જાણો શું છે ગુજરાત UCC બિલ 2026 ?

ગુજરાત રાજ્યમાં સમાન નાગરિક સંહિતા (Uniform Civil Code – UCC) અમલમાં લાવવાના પ્રયાસોને હવે નવું વળાંક મળ્યું છે. નિવૃત્ત સુપ્રીમ કોર્ટ ન્યાયાધીશ રંજના પ્રકાશ દેસાઈની અધ્યક્ષતામાં રચાયેલી ઉચ્ચસ્તરીય સમિતિએ પોતાનો અંતિમ અને વિગતવાર અહેવાલ રાજ્ય સરકારને સોંપ્યો છે, જેને મુખ્ય પ્રધાન ભૂપેન્દ્ર પટેલના નેતૃત્વ હેઠળ કેબિનેટ દ્વારા સ્વીકારવામાં આવ્યો છે. આ અહેવાલના આધારે ‘ગુજરાત સમાન નાગરિક સંહિતા 2026’ વિધેયક હવે વિધાનસભામાં ચર્ચા માટે રજૂ થવાનો છે, જે રાજ્યના કાનૂની અને સામાજિક માળખામાં મોટા પરિવર્તનો લાવી શકે છે. ગુજરાતમાં સમાન નાગરિક સંહિતા અમલમાં લાવવાનો પ્રયાસ રાજ્યના ઈતિહાસમાં એક મહત્વ પૂર્ણ ક્ષણ છે. રંજના પ્રકાશ દેસાઈ સમિતિનો અહેવાલ અને ભૂપેન્દ્ર પટેલ સરકારનો નિર્ણય દર્શાવે છે કે રાજ્ય કાનૂની સુધારાઓ દ્વારા સમાજમાં સમાનતા લાવવા પ્રતિબદ્ધ છે. હવે તમામ નજરો વિધાનસભાની ચર્ચા પર છે. જો આ વિધેયક કાયદા રૂપે અમલમાં આવે છે, તો તે ગુજરાતના સામાજિક અને કાનૂની માળખામાં લાંબા ગાળે અસરકારક પરિવર્તન લાવશે — ખાસ કરીને મહિલાઓના સશક્તિકરણ અને ન્યાયસંગત સમાજના નિર્માણમાં.

વ્યાપક અભ્યાસ બાદ તૈયાર થયો અહેવાલ
સમિતિએ આ અહેવાલ તૈયાર કરવા માટે માત્ર કાનૂની અભ્યાસ જ નહીં, પરંતુ સામાજિક વાસ્તવિકતાઓને પણ સમજવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. રાજ્યના વિવિધ જિલ્લાઓની મુલાકાત, વિવિધ સમુદાયો સાથેની ચર્ચાઓ, જનસાંભળણીઓ અને લેખિત સૂચનોના આધારે આ અહેવાલ તૈયાર થયો છે. સમિતિમાં નિવૃત્ત સુપ્રીમ કોર્ટ ન્યાયાધીશ રંજના પ્રકાશ દેસાઈ, નિવૃત્ત આઈએએસ અધિકારી સી.એલ. મીના, વરિષ્ઠ વકીલ આર.સી. કોડેકર, શિક્ષણવિદ્ ડૉ. દક્ષેશ ઠાકર અને સામાજિક કાર્યકર ગીતા શ્રોફ જેવા સભ્યોનો સમાવેશ થતો હતો. આથી અહેવાલમાં કાનૂની દૃષ્ટિ સાથે સામાજિક સંતુલન પણ જાળવવાનો પ્રયાસ દેખાય છે.

એક દેશ – એક કાયદો: લગ્ન માટે સમાન નિયમો
UCCનો મુખ્ય હેતુ વિવિધ ધર્મ અને સમુદાયો માટે અલગ-અલગ વ્યક્તિગત કાયદાઓને બદલે એકસરખું કાનૂની માળખું ઊભું કરવાનો છે. ખાસ કરીને લગ્ન વ્યવસ્થામાં મોટો ફેરફાર જોવા મળશે.

મોનોગેમી ફરજિયાત(એક જ જીવનસાથી)
ડ્રાફ્ટ બિલ મુજબ હવે એક વ્યક્તિ એક જ જીવનસાથી રાખી શકશે. એટલે કે, કોઈપણ પુરુષ કે સ્ત્રી જીવંત જીવનસાથી હોવા છતાં બીજું લગ્ન કરશે તો તે ગેરકાયદેસર ગણાશે.આ જોગવાઈ ખાસ કરીને મુસ્લિમ સમાજમાં પ્રચલિત બહુવિધ લગ્ન પ્રથાને અસર કરશે.આ સંહિતા સમગ્ર ગુજરાતમાં લાગુ પડશે અને રાજ્યના રહેવાસીઓને લાગુ પડશે, ભલે તેઓ રાજ્ય બહાર રહેતા હોય.આવા કિસ્સામાં દંડાત્મક કાર્યવાહી ભારતીય ન્યાય સંહિતા 2023 હેઠળ થશે અને તે લગ્ન અમાન્ય ગણાશે.

લગ્ન માટેની નક્કી શરતો
સંહિતામાં લગ્ન માટે કેટલીક સ્પષ્ટ શરતો નક્કી કરવામાં આવી છે:

• પુરૂષ માટે 21 વર્ષ અને સ્ત્રી માટે 18 વર્ષની લઘુત્તમ ઉંમર
• બંને પક્ષની સ્વૈચ્છિક સંમતિ જરૂરી
• માનસિક રીતે સક્ષમ હોવું આવશ્યક
• નજીકના સંબંધોમાં લગ્ન પર પ્રતિબંધ (કેટલાક પરંપરાગત અપવાદો સાથે)

આ જોગવાઈઓ આધુનિક કાનૂની માપદંડો સાથે સુસંગત છે અને લગ્ન સંસ્થાને વધુ જવાબદાર બનાવે છે.

ધાર્મિક વિધિઓ રહેશે યથાવત્
UCCનો અર્થ ધાર્મિક પરંપરાઓને દૂર કરવો નથી. લોકો પોતાની ધાર્મિક રીત-રિવાજ મુજબ લગ્ન કરી શકશે — જેમ કે સપ્તપદી, નિકાહ, આનંદ કારજ અથવા મંગળફેરા. પરંતુ કાનૂની માન્યતા માટે લગ્નનું રજીસ્ટ્રેશન ફરજિયાત બનાવવામાં આવ્યું છે.

લગ્ન નોંધણી હવે ફરજિયાત
નવી સંહિતા મુજબ દરેક લગ્ન 60 દિવસની અંદર રજીસ્ટ્રાર પાસે નોંધાવવું ફરજિયાત રહેશે. નોંધણી ન કરાવવાથી દંડ લાગી શકે છે (₹25,000 સુધી), જોકે માત્ર નોંધણીના અભાવે લગ્ન અમાન્ય ગણાશે નહીં. કાયદો અમલમાં આવે તે પહેલાં થયેલા લગ્નો માટે પણ નોંધણી કરવાની જોગવાઈ છે, જેથી કાનૂની દસ્તાવેજીકરણ મજબૂત બને.

લિવ-ઇન રિલેશનશિપ પર નિયંત્રણ
આ બિલનો સૌથી ચર્ચાસ્પદ અને મહત્વપૂર્ણ ભાગ લિવ-ઇન સંબંધોને લઈને છે. નવી જોગવાઈ મુજબ:

• લિવ-ઇન સંબંધમાં રહેનાર પુખ્ત વયના સ્ત્રી-પુરુષે રજીસ્ટ્રાર પાસે લેખિતમાં નોંધણી કરાવવી પડશે
• સંબંધ શરૂ કરતા પહેલા અથવા શરૂ કર્યા બાદ નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં માહિતી આપવી ફરજિયાત રહેશે

આ પગલાંનો હેતુ આવા સંબંધોમાં મહિલાઓને કાનૂની સુરક્ષા આપવાનો છે અને ભવિષ્યમાં થતા વિવાદોને ઘટાડવાનો છે.

મહિલાઓના અધિકારોને પ્રાથમિકતા
સંહિતામાં મહિલાઓના હકોને ખાસ મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. લગ્નમાં છેતરપિંડી, ખોટી ઓળખ, બળજબરી કે માનસિક દબાણ જેવી પરિસ્થિતિઓમાં મહિલાઓને કાનૂની સુરક્ષા આપવામાં આવશે.

લગ્ન રદ કરવાની પરિસ્થિતિઓ

• ખોટી ઓળખ આપી લગ્ન કરવું
• બળજબરીથી સંમતિ લેવાઈ હોવી
• લગ્ન સમયે અન્ય સંબંધ છુપાવવો
• લગ્ન પહેલાં ગર્ભાવસ્થા અંગે માહિતી ન આપવી

આવા કિસ્સાઓમાં મહિલાઓ લગ્ન રદ કરાવી શકે છે.

છૂટાછેડા માટે સ્પષ્ટ નિયમો
નવી સંહિતા મુજબ હવે કોઈપણ પરંપરા કે વ્યક્તિગત કાયદા હેઠળ સીધા છૂટાછેડા માન્ય નહીં રહે.છૂટાછેડા માટે કાનૂની પ્રક્રિયા ફરજિયાત રહેશે, જેમાં:

• કોર્ટ અથવા રજીસ્ટ્રાર સમક્ષ અરજી
• બંને પક્ષની સુનાવણી
• યોગ્ય કારણોની તપાસ

છૂટાછેડા માટેના કારણો

• ક્રૂરતા
• પરસ્ત્રી/પરપુરુષ સંબંધ
• લાંબા સમય સુધી ત્યાગ
• છેતરપિંડી

આ સાથે મહિલાઓને ભરણપોષણનો અધિકાર પણ આપવામાં આવ્યો છે.

“લવ જેહાદ” જેવી ઘટનાઓ પર કડક વલણ
બિલમાં એવા કિસ્સાઓ માટે પણ જોગવાઈ છે જેમાં કોઈ વ્યક્તિ નામ અથવા ઓળખ છુપાવીને લગ્ન કરે. આવા કિસ્સાઓમાં મહિલાઓને છૂટાછેડા, ભરણપોષણ અને કાનૂની સુરક્ષા મળશે.

સંતાનના અધિકારો સુરક્ષિત
જો ગેરકાયદેસર લગ્નમાંથી સંતાન જન્મે, તો પણ તે સંતાન કાયદેસર ગણાશે અને તેને તમામ હકો મળશે. આ જોગવાઈ બાળકના હિતોને પ્રાથમિકતા આપે છે.

અમલ અને છૂટછાટ
આ સંહિતા સમગ્ર ગુજરાતમાં લાગુ પડશે અને રાજ્યના રહેવાસીઓને લાગુ પડશે, ભલે તેઓ રાજ્ય બહાર રહેતા હોય. પરંતુ અનુસૂચિત જનજાતિ (Scheduled Tribes) અને બંધારણ હેઠળ સુરક્ષિત પરંપરાગત હકો ધરાવતા સમુદાયો માટે છૂટછાટ આપવામાં આવી છે.

ગુજરાત UCC 2026 મુખ્ય ફાયદા:
ગુજરાત UCC 2026 માત્ર કાયદાકીય સુધારો નથી, પરંતુ સામાજિક પરિવર્તનનું એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે.તેના મુખ્ય ફાયદા:

• મહિલાઓને સમાન અધિકાર
• કાનૂની સ્પષ્ટતા અને પારદર્શિતા
• વ્યક્તિગત કાયદાઓમાં રહેલી અસમાનતા દૂર કરવી
• સમાજમાં સમાનતા અને ન્યાય વધારવો