ફાટેલી નોટોથી મળશે રાહત
RBI હવે લાવી શકે છે પ્લાસ્ટિક નોટો, ટૂંક સમયમાં પાયલોટ પ્રોજેક્ટ શક્ય
29 May 2026 Gujarat Updates Team: ભારતમાં ટૂંક સમયમાં કરન્સીનો ચહેરો બદલાઈ શકે છે. ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દેશમાં પ્લાસ્ટિક આધારિત પોલિમર નોટો (પ્લાસ્ટિક નોટો) રજૂ કરવાની દિશામાં ગંભીરતાથી આગળ વધી રહી છે. મુંબઈ અને પટનામાં યોજાયેલી તાજેતરની બોર્ડ બેઠકમાં આ મુદ્દે વિસ્તૃત ચર્ચા કરવામાં આવી હોવાનું સૂત્રો જણાવી રહ્યા છે. વધતા નોટછાપકામ ખર્ચ, ગંદી અને ફાટેલી નોટોની સમસ્યા તથા લાંબા સમય સુધી ટકી રહે તેવી કરન્સીની જરૂરિયાતને ધ્યાનમાં રાખીને આ વિચારણા તેજ બની છે.
ભારતમાં ડિજિટલ પેમેન્ટનો વ્યાપ ઝડપથી વધ્યો હોવા છતાં રોકડની માંગમાં સતત વધારો થઈ રહ્યો છે. RBIના તાજેતરના વાર્ષિક અહેવાલ અનુસાર દેશમાં ચલણમાં રહેલી નોટોની સંખ્યા અને મૂલ્ય બંનેમાં વધારો નોંધાયો છે. પરિણામે નવી નોટો છાપવા માટેનો ખર્ચ પણ ભારે પ્રમાણમાં વધ્યો છે.
નોટછાપકામ ખર્ચમાં ભારે ઉછાળો
RBIના નાણાકીય વર્ષ 2024-25ના વાર્ષિક અહેવાલ મુજબ દેશમાં કરન્સી પ્રિન્ટિંગ પાછળ ₹6,372.8 કરોડનો ખર્ચ થયો હતો. અગાઉના વર્ષમાં આ ખર્ચ ₹5,101.4 કરોડ હતો. એટલે કે એક જ વર્ષમાં લગભગ 25 ટકા જેટલો વધારો નોંધાયો છે. RBIએ આ વધારાનું મુખ્ય કારણ નોટોની વધતી માંગ ગણાવી છે.દેશમાં ખાસ કરીને ₹500ની નોટોનો વપરાશ સૌથી વધુ છે. કુલ ચલણમાં મૂલ્યની દૃષ્ટિએ ₹500ની નોટોનો હિસ્સો 86 ટકા જેટલો છે. જ્યારે વોલ્યુમના હિસાબે પણ ₹500ની નોટો સૌથી વધુ ચલણમાં છે. આ વધતા ખર્ચ વચ્ચે RBI હવે એવી ટેકનોલોજી તરફ આગળ વધી રહી છે, જે લાંબા ગાળે ખર્ચ ઘટાડવામાં મદદરૂપ બને. પોલિમર નોટો (પ્લાસ્ટિક નોટો) સામાન્ય કાગળની નોટો કરતાં અનેકગણી મજબૂત અને લાંબા સમય સુધી ટકાઉ માનવામાં આવે છે.
પોલિમર નોટો (પ્લાસ્ટિક નોટો) કેમ બની રહી છે જરૂરિયાત?
હાલમાં ભારતમાં કાગળ આધારિત નોટો વપરાય છે. વારંવાર ઉપયોગને કારણે નોટો ગંદી, ફાટી ગયેલી અથવા નુકસાનગ્રસ્ત બની જાય છે. આવી નોટોને પરત ખેંચીને નવી નોટો છાપવી RBI માટે સતત ખર્ચાળ પ્રક્રિયા બની રહી છે.નાણાકીય વર્ષ 2025 દરમિયાન લગભગ 23.8 અબજ ખરાબ થયેલી નોટો ચલણમાંથી બહાર કાઢવામાં આવી હતી. અગાઉના વર્ષની સરખામણીએ આમાં 12.3 ટકા જેટલો વધારો નોંધાયો છે. ખાસ કરીને ₹500 અને ₹100ની નોટોમાં સૌથી વધુ નુકસાન નોંધાયું હતું. પોલિમર નોટો(પ્લાસ્ટિક નોટો)નું સૌથી મોટું ફાયદો એ છે કે તે પાણી, ધૂળ અને સામાન્ય ઘસારા સામે વધુ પ્રતિકારક હોય છે. કાગળની નોટોની સરખામણીએ પોલિમર નોટો(પ્લાસ્ટિક નોટો)નું આયુષ્ય બે થી ચાર ગણું વધુ હોઈ શકે છે. પરિણામે વારંવાર નોટો બદલવાની જરૂરિયાત ઓછી થાય છે.
ATM અને બેંકિંગ સિસ્ટમ તૈયાર
એક સમયે પોલિમર નોટો(પ્લાસ્ટિક નોટો) માટે સૌથી મોટો પડકાર ATM મશીનો અને કરન્સી સોર્ટિંગ સિસ્ટમ હતા. પરંતુ હવે ટેકનોલોજી ખૂબ આગળ વધી ગઈ છે. બેંકિંગ ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો માને છે કે હાલના આધુનિક ATM પોલિમર નોટોને સરળતાથી ઓળખી અને વિતરિત કરી શકે છે.આથી RBI માટે હવે પાયલોટ પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવો વધુ સરળ બન્યો છે. પ્રારંભિક તબક્કામાં ₹10 અને ₹20 જેવી નાની નોટોમાં પોલિમર ટેકનોલોજી અજમાવવાની સંભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
નાની નોટોની સતત માંગ
ભારતમાં ₹10 અને ₹20 જેવી નાની નોટોની માંગ હંમેશા ઊંચી રહે છે. દૈનિક લેવડદેવડમાં આ નોટો સૌથી વધુ વપરાય છે. જોકે કુલ ચલણમાં તેમનો હિસ્સો એક ટકા કરતાં પણ ઓછો છે.RBIએ અગાઉ સિક્કાના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, પરંતુ સામાન્ય લોકોમાં નોટો પ્રત્યેનો ઝુકાવ યથાવત રહ્યો. પરિણામે નાની નોટોની સતત માંગ RBI માટે પડકાર બની રહી છે. આ કારણસર પોલિમર નોટો ખાસ કરીને નાના મૂલ્યની નોટો માટે વધુ યોગ્ય વિકલ્પ માનવામાં આવે છે. કારણ કે આ નોટો ઝડપથી ખરાબ થતી નથી અને લાંબા સમય સુધી ઉપયોગમાં રહી શકે છે.
2012નો પ્રયોગ કેમ અટક્યો?
ભારતમાં પોલિમર નોટો(પ્લાસ્ટિક નોટો)નો વિચાર નવો નથી. વર્ષ 2012માં સરકારે પાંચ શહેરોમાં ₹10ની એક અબજ પોલિમર નોટો(પ્લાસ્ટિક નોટો)ના ફિલ્ડ ટ્રાયલ શરૂ કર્યા હતા. હેતુ નોટોની ટકાઉપણું ચકાસવાનો હતો.પરંતુ તે સમય દરમિયાન ટેકનિકલ મર્યાદાઓ, પ્રિન્ટિંગ પ્રક્રિયા અને મશીનરી સંબંધિત પડકારોને કારણે આ યોજના આગળ વધી શકી નહોતી. હવે લગભગ એક દાયકાના અંતરે પરિસ્થિતિ સંપૂર્ણપણે બદલાઈ ગઈ છે. આધુનિક પ્રિન્ટિંગ ટેકનોલોજી, વધુ વિકસિત ATM નેટવર્ક અને સુરક્ષા ફીચર્સના વિકાસને કારણે RBI ફરી એકવાર આ દિશામાં આગળ વધી રહી છે.
વિશ્વના 60થી વધુ દેશોમાં પોલિમર નોટો(પ્લાસ્ટિક નોટો)
વિશ્વમાં પોલિમર નોટો(પ્લાસ્ટિક નોટો)નો ઉપયોગ ઘણા દેશોમાં સફળતાપૂર્વક થઈ રહ્યો છે. હાલમાં લગભગ 60થી વધુ દેશોએ પોલિમર કરન્સી અપનાવી છે.ઓસ્ટ્રેલિયાએ 1988માં પ્રથમ વખત પોલિમર આધારિત $10ની નોટ રજૂ કરી હતી. ત્યારબાદ કેનેડા, સિંગાપુર, ન્યૂઝીલેન્ડ, રોમાનિયા, મલેશિયા અને બ્રિટન જેવા અનેક દેશોએ આ મોડલ અપનાવ્યું. આ દેશોના અનુભવ મુજબ પોલિમર નોટો (પ્લાસ્ટિક નોટો) વધુ સુરક્ષિત, નકલી નોટો સામે અસરકારક અને લાંબા ગાળે ખર્ચ બચાવનારી સાબિત થઈ છે.
નકલી નોટો સામે પણ મદદરૂપ
પોલિમર નોટો(પ્લાસ્ટિક નોટો)માં અદ્યતન સુરક્ષા ફીચર્સ ઉમેરવા સરળ હોય છે. પારદર્શક વિન્ડો, ખાસ હોલોગ્રામ, માઇક્રો પ્રિન્ટિંગ અને કલર શિફ્ટિંગ ટેકનોલોજી જેવી સુવિધાઓને કારણે નકલી નોટો બનાવવી મુશ્કેલ બની જાય છે. ભારતમાં નકલી નોટોનો પ્રશ્ન લાંબા સમયથી પડકારરૂપ રહ્યો છે. તેથી પોલિમર નોટો (પ્લાસ્ટિક નોટો)સુરક્ષા દૃષ્ટિએ પણ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.
ડિજિટલ યુગમાં પણ રોકડનું મહત્વ યથાવત
UPI અને ડિજિટલ પેમેન્ટના વ્યાપક ઉપયોગ છતાં દેશમાં રોકડ વ્યવહારો હજુ પણ મોટા પ્રમાણમાં થાય છે. 15 મે સુધીમાં કુલ ચલણમાં રહેલી કરન્સીનું મૂલ્ય 42.86 લાખ કરોડ રૂપિયાના રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચ્યું હોવાનું માહિતી સ્ત્રોતો દર્શાવે છે.ખાસ કરીને ગ્રામિણ અને નાના વેપારી વિસ્તારોમાં રોકડની માંગ હજુ પણ મજબૂત છે. આથી RBI માટે મજબૂત અને લાંબા સમય સુધી ટકાઉ નોટો વિકસાવવી જરૂરી બની છે.
આગામી સમયમાં શું બદલાઈ શકે?
જો RBIનો પાયલોટ પ્રોજેક્ટ સફળ રહે તો આગામી વર્ષોમાં દેશની કરન્સી સિસ્ટમમાં મોટો પરિવર્તન જોવા મળી શકે છે. શરૂઆતમાં નાના મૂલ્યની નોટો પોલિમર આધારિત બની શકે છે અને ત્યારબાદ ધીમે ધીમે મોટા મૂલ્યની નોટો પણ આ સિસ્ટમમાં સામેલ થઈ શકે છે.આ બદલાવ માત્ર ખર્ચ ઘટાડવા માટે નહીં પરંતુ વધુ સુરક્ષિત, સ્વચ્છ અને ટકાઉ કરન્સી વ્યવસ્થા બનાવવા માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. ભારત હવે કરન્સી મેનેજમેન્ટના નવા યુગમાં પ્રવેશવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે, જ્યાં ટેકનોલોજી અને કાર્યક્ષમતા બંનેને કેન્દ્રસ્થાને રાખવામાં આવી રહી છે.
અમારી WhatsApp ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
અમારી Telegram ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
આ પણ વાંચો :
આ આર્ટિકલને તમારા સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરવા નીચેના આઈકોન પાર ક્લિક કરો.
