહીં તેની ખાસ તકેદારી રાખવામાં આવે. સાથે સાથે કોર્ટએ જણાવ્યું કે જાહેર માર્ગો, ફૂટપાથ અને વાહનવ્યવહાર માટેના રસ્તાઓ સામાન્ય નાગરિકો માટે ખુલ્લા રહેવા જોઈએ. કોઈપણ પ્રકારનું દબાણ કે અવરોધ ઊભો કરવામાં આવે તો તે કોર્ટના આદેશનો ભંગ ગણાશે.

દાયકાઓ જૂનો સંઘર્ષ

ભદ્ર વિસ્તારનો આ વિવાદ લગભગ એક દાયકા જૂનો છે. વર્ષ 2014માં Bhadra Plaza ના વિકાસ માટે AMC દ્વારા રસ્તા ખોદકામ અને બેરિકેડ્સ લગાવવાની કામગીરી શરૂ કરવામાં આવી હતી.આ સમયે પેઢીઓથી ત્યાં વ્યવસાય કરતા પાથરણાવાળાઓને ત્યાંથી હટાવવામાં આવ્યા હતા, જેના કારણે તેમની રોજીરોટી પર ગંભીર અસર પડી હતી.પાથરણાવાળાઓએ જણાવ્યું હતું કે તેઓ વર્ષોથી ભદ્ર વિસ્તારમાં વ્યવસાય કરી રહ્યા છે અને ઘણા પરિવારોએ પેઢીઓથી અહીંથી પોતાનું ગુજરાન ચલાવ્યું છે. આ વિવાદમાં પાથરણાવાળાઓના હકો માટે અનેક સામાજિક સંસ્થાઓ આગળ આવી હતી. SEWA અને અન્ય સંગઠનોએ પાથરણાવાળાઓના પક્ષમાં પુરાવા અને દસ્તાવેજો રજૂ કરીને તેમની કાયદાકીય લડત લડી. આ સંસ્થાઓએ કોર્ટ સમક્ષ 60-70 વર્ષ જૂના પુરાવા રજૂ કરીને જણાવ્યું હતું કે ભદ્ર વિસ્તાર માત્ર ઐતિહાસિક સ્મારક જ નહીં પરંતુ નાના વેપારીઓ માટે જીવનનો આધાર પણ છે. હાઈકોર્ટના આ ચુકાદાને શહેરના વિકાસ અને નાની આવક ધરાવતા વેપારીઓના અધિકારો વચ્ચે સંતુલન સ્થાપિત કરનાર નિર્ણય તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે. કાયદા નિષ્ણાતોના મત મુજબ આ ચુકાદો માત્ર ભદ્ર વિસ્તાર માટે જ નહીં પરંતુ સમગ્ર દેશમાં સ્ટ્રીટ વેન્ડર્સના અધિકારો માટે મહત્વપૂર્ણ દિશાનિર્દેશ આપી શકે છે.