ગુજરાતમાં બે મોટા Nuclear Projectની હલચલ

ગુજરાત બનશે Nuclear Powerનું નવું કેન્દ્ર? ધુવારણ પ્રોજેક્ટની feasibility તપાસ શરૂ

28 August 2026 Gujarat Updates Team: ગુજરાતના ઊર્જા ક્ષેત્રમાં આગામી વર્ષોમાં એક મોટો ફેરફાર જોવા મળી શકે છે. રાજ્યમાં અત્યાર સુધી Nuclear Powerનું મુખ્ય કેન્દ્ર દક્ષિણ ગુજરાતનું કાકરાપાર રહ્યું છે, પરંતુ હવે મધ્ય ગુજરાતના આણંદ જિલ્લાના ધુવારણનું નામ પણ Nuclear Power Project માટે ચર્ચામાં આવ્યું છે. ધુવારણ ખાતે વિશાળ Nuclear Power Projectની શક્યતા ચકાસવા માટે કેન્દ્ર સરકાર સ્તરે પ્રાથમિક પ્રક્રિયા આગળ વધી રહી હોવાના અહેવાલો વચ્ચે ગુજરાતના Power Sectorમાં નવી ચર્ચા શરૂ થઈ છે.

પ્રસ્તાવિત યોજના અમલમાં આવે તો ગુજરાતને કાકરાપાર બાદ બીજું મોટું Nuclear Power generation centre મળી શકે છે. ઉપલબ્ધ પ્રાથમિક માહિતી પ્રમાણે ધુવારણ પ્રોજેક્ટ માટે 4,200 MW અથવા 7,000 MWની ક્ષમતાના વિકલ્પો વિચારાધીન હોવાનું જણાવાય છે. પ્રોજેક્ટની સંભવિત મૂડી જરૂરિયાત આશરે ₹1.25 લાખ કરોડથી ₹2.25 લાખ કરોડ સુધી જઈ શકે છે.

જોકે, આ તબક્કે સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે ધુવારણ Nuclear Projectને હજી અંતિમ મંજૂરી મળી નથી. Site suitability, seismic safety, geology, water availability અને અન્ય ટેકનિકલ માપદંડોની તપાસ બાદ જ આગળની દિશા નક્કી થશે. એટલે હાલમાં તેને proposed project અથવા feasibility-stage proposal તરીકે જોવું વધુ યોગ્ય છે.

ધુવારણ કેમ ચર્ચામાં આવ્યું?
ધુવારણનું સૌથી મોટું આકર્ષણ તેની જમીન અને પાણી સાથે જોડાયેલી સંભવિત ઉપલબ્ધતા છે. પ્રાપ્ત માહિતી મુજબ ધુવારણ વિસ્તારમાં આશરે 1,100 એકર જમીન GSECLની માલિકીની હોવાનું જણાવાય છે. જો આ જમીન Nuclear project માટે યોગ્ય ઠરે તો જમીન સંપાદનની પ્રક્રિયામાં મોટો સમય બચી શકે છે.વિશાળ Nuclear Power Plant માટે જમીન માત્ર ઉપલબ્ધ હોવી પૂરતી નથી. જમીનની ભૂગર્ભ રચના, seismic characteristics, પૂરનું જોખમ, નજીકના વિસ્તારોની વસાહત, પર્યાવરણ, પાણીનો સ્ત્રોત, emergency planning zone સહિત અનેક પરિબળોનું મૂલ્યાંકન જરૂરી બને છે. ધુવારણનું સ્થાન મહીસાગર નદી નજીક હોવાને કારણે cooling water અંગે પણ પ્રાથમિક સંભાવના જોવામાં આવી રહી છે. પરંતુ Nuclear plant માટે પાણીની માત્રા કરતાં તેની લાંબા ગાળાની ઉપલબ્ધતા, ગુણવત્તા, ઋતુ પ્રમાણેનો પ્રવાહ અને environmental impact વધુ મહત્વ ધરાવે છે. તેથી મહીસાગર નદીનો ઉલ્લેખ સંભવિત advantage તરીકે થઈ શકે, પરંતુ તે પોતે project approval માટે પૂરતું કારણ નથી.

NPCIL–GSECLની ભાગીદારીનો પ્રસ્તાવ
પ્રાથમિક દરખાસ્ત મુજબ આ યોજના Nuclear Power Corporation of India Limited (NPCIL) અને Gujarat State Electricity Corporation Limited (GSECL) વચ્ચેના joint venture તરીકે આગળ વધી શકે છે.આ પ્રસ્તાવિત મોડેલમાં બંને સંસ્થાઓની 50:50 ભાગીદારીની વાત સામે આવી છે. જો આવું માળખું અંતિમ સ્વરૂપ લે છે, તો તે કેન્દ્ર અને ગુજરાત સરકાર વચ્ચે Nuclear Power generation માટેનું મહત્વપૂર્ણ સંયુક્ત મોડેલ બની શકે. ગુજરાત માટે આનો અર્થ માત્ર વીજ ઉત્પાદન વધારવાનો નથી. Nuclear plant જેવી mega infrastructure project સાથે engineering, construction, equipment supply, transportation, specialised services, township development અને skilled employmentનું મોટું ecosystem પણ ઊભું થઈ શકે છે.

પરંતુ અહીં પણ એક વાત સ્પષ્ટ છે—joint ventureની shareholding, project size, reactor technology, investment structure અને implementation schedule અંગે અંતિમ નિર્ણય સત્તાવાર મંજૂરીઓ બાદ જ સ્પષ્ટ થશે.

4,200 MW કે 7,000 MW? સૌથી મોટો સવાલ project sizeનો
ધુવારણ માટે ચર્ચાતી ક્ષમતા બે અલગ સ્તરે છે—4,200 MW અને 7,000 MW.4,200 MWનો વિકલ્પ પણ ગુજરાતની વીજ વ્યવસ્થામાં નોંધપાત્ર વધારો કરી શકે છે. જ્યારે 7,000 MWનો વિકલ્પ દેશના સૌથી મોટા proposed nuclear power clustersમાં ગણાય તેવી ક્ષમતા ધરાવી શકે. પ્રાથમિક અંદાજ મુજબ Nuclear generation માટે આશરે ₹35 કરોડ પ્રતિ MWના રોકાણનો ધોરણ વિચારવામાં આવ્યો છે. આ ગણતરી પ્રમાણે 4,200 MW માટે આશરે ₹1.47 લાખ કરોડ અને 7,000 MW માટે આશરે ₹2.45 લાખ કરોડનું capital requirement થઈ શકે છે. જોકે project-specific estimates, financing structure, technology, imported equipment, escalation અને site-development costsના આધારે વાસ્તવિક આંકડો અલગ હોઈ શકે છે. એટલે જ હાલ દર્શાવવામાં આવતી ₹1.25 લાખ કરોડથી ₹2.25 લાખ કરોડની રોકાણ શ્રેણીને પ્રારંભિક અંદાજ તરીકે જોવી જોઈએ, final project cost તરીકે નહીં.

આટલી મોટી રકમનો પ્રોજેક્ટ એક સાથે માત્ર power plant નહીં, પરંતુ લાંબા ગાળાની industrial infrastructure investment બની શકે છે.

કેન્દ્ર સરકાર માટે પણ ધુવારણનો સમય મહત્વનો
ભારત હાલમાં Nuclear Powerને energy strategyના મહત્વના સ્તંભ તરીકે આગળ ધપાવી રહ્યું છે. કેન્દ્ર સરકારના તાજેતરના આંકડા મુજબ દેશની installed nuclear capacity 8,780 MW છે અને 24 nuclear power plants operational છે. Nuclear generationનો હિસ્સો 2025-26માં કુલ વીજ ઉત્પાદનના આશરે 3.1 ટકા રહ્યો હતો. સરકારનો લાંબા ગાળાનો લક્ષ્યાંક ખૂબ મોટો છે. હાલની 8.78 GW ક્ષમતાને 2031-32 સુધી લગભગ 22 GW અને 2047 સુધી 100 GW સુધી લઈ જવાની roadmap તૈયાર કરવામાં આવી છે. આ roadmapમાં માત્ર સરકારી કંપનીઓ નહીં, પરંતુ State PSUs, private companies અને joint venturesને પણ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા આપવાની યોજના છે. સરકારના તાજેતરના જવાબ મુજબ 2047 સુધીની વધારાની Nuclear capacityમાં મોટો હિસ્સો વિવિધ public-sector, private-sector અને joint-venture models દ્વારા ઊભો થવાનો છે.એટલે ગુજરાતમાં ધુવારણ જેવી siteની feasibility તપાસને દેશની સમગ્ર Nuclear expansion strategyના સંદર્ભમાં પણ જોવી પડે.

Gujaratની Nuclear story: Kakraparથી Dhuvaran સુધી
ગુજરાત પહેલેથી Nuclear Power generationમાં દેશના મહત્વના રાજ્યોમાં છે. કાકરાપાર, ગુજરાતમાં NPCILની કુલ installed capacity 1,840 MW છે. તેમાં 220 MWના બે જૂના units અને 700 MWના બે નવા unitsનો સમાવેશ થાય છે. Nuclear Power Corporation of India Limited (NPCIL)ના તાજા operating data પ્રમાણે KAPS-1 અને KAPS-2ની ક્ષમતા 220-220 MW જ્યારે KAPS-3 અને KAPS-4ની ક્ષમતા 700-700 MW છે. આથી જો ધુવારણમાં 4,200 MWનો plant બને તો ગુજરાતની Nuclear capacityમાં બહુ મોટો ઉછાળો આવશે. 7,000 MWનો વિકલ્પ આગળ વધે તો રાજ્યનું Nuclear generation footprint વર્તમાન સ્તર કરતાં અનેક ગણું વધી શકે. કાકરાપારની સફળતા પણ ગુજરાત માટે મહત્વપૂર્ણ છે. Nuclear Power Corporation of India Limited (NPCIL)ના જણાવ્યા પ્રમાણે કાકરાપાર ખાતે 700 MWના KAPP-3 અને KAPP-4 PHWR units પણ કાર્યરત Nuclear generation ecosystemનો ભાગ છે. આ અનુભવને કારણે Gujarat પાસે Nuclear-related manpower, supply chain, technical services અને institutional familiarityનું એક આધારભૂત ecosystem પહેલેથી છે.

હવે Nuclear Sectorમાં Tata Powerની એન્ટ્રી પણ મહત્વની
ધુવારણની ચર્ચા સાથે બીજી મોટી બાબત પણ ગુજરાતના Nuclear landscapeને રસપ્રદ બનાવે છે—Tata Powerની Nuclear sectorમાં પ્રવેશ કરવાની યોજના તાજેતરના અહેવાલો અનુસાર Tata Powerએ Nuclear projects માટે ગુજરાત ઉપરાંત મધ્યપ્રદેશ અને ઓડિશામાં sitesનું અભ્યાસ શરૂ કર્યું છે. કંપનીના CEO અને MD Praveer Sinhaના જણાવ્યા પ્રમાણે site-level geotechnical studies ચાલી રહી છે અને કંપની Nuclear technology માટે Nuclear Power Corporation of India Limited (NPCIL)સાથે સહયોગના માર્ગ પર છે.

Tata Powerના FY2025-26 Integrated Annual Reportમાં પણ કંપનીએNuclear Power Corporation of India Limited (NPCIL) સાથે Nuclear powerમાં પ્રવેશ માટે કામ આગળ વધારવાનું જણાવ્યું છે. તેમાં ત્રણ રાજ્યોમાં જમીન ઓળખાઈ હોવાનું, water allocation સંબંધિત પ્રક્રિયા આગળ વધતી હોવાનું અને 2×220 MW small modular units માટે site-specific geotechnical studies તથા DPR preparation ચાલી રહી હોવાનું જણાવાયું છે.

અહીં ખાસ ધ્યાનમાં રાખવાની બાબત છે કે Tata Powerની ગુજરાતમાં જે siteનો અભ્યાસ થઈ રહ્યો છે તે ધુવારણ જ છે એવું હાલમાં સત્તાવાર રીતે જાહેર થયેલું નથી. તેથી બંને developmentsને એક જ project તરીકે રજૂ કરવું યોગ્ય નહીં બને.

એક તરફ ધુવારણમાં NPCIL-GSECLના મોટા-scale Nuclear projectની feasibilityની ચર્ચા છે, તો બીજી તરફ Tata Power નાના કદના modular nuclear units માટે ગુજરાત સહિત ત્રણ રાજ્યોમાં વિકલ્પો તપાસી રહી છે.

Tata Powerનો Nuclear પ્લાન કેટલો મોટો?
Tata Power તરફથી હાલમાં ચર્ચાતી યોજના conventional 4,000-7,000 MW mega project કરતાં અલગ પ્રકારની છે.કંપની 440 MW કુલ ક્ષમતાવાળા બે 220 MW unitsના Small Modular Reactor-based project માટે Nuclear Power Corporation of India Limited (NPCIL) સાથે DPR પ્રક્રિયામાં હોવાનું જણાવાયું છે. Tata Powerના CEOએ અગાઉ જણાવ્યું હતું કે company project framework અને technology અંગે આગળ વધવા માટે regulatory clarityની રાહ જોઈ રહી છે. તાજેતરના અહેવાલ પ્રમાણે કંપનીનું પ્રથમ Nuclear plant 2032 આસપાસ આવી શકે તેવી શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. આ developmentને કારણે Gujarat માટે Nuclear sectorમાં એક રસપ્રદ દ્વિ-માર્ગી ચિત્ર ઉભું થાય છે:

એક તરફ: મોટા કદનો Dhuvaran proposal.
બીજી તરફ: private-sector-led Tata Power SMR initiative.

બંને projects આગળ વધે તો ગુજરાત માત્ર Nuclear electricity producer તરીકે નહીં પરંતુ Nuclear technology, engineering અને industrial supply chainના કેન્દ્ર તરીકે પણ પોતાની સ્થિતિ મજબૂત કરી શકે છે.

SHANTI Act પછી બદલાયું Nuclear Powerનું ગણિત
ભારતના Nuclear sector માટે 2025 પછીનું સૌથી મોટું પરિવર્તન private participation સાથે જોડાયેલું છે.કેન્દ્ર સરકારની Nuclear Energy Mission હેઠળ 2047 સુધી 100 GW Nuclear capacityનું લક્ષ્ય નક્કી કરવામાં આવ્યું છે. જુલાઈ 2026ના સરકારી જવાબ મુજબ SHANTI Act, 2025 દ્વારા Nuclear sectorમાં private participation માટે માર્ગ ખુલ્યો છે. આ બદલાવથી Tata Power જેવી મોટી private energy companies માટે Nuclear Powerમાં પ્રવેશનો માર્ગ ખુલ્યો છે. પરંતુ private investment આવ્યા બાદ પણ Nuclear sector સામાન્ય power project જેટલો સરળ નથી. Reactor design, licensing, nuclear safety, fuel supply, waste management, liability, security અને long-term tariff જેવા મુદ્દાઓનું regulatory framework અત્યંત મહત્વનું રહેશે. આથી Tata Powerની યોજના મહત્વાકાંક્ષી હોવા છતાં તેના માટે regulatory milestones ખૂબ જ મહત્વના રહેશે.

ગુજરાતને Nuclear Powerની જરૂર શા માટે?
ગુજરાત દેશના સૌથી ઝડપથી industrialising રાજ્યોમાંનું એક છે. Petrochemicals, chemicals, manufacturing, ports, logistics, semiconductor-related investments, data centres, urbanisation અને infrastructure expansion જેવા ક્ષેત્રોમાં વીજળીની લાંબા ગાળાની જરૂરિયાત વધવાની સંભાવના છે.Solar અને wind capacity ઝડપથી વધતી હોવા છતાં તેમની generation કુદરતી પરિસ્થિતિઓ પર આધારિત છે. Nuclear Powerનો મુખ્ય ફાયદો તેની round-the-clock baseload generation ક્ષમતા છે. સરકાર પણ Nuclear energyને reliable, low-carbon baseload power તરીકે આગળ ધપાવી રહી છે.

ગુજરાત માટે આ combination મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે:
Solar + Wind + Storage + Nuclear + Transmissionઆવો diversified power mix industrial economy માટે grid reliability વધારી શકે છે.

પરંતુ ધુવારણ માટે પડકારો પણ ઓછા નથી
પ્રોજેક્ટનો કદ જેટલો મોટો, એટલી જ feasibilityની કસોટી કડક.ધુવારણ અંગે આગળ વધવા માટે સૌથી પહેલા site safety મહત્વની રહેશે. Seismic activity, geological stability અને foundation conditionsનું વિગતવાર મૂલ્યાંકન કરવું પડશે. બીજો મહત્વનો મુદ્દો છે water security. Nuclear reactorને cooling માટે સતત અને વિશ્વસનીય પાણીની જરૂર પડે છે. મહીસાગર નદી નજીક હોવું advantage બની શકે છે, પરંતુ seasonal flow અને environmental requirementsને ધ્યાનમાં લીધા વિના માત્ર નદીની નજીકતાને પૂરતું કારણ માનવામાં નહીં આવે. ત્રીજો મુદ્દો environmental assessment છે. મોટા Nuclear project માટે ecology, aquatic systems, local population, emergency preparedness અને radiation safety સહિતના મુદ્દાઓનું મૂલ્યાંકન જરૂરી રહેશે. ચોથું અને અત્યંત મહત્વનું છે financial viability. લાખો કરોડ રૂપિયાના capital expenditureવાળા project માટે construction period લાંબો હોઈ શકે છે. Cost escalation, financing cost અને electricity tariffનો સીધો સંબંધ project economics સાથે રહેશે.

જમીન ઉપલબ્ધ હોવાનો મોટો લાભ

જો ધુવારણમાં ઉપલબ્ધ આશરે 1,100 એકર GSECL-owned landમાંથી પૂરતો વિસ્તાર project requirements માટે યોગ્ય સાબિત થાય, તો જમીન સંપાદનનો પડકાર અન્ય greenfield projects કરતાં ઓછો થઈ શકે.પરંતુ Nuclear plant માટે total project footprintમાં reactor complex ઉપરાંત cooling infrastructure, safety systems, administrative facilities, transmission connectivity, access roads, water systems, waste-management facilities અને emergency planning requirements જેવી બાબતોનો સમાવેશ થઈ શકે છે. એટલે “જમીન પોતાની છે” તે project માટે મોટો advantage છે, પરંતુ final site clearance માટે તે એકમાત્ર માપદંડ નથી.

100 GWના રાષ્ટ્રીય લક્ષ્યમાં ગુજરાતની ભૂમિકા
ભારતની વર્તમાન Nuclear capacity 8.78 GWથી 2047માં 100 GW સુધી પહોંચાડવાનો લક્ષ્યાંક સામાન્ય capacity addition નથી; તે દેશના power sectorમાં structural transformation છે.સરકારની roadmap મુજબ 2031-32 સુધીમાં હાલના under-construction અને અન્ય projects પૂર્ણ થતાં Nuclear capacity આશરે 22 GW સુધી પહોંચવાની અપેક્ષા છે. ત્યારબાદ NPCIL ઉપરાંત અન્ય public-sector entities, state governments, private companies અને joint venturesની ભાગીદારીથી વધુ capacity ઊભી કરવાની યોજના છે. આ roadmapમાં 700 MW indigenous PHWRs સાથે મોટા imported advanced reactors અને Small Modular Reactorsનો પણ સમાવેશ થાય છે. સરકાર ઓછામાં ઓછા પાંચ indigenous SMRsને 2033 સુધી operationalise કરવાની દિશામાં પણ કામ કરી રહી છે.

આ પરિપ્રેક્ષ્યમાં ગુજરાત માટે Dhuvaran અને Tata Power બંને developments માત્ર રાજ્યની વીજળીની જરૂરિયાત સાથે જોડાયેલા નથી. તે દેશના નવા Nuclear investment cycleમાં ગુજરાતની સ્થિતિ સાથે પણ જોડાયેલા છે.

આગળ શું થશે?
ધુવારણ માટે હવે સૌથી મહત્વનો તબક્કો feasibility assessment રહેશે. જો site technical, environmental, seismic અને water-related parameters પર યોગ્ય સાબિત થાય, તો આગળ DPR, technology selection, regulatory approvals, financial closure અને construction planning જેવી પ્રક્રિયાઓ આવી શકે.Tata Power માટે પણ regulatory framework finalisation, site selection, technology choice અને DPR પછી આગળનો રસ્તો ખુલશે. કંપનીના જાહેર નિવેદનો મુજબ NPCIL સાથે સહયોગમાં 2×220 MW SMR proposal પર કામ થઈ રહ્યું છે.

એટલે હાલ ગુજરાત માટે “બે Nuclear Plants મંજૂર થઈ ગયા” એવું કહેવું વહેલું છે. પરંતુ “ગુજરાત Nuclear investment માટે ગંભીરતાથી ચર્ચામાં આવ્યું છે” એવું કહેવા માટે પૂરતા સંકેતો છે.

એક જ રાજ્યમાં Nuclearના બે મોડલ
ગુજરાતની આગામી Nuclear story કદાચ બે અલગ મોડલનું પ્રતિનિધિત્વ કરશે.
Dhuvaran model—રાજ્ય અને કેન્દ્રની સંસ્થાઓ સાથે મોટા કદના utility-scale Nuclear projectની સંભાવના.Tata Power model—private-sector participation, NPCIL collaboration અને Small Modular Reactor technology પર આધારિત relatively smaller project. જો બંને દિશામાં પ્રગતિ થાય તો Gujaratમાં Nuclear Powerની નવી industrial ecosystem ઊભી થઈ શકે છે.

તેમાં માત્ર electricity generation નહીં પરંતુ specialised manufacturing, engineering consultancy, construction, maintenance, logistics, safety systems, skilled manpower અને research-related opportunities પણ જોડાઈ શકે છે.

ગુજરાત માટે નવી Energy Race
આગામી દાયકામાં ગુજરાતની વીજળીની માંગ પરંપરાગત industrial growth કરતાં વધુ ઝડપથી બદલાઈ શકે છે. Renewable energyનો વિસ્તાર વધશે, પરંતુ સતત વીજ પુરવઠા માટે storage અને baseload generationનું મહત્વ પણ રહેશે.આ પરિસ્થિતિમાં Nuclear Power ફરી એકવાર policy discussionના કેન્દ્રમાં આવી છે. કાકરાપારે ગુજરાતને Nuclear generationનો લાંબા સમયનો અનુભવ આપ્યો છે. હવે ધુવારણનું નામ મોટા project માટે સામે આવી રહ્યું છે. બીજી બાજુ Tata Power ગુજરાતમાં SMR માટે site study કરી રહી છે. રાષ્ટ્રીય સ્તરે SHANTI Act અને Nuclear Energy Mission private capital માટે નવી દિશા ખોલી રહ્યા છે. પરંતુ અંતિમ પરિણામ માટે હજુ અનેક મંજૂરીઓ અને ટેકનિકલ પરીક્ષણો બાકી છે.

આથી હાલની સૌથી મોટી headline એ નથી કે ગુજરાતમાં બીજો Nuclear plant મંજૂર થઈ ગયો છે—પરંતુ એ છે કે ગુજરાત Nuclear Powerના આગામી મોટા investment cycle માટે ગંભીર contender તરીકે ઉભરી રહ્યું છે.

જો ધુવારણની site તમામ technical અને safety parametersમાં યોગ્ય સાબિત થાય અને projectને કેન્દ્ર તથા રાજ્ય સ્તરે મંજૂરી મળે, તો મધ્ય ગુજરાતના આણંદ જિલ્લામાં ઊભી થનારી આ યોજના રાજ્યના Power Mapને બદલી શકે છે. અને જો તેની સાથે Tata Powerની Gujarat-based SMR યોજના પણ આગળ વધે, તો ગુજરાતમાં Nuclear Powerની કહાની માત્ર એક mega project સુધી સીમિત નહીં રહે.

કાકરાપાર પછી ધુવારણ અને સાથે private-sector Nuclear entry—ગુજરાતના ઊર્જા ક્ષેત્રમાં આગામી દાયકાની સૌથી મોટી કહાની અહીંથી શરૂ થઈ શકે છે.

www.gujaratupdates.com

અમારી WhatsApp ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
અમારી Telegram ચેનલ માં જોડાવો : Click karo

આ આર્ટિકલને તમારા સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરવા નીચેના આઈકોન પાર ક્લિક કરો.