કેટલા રૂપિયાની આવશે પ્લાસ્ટિકની નોટ ?
કાગળ નહીં, હવે પ્લાસ્ટિકની નોટો!
28 July 2026 Gujarat Updates Team: ભારતમાં ચલણી નોટોના ક્ષેત્રમાં મહત્વપૂર્ણ પરિવર્તન તરફ એક મોટું પગલું ભરવામાં આવ્યું છે. કેન્દ્ર સરકારે ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દ્વારા રજૂ કરાયેલા ₹10 અને ₹20ની પોલિમર નોટો (પ્લાસ્ટિક નોટો) ના ફિલ્ડ ટ્રાયલના પ્રસ્તાવને મંજૂરી આપી છે. આ નિર્ણય બાદ દેશના વિવિધ વિસ્તારોમાં આ નવી પ્રકારની નોટોનું પરીક્ષણ કરવામાં આવશે. જોકે સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે હાલ કાગળની ચલણી નોટોને સંપૂર્ણપણે બંધ કરવાની અથવા તેના સ્થાને પોલિમર નોટો લાવવાની કોઈ યોજના નથી.
લોકસભામાં રાજ્ય નાણા પ્રધાન પંકજ ચૌધરીએ લેખિત જવાબમાં જણાવ્યું કે RBIએ પોતાના સેન્ટ્રલ બોર્ડની ભલામણના આધારે ₹10 અને ₹20ની એક-એક અબજ (100 કરોડ) પોલિમર નોટો પોલિમર નોટો (પ્લાસ્ટિક નોટો) ફિલ્ડ ટ્રાયલ માટે જારી કરવાની દરખાસ્ત કરી હતી. કેન્દ્ર સરકારે આ પ્રસ્તાવને મંજૂરી આપી છે. જો ટ્રાયલ સફળ રહેશે તો ભવિષ્યમાં નિયમિત રીતે આ નોટો પોલિમર નોટો (પ્લાસ્ટિક નોટો) ચલણમાં મૂકવા અંગે વિચાર કરવામાં આવશે.
પ્રથમ તબક્કામાં છપાશે 200 કરોડ નોટો
સરકારની મંજૂરી અનુસાર શરૂઆતમાં ₹10 અને ₹20ની કુલ 200 કરોડ પોલિમર નોટો (પ્લાસ્ટિક નોટો) તૈયાર કરવામાં આવશે. તેમાં ₹10ની 100 કરોડ અને ₹20ની 100 કરોડ નોટોનો સમાવેશ થશે. આ પોલિમર નોટો (પ્લાસ્ટિક નોટો) દેશના વિવિધ હવામાન, ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ અને દૈનિક ઉપયોગ દરમિયાન કેવી રીતે ટકે છે તેનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવશે. ભારત જેવા દેશમાં ગરમી, ભેજ, વરસાદ અને ભારે વપરાશને કારણે નોટો ઝડપથી ખરાબ થઈ જાય છે. તેથી વિવિધ રાજ્યો અને પરિસ્થિતિઓમાં પોલિમર નોટોની કામગીરીનું વિશ્લેષણ કરાશે.
પોલિમર નોટો (પ્લાસ્ટિક નોટો) શું હોય છે?
પોલિમર નોટો (પ્લાસ્ટિક નોટો) ખાસ પ્રકારના પ્લાસ્ટિક આધારિત સબસ્ટ્રેટ પરથી બનાવવામાં આવે છે. તે પરંપરાગત કપાસ આધારિત કાગળની નોટોથી સંપૂર્ણપણે અલગ હોય છે. વિશ્વના અનેક દેશોએ છેલ્લા બે દાયકામાં પોલિમર ચલણ અપનાવ્યું છે કારણ કે તેની આયુષ્ય વધુ હોય છે અને તે પાણી, ધૂળ તેમજ ઘસારા સામે વધુ ટકાઉ હોય છે.
માત્ર ₹10 અને ₹20ની નોટો જ કેમ?
RBIના જણાવ્યા અનુસાર ₹10 અને ₹20 જેવી ઓછી કિંમતની નોટો સૌથી વધુ હાથ ફેરવે છે. ચા-નાસ્તાથી લઈને બસ ભાડું, નાના વેપાર અને દૈનિક લેવડદેવડમાં આ નોટોનો સૌથી વધુ ઉપયોગ થાય છે. પરિણામે આ નોટો ખૂબ ઝડપથી ફાટી જાય છે અથવા ખરાબ થઈ જાય છે. વારંવાર નવી નોટો છાપવી અને જૂની નોટો પરત ખેંચવી ખર્ચાળ પ્રક્રિયા છે. પોલિમર નોટો (પ્લાસ્ટિક નોટો) લાંબા સમય સુધી ચાલતી હોવાથી છાપકામનો ખર્ચ તેમજ બદલવાની જરૂરિયાતમાં ઘટાડો થઈ શકે છે.
સુરક્ષા પણ બનશે વધુ મજબૂત
પોલિમર નોટો (પ્લાસ્ટિક નોટો) નો સૌથી મોટો ફાયદો તેની અદ્યતન સુરક્ષા વ્યવસ્થા છે. તેમાં પારદર્શક “સી-થ્રુ વિન્ડો”, વિશિષ્ટ સુરક્ષા થ્રેડ, માઇક્રો પ્રિન્ટિંગ, વિશેષ શાહી અને અન્ય આધુનિક સુરક્ષા લક્ષણો સરળતાથી ઉમેરવામાં આવી શકે છે. આવી સુરક્ષા વ્યવસ્થાને કારણે નકલી નોટો બનાવવી વધુ મુશ્કેલ બને છે. વિશ્વના ઘણા દેશોએ પોલિમર નોટો (પ્લાસ્ટિક નોટો) અપનાવ્યા બાદ નકલી ચલણની ઘટનાઓમાં ઘટાડો નોંધ્યો હોવાનું વિવિધ આંતરરાષ્ટ્રીય અભ્યાસોમાં જોવા મળ્યું છે.
શું કાગળની નોટો બંધ થઈ જશે?
આ સવાલનો જવાબ સરકાર તરફથી સ્પષ્ટ આપવામાં આવ્યો છે. હાલ પોલિમર નોટો માત્ર કાગળની નોટોની સાથે ચલણમાં રહેશે. કાગળ આધારિત ચલણી નોટોને સંપૂર્ણપણે પાછી ખેંચવાનો કોઈ પ્રસ્તાવ સરકાર કે RBI સમક્ષ વિચારાધીન નથી. અર્થાત આગામી સમયમાં બંને પ્રકારની નોટો એકસાથે બજારમાં જોવા મળી શકે છે. ટ્રાયલના પરિણામો આધારે જ આગળનો નિર્ણય લેવામાં આવશે.
ડિજિટલ પેમેન્ટ પર શું અસર પડશે?
સરકારે સંસદમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે હાલ પોલિમર નોટો (પ્લાસ્ટિક નોટો) ના ટ્રાયલથી ડિજિટલ પેમેન્ટ વ્યવસ્થામાં કોઈ ખાસ અસર થશે તેવી શક્યતા નથી. સરકારના જણાવ્યા પ્રમાણે રોકડ ચલણ અને ડિજિટલ પેમેન્ટ બંને એકબીજાના પૂરક છે અને બંનેનો ઉપયોગ સમાનાંતર રીતે ચાલુ રહેશે. ટ્રાયલ પૂર્ણ થયા પછી જ તેની વાસ્તવિક અસરનું મૂલ્યાંકન કરી શકાશે.
વિશ્વના કયા દેશોમાં ચાલે છે પોલિમર નોટો (પ્લાસ્ટિક નોટો) ?
ભારત પહેલા વિશ્વના અનેક દેશોએ પોલિમર કરન્સી સફળતાપૂર્વક અપનાવી છે. ઓસ્ટ્રેલિયા આ ક્ષેત્રમાં આગેવાન માનવામાં આવે છે. ત્યારબાદ કેનેડા, યુકે, ન્યૂઝીલેન્ડ, સિંગાપુર, રોમાનિયા, વિયેતનામ, બ્રુનેઇ સહિત અનેક દેશોમાં પ્લાસ્ટિક આધારિત ચલણી નોટો પ્રચલિત છે. આ દેશોમાં પોલિમર નોટો (પ્લાસ્ટિક નોટો) ની લાંબી આયુષ્ય અને મજબૂત સુરક્ષા વ્યવસ્થાને કારણે સારા પરિણામો મળ્યા છે.
આગામી પગલું શું હશે?
હાલમાં સરકારે માત્ર ટ્રાયલને મંજૂરી આપી છે. ટ્રાયલ દરમિયાન વિવિધ રાજ્યોમાં પોલિમર નોટો (પ્લાસ્ટિક નોટો) ના વપરાશ, ટકાઉપણું, લોકોનો પ્રતિસાદ, બેંકોનો અનુભવ અને સુરક્ષા સંબંધિત પાસાઓનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવશે. જો પરિણામો સંતોષકારક રહેશે તો RBI આગામી વર્ષોમાં આ નોટોને વધુ વ્યાપક રીતે ચલણમાં લાવવાનો નિર્ણય લઈ શકે છે.
ભારતમાં પોલિમર નોટો (પ્લાસ્ટિક નોટો) તરફનું આ પગલું દેશની કરન્સી વ્યવસ્થાને વધુ આધુનિક, સુરક્ષિત અને ખર્ચ અસરકારક બનાવવાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યું છે. જોકે હાલમાં આ માત્ર પાયલોટ પ્રોજેક્ટ છે અને સામાન્ય નાગરિકોએ ગભરાવાની જરૂર નથી, કારણ કે હાલની કાગળની નોટો યથાવત ચલણમાં રહેશે. આગામી મહિનાઓમાં ફિલ્ડ ટ્રાયલના પરિણામો ભારતની ચલણી વ્યવસ્થાનું ભવિષ્ય નક્કી કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવશે.
અમારી WhatsApp ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
અમારી Telegram ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
આ પણ વાંચો :
આ આર્ટિકલને તમારા સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરવા નીચેના આઈકોન પાર ક્લિક કરો.
