બે દોષિતોની આજીવન કેદની સજા કેમ સ્થગિત કરી?
17 વર્ષ જેલમાં રહ્યા બાદ બે દોષિતોને સુપ્રીમ કોર્ટના જામીન
16 November 2026 Gujarat Updates Team: ગુજરાતના 2002ના રમખાણો દરમિયાન બનેલા બિલ્કિસ બાનો સામૂહિક દુષ્કર્મ અને પરિવારના સભ્યોની હત્યાના ચકચારી કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટના તાજેતરના આદેશથી ફરી એકવાર દેશભરમાં કાનૂની અને સામાજિક ચર્ચા શરૂ થઈ છે. સુપ્રીમ કોર્ટે આ કેસમાં આજીવન કેદની સજા ભોગવી રહેલા બે દોષિતોની સજા હાલ પૂરતી સ્થગિત કરીને તેમને જામીન પર મુક્ત કરવાનો આદેશ આપ્યો છે. લાંબા સમયથી જેલમાં બંધ રહેલા આ બંને દોષિતોની અપીલમાં હજુ કાનૂની અને હકીકતલક્ષી મુદ્દાઓની તપાસ બાકી હોવાથી અદાલતે આ રાહત આપી છે. સુપ્રીમ કોર્ટના જસ્ટિસ એમ.એમ. સુંદરેશ અને જસ્ટિસ પ્રસન્ના બી. વરાળેની ખંડપીઠે 28 ઓક્ટોબર, 2026ના રોજ આ આદેશ આપ્યો હતો. આ આદેશ 15 નવેમ્બર આસપાસ જાહેર થયો અને 16 નવેમ્બરે તેની વિગતો સામે આવી હતી.
જામીન મેળવનારા બંને દોષિતોની ઓળખ બિપિનચંદ્ર કનૈયાલાલ જોશી ઉર્ફે લાલા ડૉક્ટર અને પ્રદીપ રમણલાલ મોધિયા તરીકે થઈ છે. બંનેએ બોમ્બે હાઈકોર્ટના 2017ના ચુકાદાને પડકારતી અપીલ સુપ્રીમ કોર્ટમાં દાખલ કરી હતી. હાઈકોર્ટે તેમની આજીવન કેદની સજા યથાવત્ રાખી હતી.
અદાલતે માત્ર અપીલની સુનાવણી દરમિયાન સજા સ્થગિત કરીને જામીન આપ્યા છે. તેમની દોષિત ઠરાવતી અદાલતી કાર્યવાહી સામેની અપીલનો અંતિમ નિર્ણય હજુ આવવાનો બાકી છે.
17 વર્ષથી વધુ જેલવાસ અને દિવ્યાંગતાને ધ્યાનમાં રાખી રાહત
સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ બંને દોષિતો તરફથી રજૂઆત કરવામાં આવી હતી કે તેઓ 17 વર્ષથી વધુ સમય જેલમાં વિતાવી ચૂક્યા છે. આ ઉપરાંત બંને પૈકી એક દોષિત ગંભીર દિવ્યાંગતાનો સામનો કરી રહ્યો છે. લાંબા સમયથી જેલમાં રહેલા આરોપીઓની અપીલમાં કેટલીક મહત્ત્વપૂર્ણ કાનૂની અને હકીકતલક્ષી બાબતોની તપાસ થવાની બાકી હોવાનું પણ અદાલતના ધ્યાન પર લાવવામાં આવ્યું હતું દોષિતો તરફથી વરિષ્ઠ વકીલ સિદ્ધાર્થ લુથરાએ દલીલો રજૂ કરી હતી. તેમણે એવો મુદ્દો પણ ઉઠાવ્યો હતો કે બંને પૈકી એક દોષિતનું નામ મૂળ એફઆઈઆરમાં નહોતું અને ઘટનાના લગભગ ત્રણ વર્ષ બાદ તેને આ કેસમાં સંડોવવામાં આવ્યો હતો. જોકે, સરકાર તરફથી હાજર થયેલા એડિશનલ સોલિસિટર જનરલ રાજા ઠાકરેએ જામીનની અરજીનો સખત વિરોધ કર્યો હતો. તેમની દલીલ હતી કે ટ્રાયલ કોર્ટ અને બોમ્બે હાઈકોર્ટ બંનેએ ઉપલબ્ધ પુરાવાઓની તપાસ કર્યા બાદ જ દોષિતોને સજા ફટકારી હતી. ગુનાની ગંભીરતાને પણ ધ્યાનમાં લેવી જરૂરી છે. બંને પક્ષોની રજૂઆતો સાંભળ્યા બાદ સુપ્રીમ કોર્ટે નોંધ્યું કે દોષિતો 17 વર્ષથી વધુ સમયથી જેલમાં છે અને તેમાંથી એક ગંભીર દિવ્યાંગ છે. અપીલમાં તથ્યો અને કાયદા બંને સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓની તપાસ થવાની હોવાથી અદાલતે સજા સ્થગિત કરવાનો નિર્ણય લીધો.
કોર્ટે બંનેને સંબંધિત ટ્રાયલ કોર્ટ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવનારી શરતોને આધીન જામીન આપ્યા છે. એટલે કે જામીનની શરતોનું પાલન કરવું બંને માટે ફરજિયાત રહેશે. તેમની અપીલોની સુનાવણી યોગ્ય સમયે હાથ ધરવામાં આવશે.
2024માં રદ થઈ હતી 11 દોષિતોની સમય પહેલાં મુક્તિ
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમને સમજવા માટે જાન્યુઆરી 2024ના સુપ્રીમ કોર્ટના ઐતિહાસિક ચુકાદાને યાદ કરવો જરૂરી છે.આ કેસમાં દોષિત ઠરેલા 11 વ્યક્તિઓને ગુજરાત સરકારે 15 ઓગસ્ટ, 2022ના રોજ સજા માફીની નીતિ હેઠળ ગોધરા સબ-જેલમાંથી મુક્ત કર્યા હતા. આ નિર્ણયને લઈને દેશભરમાં ભારે વિરોધ થયો હતો. બિલ્કિસ બાનોએ પણ આ નિર્ણયને સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકાર્યો હતો. 8 જાન્યુઆરી, 2024ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે ગુજરાત સરકાર દ્વારા આપવામાં આવેલી સજા માફી રદ કરી હતી. અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે આ કેસની સુનાવણી ગુજરાતની બહાર મહારાષ્ટ્રમાં થઈ હોવાથી સજા માફી અંગે નિર્ણય લેવાની સત્તા મહારાષ્ટ્ર સરકારની હતી, ગુજરાત સરકારની નહીં. અદાલતે દોષિતોને જેલમાં પાછા હાજર થવાનો આદેશ આપ્યો હતો. આમ, 2022માં જેલની બહાર આવેલા 11 દોષિતોએ ફરીથી જેલમાં જવું પડ્યું હતું.
હવે આ જ 11 દોષિતોમાંથી બે વ્યક્તિઓને તેમની અલગ અપીલના આધારે સુપ્રીમ કોર્ટમાંથી જામીન મળ્યા છે. અહીં નોંધવું જરૂરી છે કે 2024માં રદ થયેલી સજા માફી અને 2026માં આપવામાં આવેલી જામીનની રાહત બે અલગ કાનૂની પ્રક્રિયાઓ છે.
બિલ્કિસ બાનો કેસ શું હતો?
બિલ્કિસ બાનો કેસ ગુજરાતના ઇતિહાસમાં માનવતા, ન્યાય અને કાયદાકીય સંઘર્ષ સાથે જોડાયેલો અત્યંત સંવેદનશીલ કેસ છે.વર્ષ 2002માં ગોધરા રેલવે સ્ટેશન નજીક સાબરમતી એક્સપ્રેસના ડબ્બાને આગ ચાંપવાની ઘટના બાદ ગુજરાતમાં વ્યાપક કોમી રમખાણો ફાટી નીકળ્યાં હતાં. આ હિંસાના માહોલમાં દાહોદ જિલ્લાના રાંધિકપુર ગામમાં રહેતા બિલ્કિસ બાનો અને તેમના પરિવારને પણ હિંસાનો ભોગ બનવું પડ્યું હતું. 3 માર્ચ, 2002ના રોજ બિલ્કિસ બાનો પોતાના પરિવારના સભ્યો સાથે હિંસાથી બચવા માટે સ્થળાંતર કરી રહ્યાં હતાં. તે સમયે ટોળાએ તેમના પરિવાર પર હુમલો કર્યો હતો. આ હુમલામાં બિલ્કિસ બાનો પર સામૂહિક દુષ્કર્મ આચરવામાં આવ્યું હતું અને તેમના પરિવારના સાત સભ્યોની હત્યા કરવામાં આવી હતી. મૃતકોમાં તેમની માત્ર ત્રણ વર્ષની પુત્રીનો પણ સમાવેશ થતો હતો. ઘટના સમયે બિલ્કિસ બાનો 21 વર્ષનાં હતાં અને પાંચ મહિનાની ગર્ભવતી હતાં. આ ઘટનાએ સમગ્ર દેશમાં આઘાતની લાગણી ફેલાવી હતી. ઘટના બાદ તપાસ અને ન્યાય મેળવવાની પ્રક્રિયામાં પણ અનેક મુશ્કેલીઓ આવી હતી. શરૂઆતની પોલીસ તપાસ અંગે ગંભીર સવાલો ઊભા થયા હતા. ફરિયાદમાં જરૂરી વિગતોનો અભાવ, તપાસની દિશા અને પુરાવા એકત્ર કરવાની કામગીરી અંગે પણ વિવાદ સર્જાયો હતો.
આ પરિસ્થિતિમાં બિલ્કિસ બાનોએ ન્યાય મેળવવા માટે લાંબી કાનૂની લડત શરૂ કરી હતી. અંતે સુપ્રીમ કોર્ટના હસ્તક્ષેપથી તપાસ સીબીઆઈને સોંપવામાં આવી અને કેસની સુનાવણી ગુજરાતની બહાર મુંબઈમાં ખસેડવામાં આવી હતી.
બિલ્કિસ બાનો કેસની સંપૂર્ણ સમયરેખા: 2002થી 2026 સુધી
આ કેસમાં ન્યાયિક પ્રક્રિયા લગભગ અઢી દાયકા સુધી અનેક તબક્કામાંથી પસાર થઈ છે. તેની મહત્ત્વપૂર્ણ ઘટનાઓ નીચે મુજબ છે.
- 27 ફેબ્રુઆરી, 2002 – ગોધરા ટ્રેન અગ્નિકાંડ : ગોધરા રેલવે સ્ટેશન નજીક સાબરમતી એક્સપ્રેસના કોચમાં આગ લાગવાની ઘટના બાદ ગુજરાતમાં કોમી રમખાણોની શરૂઆત થઈ.
- 28 ફેબ્રુઆરી, 2002 – બિલ્કિસ બાનોનો પરિવાર સ્થળાંતર કરે છે : હિંસાના ભયથી બિલ્કિસ બાનો અને તેમના પરિવારના સભ્યો રાંધિકપુર ગામ છોડીને સુરક્ષિત સ્થળ તરફ જવા નીકળ્યા હતા.
- 3 માર્ચ, 2002 – જઘન્ય ગુનાની ઘટના : બિલ્કિસ બાનો પર સામૂહિક દુષ્કર્મ આચરવામાં આવ્યું અને તેમના પરિવારના સાત સભ્યોની હત્યા કરવામાં આવી. તે સમયે તેઓ પાંચ મહિનાની ગર્ભવતી હતાં.
- 4 માર્ચ, 2002 – પોલીસ ફરિયાદ : લીમખેડા પોલીસ સ્ટેશનમાં ફરિયાદ નોંધાઈ હતી. જોકે, શરૂઆતની ફરિયાદમાં દુષ્કર્મની ઘટનાનો ઉલ્લેખ ન હોવા સહિતની બાબતો બાદમાં વિવાદનું કારણ બની.
- ડિસેમ્બર, 2003 – સુપ્રીમ કોર્ટનો હસ્તક્ષેપ : તપાસની નિષ્પક્ષતા અંગે સવાલો ઊભા થતાં સુપ્રીમ કોર્ટે કેસની તપાસ સીબીઆઈને સોંપવાનો આદેશ આપ્યો.
- ઓગસ્ટ, 2004 – કેસ મુંબઈ ટ્રાન્સફર : સાક્ષીઓની સુરક્ષા અને નિષ્પક્ષ સુનાવણીને ધ્યાનમાં રાખીને સુપ્રીમ કોર્ટે કેસની ટ્રાયલ ગુજરાતમાંથી મુંબઈ ખસેડી.
- 21 જાન્યુઆરી, 2008 – 11 આરોપીઓને આજીવન કેદ : મુંબઈની વિશેષ સીબીઆઈ અદાલતે 11 આરોપીઓને દુષ્કર્મ અને હત્યા સહિતના ગુનાઓમાં દોષિત ઠેરવી આજીવન કેદની સજા ફટકારી.
- મે, 2017 – બોમ્બે હાઈકોર્ટનો ચુકાદો : બોમ્બે હાઈકોર્ટે 11 દોષિતોની સજા યથાવત્ રાખી હતી. આ ચુકાદામાં કેટલાક પોલીસ અધિકારીઓ અને તબીબો અંગેના ટ્રાયલ કોર્ટના નિર્દોષ છૂટકારાના નિર્ણયમાં પણ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો હતો.
- 23 એપ્રિલ, 2019 – બિલ્કિસ બાનોને વળતર : સુપ્રીમ કોર્ટે ગુજરાત સરકારને બિલ્કિસ બાનોને 50 લાખ રૂપિયાનું વળતર ચૂકવવા ઉપરાંત સરકારી નોકરી અને રહેઠાણની વ્યવસ્થા કરવાનો આદેશ આપ્યો.
- 13 મે, 2022 – સજા માફી અંગેનો આદેશ : એક દોષિતની અરજીના સંદર્ભમાં સુપ્રીમ કોર્ટે ગુજરાત સરકારને સમય પહેલાં મુક્તિની અરજી અંગે નિર્ણય લેવા જણાવ્યું હતું.
- 15 ઓગસ્ટ, 2022 – 11 દોષિતોની મુક્તિ : ગુજરાત સરકારે સજા માફીની નીતિ હેઠળ તમામ 11 દોષિતોને ગોધરા સબ-જેલમાંથી મુક્ત કર્યા. આ નિર્ણય સામે દેશભરમાં વિરોધ થયો.
- 8 જાન્યુઆરી, 2024 – સુપ્રીમ કોર્ટનો મોટો ચુકાદો : સુપ્રીમ કોર્ટે 11 દોષિતોની સમય પહેલાં મુક્તિનો નિર્ણય રદ કર્યો અને તેમને જેલમાં પાછા જવાનો આદેશ આપ્યો.
- 28 ઓક્ટોબર, 2026 – બે દોષિતોને જામીન : સુપ્રીમ કોર્ટે બિપિનચંદ્ર કનૈયાલાલ જોશી અને પ્રદીપ રમણલાલ મોધિયાની આજીવન કેદની સજા અપીલના નિર્ણય સુધી સ્થગિત કરીને જામીન આપ્યા.
- 16 નવેમ્બર, 2026 – ચુકાદાની વિગતો જાહેર : સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશની વિગતો સામે આવતાં બિલ્કિસ બાનો કેસ ફરી રાષ્ટ્રીય ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યો.
હવે આગળ શું થશે?
સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશ બાદ હવે આ કેસમાં બંને દોષિતોની અપીલની અંતિમ સુનાવણી મહત્ત્વપૂર્ણ બનશે. અદાલત તેમની દોષિત ઠરાવવાની પ્રક્રિયા, પુરાવાઓ અને કાયદાકીય દલીલોની તપાસ કરશે.આ કેસમાં બે બાબતોને અલગ રીતે સમજવી જરૂરી છે. પ્રથમ, 2024માં સુપ્રીમ કોર્ટે ગુજરાત સરકાર દ્વારા આપવામાં આવેલી સજા માફી રદ કરી હતી. બીજું, 2026માં બે દોષિતોને તેમની અપીલની સુનાવણી દરમિયાન જામીન આપ્યા છે.
જામીન મળવાનો અર્થ એ નથી કે અગાઉની દોષિત ઠરાવવાની કાર્યવાહી આપમેળે રદ થઈ ગઈ છે. બંને વ્યક્તિઓ સામેની અપીલનો અંતિમ ચુકાદો આવવાનો હજુ બાકી છે. અદાલત દ્વારા નક્કી કરવામાં આવેલી જામીનની શરતોનું પાલન પણ કરવું પડશે. બીજી તરફ, આ કેસમાં ન્યાય મેળવવા માટે બિલ્કિસ બાનોએ કરેલો લાંબો સંઘર્ષ અને 2002ની ઘટનાની ગંભીરતા ફરી એકવાર ચર્ચામાં આવી છે.
ન્યાયિક પ્રક્રિયાનો નવો અધ્યાય
બિલ્કિસ બાનો કેસ માત્ર એક ફોજદારી કેસ પૂરતો મર્યાદિત રહ્યો નથી. આ કેસે તપાસની નિષ્પક્ષતા, સાક્ષીઓની સુરક્ષા, પીડિતાના અધિકારો, સજા માફીની સત્તા અને ન્યાયિક સમીક્ષાની ભૂમિકા જેવા અનેક મહત્ત્વના પ્રશ્નો દેશ સમક્ષ મૂક્યા છે. હાલમાં સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા આપવામાં આવેલી રાહત બે દોષિતોની અપીલ પૂરતી છે. હવે તેમની અપીલમાં કોર્ટ શું નિર્ણય લે છે તે જોવું મહત્ત્વનું રહેશે. એક તરફ લાંબા જેલવાસ અને વ્યક્તિગત પરિસ્થિતિઓને ધ્યાનમાં રાખીને જામીનનો નિર્ણય લેવાયો છે, તો બીજી તરફ કેસની ગંભીરતા અને અગાઉના ચુકાદાઓને કારણે આ મામલો અત્યંત સંવેદનશીલ બની રહ્યો છે.
આથી આગામી સુનાવણી અને અંતિમ ચુકાદા પર સમગ્ર દેશની નજર રહેશે.
અમારી WhatsApp ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
અમારી Telegram ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
આ આર્ટિકલને તમારા સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરવા નીચેના આઈકોન પાર ક્લિક કરો.
