કેવી રીતે જહાજો સ્ટ્રેઈટ ઓફ હોર્મુઝ માંથી પસાર થયા ?

વધતા મધ્ય પૂર્વ તણાવ વચ્ચે ભારતે પોતાની ઊર્જા સલામતી તેમજ વૈશ્વિક ઈંધણ વ્યવહારની સલામતી માટે ઇરાન સાથે સ્ટ્રેઈટ ઓફ હોર્મુઝને ફરીથી ખોલવાની રાજકીય વાતચીતમાં મહત્વપૂર્ણ પ્રગતિ દર્શાવી છે. ભારતના વિદેશ મંત્રીએ એસ. જયશંકરે તાજા અહેવાલમાં જણાવ્યું છે કે આક્ષેપો કે ભયાભીત વાતાવરણ વચ્ચે પણ ભારત‑ઇરાન ડાયલોગથી બે ભારતીય ઝંડાવાળાં જહાજોના સુરક્ષિત પસારમાં સફળતા મળી છે — જે ૨૧મી સદીમાં ભારતની વિદેશ નીતિની એક વિશેષ ઓળખ બની છે.જ્યારે કેટલીક અહેવાલો જણાવી રહી છે કે ભારત‑ઇરાન વચ્ચે કોઈ વિશાળ કરાર નક્કી થયો છે, ત્યારે વિદેશ મંત્રીએ સ્પષ્ટ કર્યું છે: “અમે કોઈ બલ્કના કરારોપરાંતપણે સગઠિત બંધારણ નથી કર્યું… દરેક જહાજ માટે અલગથી વાતચીત અને મંજૂરી થાય છે.”

સ્ટ્રેઈટ ઓફ હોર્મુઝ શું છે?
સ્ટ્રેઈટ ઓફ હોર્મુઝ એ વિશ્વના સૌથી વ્યસ્ત અને મહત્વના દરિયામાં આવેલી નેરસ પાસેજ છે, જ્યાંથી પ્રત્યેક દિવસ લગભગ 20% વૈશ્વિક ડિઝલ, ક્રૂડ ઓઈલ અને અન્ય ઊર્જા ઉત્પાદનોની આવક‑જાવક થાય છે. તેની વ્યસ્તી અભૂતપૂર્વ છે: યુરોપ, એશિયા અને અમેરિકા સહિત મોટા‑મોટા ઉદ્યોગો આ રસ્તા દ્વારા જ ઊર્જા મેળવે છે. એટલે જ જ્યારે આ માર્ગ અમુક રાજકીય ઇશ્વાનો અથવા લશ્કરી ઘટનાઓના કારણે અસ્થિર થાય છે, ત્યારે તેને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારો અને દેશોની ઊર્જા સલામતી માટે એક ગંભીર જોખમ ગણવામાં આવે છે.

મધ્ય પૂર્વમાં યુદ્ધ અને તણાવનો માહોલ
વિશ્વમાં જ્યાં યુદ્ધો અને તણાવના સમાચાર સતત આવે છે, ત્યાં સ્ટ્રેઈટ ઓફ હોર્મુઝનું કદાચ સૌથી મોટું જોખમ છે એમ માનવામાં આવે છે. વિદેશ મંત્રીએ જણાવ્યું છે કે આ વિસ્તાર હાલમાં કેટલીક આંતરરાષ્ટ્રીય શક્તિઓ વચ્ચે થયેલો ઉગ્ર મથામણથી અસમાન્ય તણાવમાં છે. વિશેષ કરીને અમેરિકાએ ઇરાન પર સખ્ત પગલાં ભર્યા છે અને કેટલીક ઘટનાઓ પછી આ વિસ્તાર યુદ્ધ‑પ્રવણ બન્યો છે. તેના પરિણામે ઘણી દેશોની જહાજો આ માર્ગમાંથી પસાર થવાની હચકિણમાં છે. આવી સ્થિતિમાં ભારતે પોતાની ઊર્જા જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં લઈને અને કાયદેસર અર્થવ્યવહાર જાળવવા માટે ખાસ રાજકીય પ્રયત્નો શરૂ કર્યા.

ભારત‑ઇરાન ડાયલોગ: એક અભિગમ
વિદેશ મંત્રીએ સ્પષ્ટ કહ્યું છે કે ભારતનો અભિગમ હથિયાર અથવા સૈન્ય પ્રવેશ દ્વારા નહિ, પરંતુ ડાયલોગ અને સામયિક સમજૂતી દ્વારા છે. જયશંકરે તેમનાં સમાચારમાં જણાવ્યુ: “અમે ઇરાન સાથે સીધી વાતચીત કરી રહ્યા છીએ — અને આમાં છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં કેટલાક સ્પષ્ટ પરિણામો મળ્યાં છે.” આ વાતચીત એટલે કે કોઇ મોટી સૈન્ય અથડામણ નહિ, પરંતુ ડિપ્લોમેટિક કૌશલ્ય સાથે આંતરિક સભ્યોનું સમન્વય.

શિવાલિક અને નંદા દેવી: સુરક્ષિત મોકલાયેલા જહાજો
સોશિયાલ મીડિયા, સમાચાર અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ચર્ચા થતી બંને જહાજો — શિવાલ્યક અને નંદા દેવી — સફળતાપૂર્વક સ્ટ્રેઈટ ઓફ હોર્મુઝમાંથી પસાર થયા અને પાછા ભારત પોહીંચી ગયા છે. આ જીવન વહીવટ જેવા મહત્વના પરિવહન છે કેમ કે:

• શિવાલિક અને નંદા દેવીમાં કુલ ~92,712 મેટ્રિક ટન એલપીજી (LPG)ભરેલાં હતા.
• આ વસ્તુઓ ભારતની ઊર્જા જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
• તેનો સુરક્ષિત પસાર થયેલો માર્ગ એ ઇરાન સાથે ભારતની સલાહકાર અને નોંધપાત્ર ડાયલોગની સાક્ષી છે.

આ જીત માત્ર એક જહાજ પસાર કરવાની ઘટનાઓ નથી — તે એક રાજકીય અને કાઉન્ટર ડિપ્લોમેસી સફળતા છે.

અમેરિકા અને અન્ય દેશોની ભૂમિકા
વિદેશ મંત્રીએ તેમની ટિપ્પણીમાં આ વાત પણ સ્પષ્ટ કરી છે કે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સહિત અન્ય શક્તિઓ પણ આ માર્ગને સલામત બનાવવા ચાહે છે અને ઘણાં દેશોના નૌકાદળો ત્યાં સામેલ થવા માટે પ્રસ્તાવ મૂક્યા છે. યુએસ પ્રેસિડેન્ટ તરફથી યુરોપ, એશિયા અને અન્ય દેશોને નૌસેનાની સહાય માટે આમંત્રણ પણ મળ્યું છે. તે છતાં, ભારત કહે છે કે “પ્રત્યેક દેશની પરિસ્થિતિ જુદી છે” અને પોતાની રાજકિય સ્થિતિ અને સંબંધો મુજબ જ આગળ વધે છે.

વિદેશ મંત્રીએ સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે ભારતની રાજકીય દિશા મૂલ્યવાદો અને પોતાનાં વ્યૂહાત્મક હિત ઉપર આધારિત છે. સ્ટ્રેઈટ ઓફ હોર્મુઝ — જે વૈશ્વિક ઉર્જા માર્ગ છે — તેને સુરક્ષિત રાખવા માટે ભારત અને ઇરાન વચ્ચેના હિત‑ભેદભર્યા સંબંધો એ માત્ર એક વ્યૂહાત્મક વિહાર નથી, પરંતુ વૈશ્વિક રાજકીય પરિસ્થિતિ અને ઊર્જા વિજયનો એક મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ છે.ભારતમાં ઘર‑બાર, ઉદ્યોગો અને સરકારી વિભાગો સુધી યારો‑મિત્રો સુધી આ એક મહત્વપૂર્ણ સમય છે — કારણકે એક સુધારેલી રાજકીય દિશા દેશની ઊર્જા‑આવકને સ્થિર રાખવાનું અને વૈશ્વિક સ્તરે આત્મ‑ગૌરવ વધારવાનું કામ કરે છે.