3,000 સૈનિકો, 5 યુદ્ધજહાજો—ભારત-રશિયા કરારનો નવો દમ

New Delhi, 23 April, 2026 :ભારત અને રશિયા વચ્ચેનો RELOS (Reciprocal Exchange of Logistics Support) કરાર હવે માત્ર કાગળ પરનો દસ્તાવેજ નથી રહ્યો—તે 2026થી કાર્યરત બનીને વિશ્વ રાજકારણમાં ભારતની ભૂમિકા બદલતો મહત્વપૂર્ણ પગલું બની ગયો છે. આ કરાર ભારતને માત્ર સૈન્ય શક્તિ નહીં પરંતુ “લોજિસ્ટિક્સ પાવર” તરીકે ઉભું કરે છે—અને આધુનિક યુદ્ધમાં આ જ સૌથી મોટી તાકાત બની રહી છે.

તાજેતરના અહેવાલો અનુસાર, આ કરાર હેઠળ બંને દેશો એકબીજાના પ્રદેશમાં 3,000 સૈનિકો, 5 યુદ્ધજહાજો અને 10 વિમાનો તૈનાત કરી શકે છે, જે તેને સામાન્ય લોજિસ્ટિક્સ કરાર કરતાં વધુ ઊંડો બનાવે છે.

RELOS – “લોજિસ્ટિક્સ” પાછળનું અસલી રાજકારણ
સામાન્ય રીતે લોકો RELOSને માત્ર “ઈંધણ અને મરામત” માટેનો કરાર માને છે. પરંતુ વાસ્તવમાં આ છે:
* સૈન્ય પહોંચ (Military Reach)
* ભૌગોલિક પ્રભાવ (Geopolitical Influence)
* લોજિસ્ટિક્સ નેટવર્ક (Supply Chain Power)

આ કરાર બંને દેશોને એકબીજાના એરબેઝ, નૌકાબેઝ અને સૈન્ય કેમ્પ નો ઉપયોગ કરવાની મંજૂરી આપે છે. આથી, હવે યુદ્ધ કે સંકટ સમયે સૈન્યને હજારો કિલોમીટર દૂરથી સપ્લાય મોકલવાની જરૂર ઘટે છે.

આર્કટિક – RELOSનો “Hidden Game Changer”
RELOSનો સૌથી મોટો વ્યૂહાત્મક ફાયદો છે—આર્કટિક વિસ્તાર સુધી ભારતની પહોંચ

શા માટે આર્કટિક મહત્વનું છે?
* નવી શિપિંગ રૂટ (Northern Sea Route)
* તેલ અને ગેસના વિશાળ ભંડાર
* અમેરિકા, રશિયા, ચીન વચ્ચે સ્પર્ધા

RELOS દ્વારા ભારતને મુર્માન્સ્ક અને સેવેરોમોર્સ્ક જેવા બંદરોનો ઉપયોગ મળશે. ભારત હવે માત્ર હિન્દ મહાસાગર સુધી મર્યાદિત નથી—તે ઉત્તર ધ્રુવ સુધી પોતાની વ્યૂહાત્મક હાજરી વધારી શકે છે.

ભારતની નૌસેના માટે “Force Multiplier”
RELOS ભારતને “Blue Water Navy” બનવામાં મદદ કરે છે.

પહેલા શું સમસ્યા હતી?
* લાંબા મિશન દરમિયાન ઈંધણ અને સપ્લાયની અછત
* મરામત માટે પાછા ફરવું પડે

હવે શું બદલાશે?
* વિદેશી બેઝ પર સીધી સર્વિસ
* લાંબા સમય સુધી તૈનાતી
* ઝડપી ઓપરેશન

આથી ભારતની નૌસેના હવે આર્કટિક, પેસિફિક અને ઇન્ડો-પેસિફિક – ત્રણે ક્ષેત્રમાં સક્રિય રહી શકે છે.

સૈન્ય ટેકનિકલ લાભ
ભારતના લગભગ 60–70% સૈન્ય સાધનો રશિયન મૂળના છે. RELOSથી Su-30MKI, MiG વિમાનો માટે સર્વિસ સરળ બનશે , T-90 ટેન્ક માટે સ્પેર પાર્ટ્સ ઉપલબ્ધ થશે અને S-400 સિસ્ટમ માટે ટેકનિકલ સપોર્ટ મળી રહેશે પરિણામે ભારતની Operational readiness (યુદ્ધ માટે તૈયાર રહેવાની ક્ષમતા) વધી ગઈ છે.

“Multi-Alignment Policy” – ભારતની નવી રાજનીતિ : RELOS એ ભારતની સૌથી મહત્વપૂર્ણ નીતિને મજબૂત બનાવે છે:
Multi-alignment (બહુ-સંબંધ નીતિ) ભારત પાસે હવે:
* અમેરિકા સાથે LEMOA
* રશિયા સાથે RELOS
* ક્વાડ દેશો સાથે સહકાર

ભારત કોઈ એક ગઠબંધન પર નિર્ભર નથી.

RELOS vs LEMOA – ઊંડાણપૂર્વક તફાવત
મુદ્દો LEMOA (અમેરિકા) RELOS (રશિયા)
લોજિસ્ટિક્સ સપોર્ટ છે છે
ટ્રૂપ તૈનાતી નથી છે
ભૌગોલિક વિસ્તાર ઇન્ડો-પેસિફિક આર્કટિક + પેસિફિક
લવચીકતા મર્યાદિત વધુ (barter system)

RELOS વધુ “Operational Depth” આપે છે.

રશિયા માટે શું ફાયદો?
RELOS ભારત માટે જેટલો મહત્વનો છે, તેટલો જ રશિયા માટે પણ છે.
રશિયાના ફાયદા: ભારતીય મહાસાગરમાં હાજરી, પશ્ચિમ પ્રતિબંધો સામે વિકલ્પ અને એશિયામાં સૈન્યનો પ્રભાવ વધશે.રશિયા “Warm Water Access” મેળવવા લાંબા સમયથી પ્રયત્નશીલ છે.

વૈશ્વિક સંકેતો – કોને શું સંદેશ?
અમેરિકા માટે : ભારત કહે છે: “અમે તમારી સાથે છીએ, પણ માત્ર તમારી સાથે નથી.”
ચીન માટે : ભારત હવે આર્કટિક + ઇન્ડો-પેસિફિક બંનેમાં સક્રિય અને ચીન-રશિયા નજીકતા સામે સંતુલન
વિશ્વ માટે: “Multipolar World” (બહુધ્રુવીય વિશ્વ) તરફ સંકેત

પડકારો અને જોખમો
RELOS જેટલો ફાયદાકારક છે, તેટલા જોખમો પણ છે: (1) અમેરિકા સાથે તણાવ વધી શકે છે અને CAATSA જેવા પ્રતિબંધોની શક્યતા છે

RELOSના Hidden Features (ઘણા લોકોને ખબર નથી)
* Barter system (નગદ વગર આપલે)
* 5 વર્ષનો સમય (extend થઈ શકે)
* 40+ રશિયન બેઝ સુધી પહોંચ
* HADR (Disaster relief) મિશનમાં ઉપયોગ

અંતિમ નિષ્કર્ષ RELOS કરાર ભારત માટે માત્ર સૈન્ય સહકાર નથી. તે છે: વ્યૂહાત્મક વિસ્તરણ, વૈશ્વિક ઉપસ્થિતિ ભારત ની સ્વતંત્ર વિદેશ નીતિનો ભાગ છે પરંતુ સાથે જ તે એક “Balancing Act” પણ છે. ભારતને હવે અમેરિકા, રશિયા અને ચીન ત્રણેય વચ્ચે સંતુલન જાળવવું પડશે. RELOS ભારતને 21મી સદીમાં “Regional Power”થી “Global Strategic Player” બનાવવાની દિશામાં એક મોટું પગલું છે. પરંતુ તેની સફળતા એક જ બાબત પર નિર્ભર રહેશે. ભારત કેટલી બુદ્ધિમત્તાથી પોતાના સંબંધોનું સંતુલન જાળવે છે. જો તે સફળ રહેશે તો RELOS ઈતિહાસમાં “Turning Point” તરીકે યાદ રહેશે.

www.gujaratupdates.com