ક્યાં દૌડશે ભારતની પ્રથમ હાઇડ્રોજન ટ્રેન?

ભારતીય રેલવેનો ગ્રીન ગિયર: હાઇડ્રોજન ટ્રેનથી શરૂ થશે સ્વચ્છ સફર

16 July 2026 Gujarat Updates Team: ભારતીય રેલવે હવે માત્ર વિશ્વના સૌથી મોટા રેલ નેટવર્કમાંનું એક નથી, પરંતુ હરિત અને સ્વચ્છ પરિવહન ક્ષેત્રે પણ નવી ઓળખ ઉભી કરવાની દિશામાં આગળ વધી રહી છે. હરિયાણાના જિંદ-સોનીપત રેલ માર્ગ પર ભારતની પ્રથમ સ્વદેશી હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ આધારિત પેસેન્જર ટ્રેન શરૂ થવા જઈ રહી છે. આ માત્ર નવી ટ્રેનની શરૂઆત નથી, પરંતુ દેશના રેલવે ઇતિહાસમાં એક એવા યુગનો પ્રારંભ છે જ્યાં ડીઝલના ધુમાડાને બદલે પાણીની વરાળ સાથે ટ્રેનો દોડશે.

તાજેતરની સત્તાવાર માહિતી અનુસાર ભારતીય રેલવેએ 10 કોચની હાઇડ્રોજન ટ્રેનને મંજૂરી આપી છે અને તેનું ઉદ્ઘાટન 17 જુલાઈએ જિંદ ખાતે થવાનું છે. આ ટ્રેન જિંદ-સોનીપત રૂટ પર પાયલોટ પ્રોજેક્ટ તરીકે સેવા આપશે.

માત્ર નવી ટ્રેન નહીં, પરંતુ નવી વિચારસરણી
ભારતીય રેલવે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ઝડપી આધુનિકીકરણના માર્ગે આગળ વધી રહી છે. બ્રોડ ગેજ નેટવર્કનું લગભગ સંપૂર્ણ વિદ્યુતીકરણ પૂર્ણ થયા બાદ હવે ધ્યાન એવા રૂટ પર કેન્દ્રિત છે જ્યાં ભવિષ્યમાં ઝીરો-એમિશન ટેક્નોલોજી વધુ અસરકારક બની શકે. હાઇડ્રોજન ટ્રેન આ પરિવર્તનની અગત્યની કડી છે. વિશ્વના કેટલાક દેશોમાં હાઇડ્રોજન ટ્રેનો ચાલી રહી છે, પરંતુ મોટાભાગે તે બે થી ચાર કોચ ધરાવતી પ્રાદેશિક ટ્રેનો છે. ભારતે સીધા 10 કોચના હાઇ-કેપેસિટી ટ્રેનસેટ સાથે આગળ વધીને પોતાની ટેક્નિકલ ક્ષમતાનો પરિચય આપ્યો છે.

કેવી રીતે ચાલે છે હાઇડ્રોજન ટ્રેન?
આ ટ્રેનને દોડાવવા માટે ઓવરહેડ વીજ વાયર પર નિર્ભર રહેવાની જરૂર નથી. ટ્રેન પોતે જ પોતાની વીજળી ઉત્પન્ન કરે છે.તેના કેન્દ્રમાં પ્રોટોન એક્સચેન્જ મેમ્બ્રેન (PEM) ફ્યુઅલ સેલ ટેક્નોલોજી કાર્ય કરે છે. ટ્રેનમાં સંગ્રહિત હાઇડ્રોજન અને હવામાંથી મળતો ઓક્સિજન ફ્યુઅલ સેલમાં રાસાયણિક પ્રક્રિયા દ્વારા ભેગા થાય છે અને તેનાથી વીજળી ઉત્પન્ન થાય છે. આ વીજળી ટ્રેક્શન મોટરને ચલાવે છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં કોઈ દહન થતું નથી. પરિણામે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ, ધુમાડો કે ઝેરી વાયુઓ બહાર આવતા નથી. માત્ર પાણીની વરાળ અને થોડી ગરમી ઉત્પન્ન થાય છે.

સરળ ભાષામાં કહીએ તો,
હાઇડ્રોજન + ઓક્સિજન = વીજળી + પાણીની વરાળ આ જ કારણ છે કે હાઇડ્રોજનને ભવિષ્યનું સ્વચ્છ ઇંધણ માનવામાં આવે છે.

એક સાથે 2600 જેટલા મુસાફરોની ક્ષમતા
ભારતની પ્રથમ હાઇડ્રોજન ટ્રેનમાં કુલ 10 કોચ છે. તેમાં બે હાઇડ્રોજન ડ્રાઇવિંગ પાવર કાર અને આઠ પેસેન્જર કોચનો સમાવેશ થાય છે. આ ટ્રેન અંદાજે 2600 મુસાફરોને લઈ જઈ શકે તેવી ક્ષમતા ધરાવે છે. દરેક પાવર કાર આશરે 1200 કિલોવોટ શક્તિ ઉત્પન્ન કરે છે. પ્રારંભિક તબક્કામાં ટ્રેન 75 કિમી પ્રતિ કલાકની ગતિએ દોડશે, જ્યારે તેની ડિઝાઇન ક્ષમતા વધુ ઝડપ માટે તૈયાર કરવામાં આવી છે.

જિંદમાં ઊભું થયું હાઇડ્રોજનનું સંપૂર્ણ ઇકોસિસ્ટમ
હાઇડ્રોજન ટ્રેન ચલાવવી એટલી જ મહત્વની છે જેટલું તેના માટે જરૂરી ઇંધણની વ્યવસ્થા ઊભી કરવી.આ માટે જિંદમાં અત્યાધુનિક હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન, સંગ્રહ અને રિફ્યુઅલિંગ સુવિધા ઉભી કરવામાં આવી છે. અહીં પાણીના ઇલેક્ટ્રોલિસિસ દ્વારા હાઇડ્રોજન તૈયાર કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ તેને ઊંચા દબાણે સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે અને ટ્રેનમાં ભરવામાં આવે છે. રિફ્યુઅલિંગ દરમિયાન બંને પાવર કારમાં એકસાથે હાઇડ્રોજન ભરવાની વ્યવસ્થા હોવાથી સમયની બચત થાય છે. સમગ્ર સુવિધાને પેટ્રોલિયમ એન્ડ એક્સપ્લોઝિવ્સ સેફ્ટી ઓર્ગેનાઇઝેશન (PESO)ની મંજૂરી પણ મળી ચૂકી છે.

સલામતીને સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા
હાઇડ્રોજન અત્યંત જ્વલનશીલ ગેસ હોવાથી સલામતી સૌથી મોટો પ્રશ્ન બની શકે છે.ભારતીય રેલવેના જણાવ્યા મુજબ ટ્રેન અને રિફ્યુઅલિંગ સ્ટેશન બંનેમાં બહુસ્તરીય સુરક્ષા વ્યવસ્થા ગોઠવવામાં આવી છે.

• હાઇડ્રોજન લીક ડિટેક્ટર
• ફ્લેમ ડિટેક્ટર
• સ્મોક સેન્સર
• હીટ સેન્સર
• સતત વેન્ટિલેશન સિસ્ટમ
• ઓટોમેટિક શટડાઉન સિસ્ટમ

જો કોઈ અસામાન્ય સ્થિતિ સર્જાય તો સિસ્ટમ આપોઆપ હાઇડ્રોજનનો પુરવઠો બંધ કરી શકે છે. ડ્રાઇવર કેબિનમાં પણ રિયલ ટાઇમ મોનિટરિંગ ઉપલબ્ધ છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો મુજબ પરીક્ષણ
મુસાફરો માટે સેવા શરૂ થાય તે પહેલાં ટ્રેનના વિવિધ પરીક્ષણો કરવામાં આવ્યા હતા.તેમાં બ્રેકિંગ ટેસ્ટ, ઇલેક્ટ્રિકલ લોડ ટેસ્ટ, રેડિયો ફ્રિક્વન્સી સુસંગતતા, રાઇડ સ્ટેબિલિટી અને સલામતી સંબંધિત અનેક પરીક્ષણો સામેલ હતા.જર્મનીની આંતરરાષ્ટ્રીય સર્ટિફિકેશન એજન્સી TÜV SÜD દ્વારા પણ સલામતીનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું હતું. પ્રોજેક્ટ NFPA-2 તથા ISO ધોરણોને ધ્યાનમાં રાખીને વિકસાવવામાં આવ્યો છે.

આત્મનિર્ભર ભારતનું જીવંત ઉદાહરણ
આ સમગ્ર પ્રોજેક્ટમાં ભારતીય સંસ્થાઓએ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે.રિસર્ચ ડિઝાઇન એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ઓર્ગેનાઇઝેશન (RDSO)એ ટેક્નિકલ ડિઝાઇન તૈયાર કરી. મેધા સર્વો ડ્રાઇવ્સે સમગ્ર ટ્રેનસેટનું ઇન્ટિગ્રેશન કર્યું. ઇન્ટિગ્રલ કોચ ફેક્ટરી (ICF)એ કોચની ડિઝાઇન અને નિર્માણમાં યોગદાન આપ્યું.આ રીતે ટ્રેનથી લઈને રિફ્યુઅલિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સુધી સમગ્ર હાઇડ્રોજન ઇકોસિસ્ટમમાં ભારતીય એન્જિનિયરિંગની છાપ જોવા મળે છે.

દુનિયામાં ભારત ક્યાં ઊભું છે?
હાલમાં જર્મની હાઇડ્રોજન ટ્રેનોનું વ્યાવસાયિક સંચાલન કરનાર પ્રથમ દેશ તરીકે ઓળખાય છે. ફ્રાન્સ, ઇટાલી, ચીન અને જાપાન સહિતના દેશો પણ આ ક્ષેત્રમાં પ્રયોગો કરી રહ્યા છે. પરંતુ ભારતે શરૂઆતથી જ વધુ ક્ષમતા ધરાવતા 10 કોચના ટ્રેનસેટ સાથે પ્રવેશ કરીને અલગ ઓળખ ઉભી કરી છે. આથી ભવિષ્યમાં હાઇડ્રોજન ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ માત્ર નાના રૂટ પૂરતો નહીં રહે, પરંતુ વધુ મુસાફરો ધરાવતા રૂટ પર પણ શક્ય બનશે.

શું હાઇડ્રોજન ટ્રેન ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેનનું સ્થાન લેશે?
નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે નહીં. ભારતમાં જ્યાં સંપૂર્ણ વિદ્યુતીકરણ થઈ ચૂક્યું છે ત્યાં ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેનો સૌથી કાર્યક્ષમ વિકલ્પ રહેશે. પરંતુ જ્યાં ઓવરહેડ વાયર નાખવા મુશ્કેલ હોય, હેરિટેજ રૂટ હોય અથવા વિશિષ્ટ ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ હોય ત્યાં હાઇડ્રોજન ટ્રેન વધુ ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે છે. આથી બંને ટેક્નોલોજી એકબીજાના પૂરક તરીકે કામ કરશે.

નેશનલ ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશનને મળશે વેગ
કેન્દ્ર સરકારનો નેશનલ ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશન દેશને સ્વચ્છ ઊર્જા ક્ષેત્રે વૈશ્વિક નેતૃત્વ અપાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો છે.રેલવેમાં હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ વધવાથી ગ્રીન હાઇડ્રોજનના ઉત્પાદન, સંગ્રહ, પરિવહન અને નવી ઔદ્યોગિક તકો ઉભી થશે. સાથે જ કાર્બન ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો અને ઊર્જા સુરક્ષા બંનેને પ્રોત્સાહન મળશે.

ભવિષ્યમાં ક્યાં દોડશે હાઇડ્રોજન ટ્રેન?
જિંદ-સોનીપત રૂટ માત્ર શરૂઆત છે. આ પાયલોટ પ્રોજેક્ટમાંથી મળેલા અનુભવના આધારે ભારતીય રેલવે ભવિષ્યમાં અન્ય નોન-ઇલેક્ટ્રિફાઇડ અથવા વિશિષ્ટ રૂટ પર હાઇડ્રોજન ટ્રેનો શરૂ કરવાની યોજના બનાવી રહી છે. કાલકા-શિમલા જેવા હેરિટેજ રૂટ પણ સંભવિત વિકલ્પોમાં સામેલ હોવાનું અગાઉ રેલવે દ્વારા સૂચવાયું છે.

ભારત માટે કેમ મહત્વપૂર્ણ છે આ પ્રોજેક્ટ?
ભારત દર વર્ષે ઊર્જાની વધતી માંગ, પ્રદૂષણ અને કાર્બન ઉત્સર્જન જેવા પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં હાઇડ્રોજન આધારિત પરિવહન માત્ર ટેક્નોલોજીનું પ્રદર્શન નથી, પરંતુ લાંબા ગાળાની ઊર્જા વ્યૂહરચનાનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની શકે છે. ભારતીય રેલવે દ્વારા શરૂ કરાયેલ આ પહેલ દેશના ગ્રીન ટ્રાન્સપોર્ટ ઇકોસિસ્ટમને નવી દિશા આપશે. જો આ પાયલોટ સફળ રહે છે તો ભવિષ્યમાં હાઇડ્રોજન આધારિત ટ્રેનો ભારતના અનેક રૂટ પર જોવા મળી શકે છે. ડીઝલથી ઇલેક્ટ્રિક અને હવે હાઇડ્રોજન સુધીની આ સફર દર્શાવે છે કે ભારતીય રેલવે માત્ર મુસાફરોને એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે પહોંચાડવાનું સાધન નથી રહ્યું, પરંતુ દેશના ઊર્જા પરિવર્તન, સ્વદેશી ટેક્નોલોજી અને પર્યાવરણ સંરક્ષણના મિશનમાં પણ અગ્રેસર બની રહ્યું છે. ભારતની પ્રથમ હાઇડ્રોજન ટ્રેન એ ગ્રીન મોબિલિટીના નવા યુગની શરૂઆતનું પ્રતીક છે અને વિશ્વને એ સંદેશ આપે છે કે સ્વચ્છ પરિવહન હવે માત્ર કલ્પના નહીં, પરંતુ ભારતીય પાટા પર દોડતી હકીકત બની રહ્યું છે.

www.gujaratupdates.com

અમારી WhatsApp ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
અમારી Telegram ચેનલ માં જોડાવો : Click karo

આ પણ વાંચો :

ભારતની પ્રથમ હાઇડ્રોજન ટ્રેન હવે દોડવા તૈયાર

આ આર્ટિકલને તમારા સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરવા નીચેના આઈકોન પાર ક્લિક કરો.