જાણો પહિંદ વિધિનો ઇતિહાસ
પુરીથી અમદાવાદ અને ભાવનગર સુધી… પહિંદ વિધિની જીવંત પરંપરા
16 July 2026 Gujarat Updates Team: અષાઢી બીજ એટલે ભગવાન જગન્નાથજીની ભવ્ય રથયાત્રાનો પાવન દિવસ. ગુજરાતમાં અમદાવાદ અને ભાવનગર સહિત અનેક શહેરોમાં ભગવાન જગન્નાથ, ભાઈ બળભદ્ર અને બહેન સુભદ્રાજીની રથયાત્રા લાખો શ્રદ્ધાળુઓની ઉપસ્થિતિમાં નીકળે છે. પરંતુ રથના પૈડા આગળ વધે તે પહેલાં એક એવી ધાર્મિક વિધિ થાય છે જે માત્ર પરંપરા જ નહીં, પરંતુ ભારતીય સંસ્કૃતિમાં સેવા, સમર્પણ અને વિનમ્રતાનું જીવંત પ્રતિક માનવામાં આવે છે. આ વિધિને ‘પહિંદ વિધિ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
વર્ષ 2026માં અમદાવાદની 149મી ઐતિહાસિક રથયાત્રા દરમિયાન ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલે પરંપરા મુજબ સોનાની સાવરણીથી ભગવાનના રથ આગળનો માર્ગ સ્વચ્છ કરીને પહિંદ વિધિ સંપન્ન કરી હતી. બીજી તરફ ભાવનગરની 41મી રથયાત્રામાં શહેરના રાજવી પરિવારે આ પવિત્ર વિધિ નિભાવી હતી.
શું છે પહિંદ વિધિ?
‘પહિંદ’ શબ્દનો અર્થ માર્ગને શુદ્ધ કરવો અથવા સ્વચ્છ બનાવવો એવો થાય છે. ભગવાનના રથને પ્રસ્થાન કરાવતા પહેલાં સોનાની સાવરણીથી રથ આગળનો માર્ગ સાફ કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ પવિત્ર જળનો છંટકાવ કરીને ભગવાનના રથનું દોરડું ખેંચી યાત્રાનો આરંભ કરવામાં આવે છે.
ધાર્મિક દૃષ્ટિએ આ માત્ર પ્રતીકાત્મક સફાઈ નથી, પરંતુ ભગવાનની સેવા માટે મન, વાણી અને કર્મને શુદ્ધ કરવાની ભાવનાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
પુરીથી શરૂ થયેલી પરંપરા
પહિંદ વિધિનું મૂળ ઓડિશાના જગન્નાથ પુરીમાં જોવા મળે છે. ત્યાં આ વિધિને ‘છેરા પહેરા’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. સદીઓથી પુરીના ગજપતિ મહારાજ પોતે સોનાની ઝાડુ વડે ભગવાનના રથ આગળનો માર્ગ સાફ કરે છે. આ પરંપરા એ સંદેશ આપે છે કે ભગવાનની સામે કોઈ રાજા કે શાસક નથી; દરેક વ્યક્તિ માત્ર સેવક છે. ગુજરાતમાં પણ આ જ ભાવનાને અનુસરીને પહિંદ વિધિનું આયોજન કરવામાં આવે છે.
અમદાવાદમાં મુખ્યમંત્રી કેમ કરે છે પહિંદ વિધિ?
અમદાવાદની રથયાત્રામાં રાજ્યના મુખ્યમંત્રી પહિંદ વિધિ કરે છે. તેનું કારણ માત્ર શાસકીય પરંપરા નથી, પરંતુ એક ઊંડો આધ્યાત્મિક સંદેશ છે. ભારતીય પરંપરામાં રાજાને ભગવાનનો પ્રથમ સેવક માનવામાં આવ્યો છે. આજના લોકશાહી યુગમાં રાજ્યના ચૂંટાયેલા વડા તરીકે મુખ્યમંત્રી સમગ્ર રાજ્યનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તેથી તેઓ ભગવાન સમક્ષ સમગ્ર ગુજરાતની સુખ-શાંતિ, સમૃદ્ધિ અને કલ્યાણ માટે પ્રાર્થના કરતાં આ સેવા કરે છે. આ વિધિ દ્વારા સત્તા કરતાં સેવા મહાન હોવાનું પ્રતીકાત્મક દર્શન થાય છે.
અમદાવાદમાં પહિંદ વિધિની શરૂઆત ક્યારે થઈ?
અમદાવાદની ઐતિહાસિક રથયાત્રા લગભગ દોઢ સદીથી નીકળે છે, પરંતુ પહિંદ વિધિનો સમાવેશ બાદમાં થયો. વર્ષ 1990માં ગુજરાતના તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી ચીમનભાઈ પટેલે પ્રથમ વખત સત્તાવાર રીતે પહિંદ વિધિ કરી હતી. ત્યારથી આ પરંપરા સતત જળવાઈ રહી છે. પછીના વર્ષોમાં અનેક મુખ્યમંત્રીઓએ આ વિધિ નિભાવી છે.
સૌથી વધુ વખત કોને મળ્યું ગૌરવ?
ગુજરાતના ભૂતપૂર્વ મુખ્યમંત્રી અને હાલના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ મુખ્યમંત્રી તરીકે સતત 12 વખત પહિંદ વિધિ કરીને વિશિષ્ટ સ્થાન મેળવ્યું હતું.ગુજરાતના પ્રથમ મહિલા મુખ્યમંત્રી આનંદીબેન પટેલે પણ આ પરંપરાને આગળ વધારવાનો ગૌરવ મેળવ્યો હતો. વર્ષ 2026માં મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલે સતત પરંપરા જાળવી રાખીને 149મી રથયાત્રાનું પ્રસ્થાન કરાવ્યું.
અમદાવાદની 149મી રથયાત્રાની વિશેષતા
આ વર્ષે વહેલી સવારે મંગળા આરતી બાદ ભગવાન જગન્નાથ, બળભદ્ર અને સુભદ્રાજી ભવ્ય રથોમાં બિરાજમાન થયા.ત્યારબાદ મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલે સોનાની સાવરણીથી માર્ગ સાફ કરીને પહિંદ વિધિ સંપન્ન કરી અને રથનું દોરડું ખેંચીને યાત્રાનો પ્રારંભ કરાવ્યો. યાત્રા પરંપરાગત માર્ગ પરથી શહેરના વિવિધ વિસ્તારોમાં ફરી અને સરસપુર ખાતે ભગવાનના ‘મોસાળ’ પહોંચવાની પરંપરા પણ નિભાવી.
આધુનિક ટેક્નોલોજી સાથે આસ્થાનો મેળ
આ વર્ષની રથયાત્રામાં પરંપરાની સાથે આધુનિક સુરક્ષા વ્યવસ્થાનો પણ અનોખો સમન્વય જોવા મળ્યો.હજારો પોલીસ કર્મચારીઓ ઉપરાંત AI આધારિત મોનિટરિંગ, ડ્રોન સર્વેલન્સ, ફેશિયલ રેકગ્નિશન, CCTV નેટવર્ક અને અન્ય આધુનિક સાધનો દ્વારા સમગ્ર યાત્રા પર નજર રાખવામાં આવી.
ભાવનગરમાં રાજવી પરિવાર કેમ કરે છે પહિંદ વિધિ?
અમદાવાદમાં મુખ્યમંત્રી પહિંદ વિધિ કરે છે તો ભાવનગરમાં આ જવાબદારી શહેરના રાજવી પરિવાર નિભાવે છે.તેનું મુખ્ય કારણ ભાવનગરના રાજવી પરિવાર અને શહેરની ઐતિહાસિક પરંપરા સાથે જોડાયેલું છે. રાજવી પરિવારને શહેરના સાંસ્કૃતિક અને ધાર્મિક વારસાના સંરક્ષક તરીકે માન આપવામાં આવે છે. આથી દર વર્ષે ભગવાનના રથ આગળ સોનાની સાવરણીથી માર્ગ સાફ કરીને રાજવી પરિવાર ભગવાનની સેવા કરે છે.આ પરંપરા સ્થાનિક લોકોમાં વિશેષ શ્રદ્ધા અને ગૌરવનું કેન્દ્ર બની ગઈ છે.
ભાવનગરની 41મી રથયાત્રાની વિશેષતાઓ
અષાઢી બીજના પાવન અવસરે ભાવનગરમાં 41મી રથયાત્રા ભક્તિમય વાતાવરણમાં શરૂ થઈ.રથયાત્રા પહેલાં રાજવી પરિવારે પહિંદ વિધિ કરી અને ત્યારબાદ ભારતીય સેનાના જવાનોએ ભગવાનના રથને ગાર્ડ ઓફ ઓનર આપ્યો. લગભગ 18 કિલોમીટર લાંબા માર્ગ પર નીકળેલી યાત્રામાં હજારો ભક્તો જોડાયા. સમગ્ર રૂટ પર GPS અને CCTV આધારિત મોનિટરિંગથી સુરક્ષા વ્યવસ્થા મજબૂત બનાવાઈ હતી. (## બે શહેર, એક જ સંદેશ
અમદાવાદમાં મુખ્યમંત્રી અને ભાવનગરમાં રાજવી પરિવાર પહિંદ વિધિ કરે છે, પરંતુ બંને પાછળનો મૂળ ભાવ એક જ છે—ભગવાનની સેવા. આ પરંપરા બતાવે છે કે સત્તા, સંપત્તિ કે સામાજિક સ્થાન ગમે તેટલું ઊંચું હોય, ભગવાન સમક્ષ દરેક વ્યક્તિ સમાન છે.
પહિંદ વિધિનું આધ્યાત્મિક દર્શન
ધાર્મિક વિદ્વાનોના મતે સોનાની સાવરણીથી માર્ગ સાફ કરવાનો અર્થ બહારની ધૂળ દૂર કરવો જ નથી. તે મનમાંથી અહંકાર, ઈર્ષ્યા, ક્રોધ અને લોભ જેવી નકારાત્મક ભાવનાઓ દૂર કરીને ભગવાન માટે પોતાને તૈયાર કરવાનો સંદેશ આપે છે. રથ આગળનો માર્ગ સ્વચ્છ થાય છે, પરંતુ વાસ્તવમાં આ વિધિ માનવહૃદયને શુદ્ધ કરવાની પ્રેરણા આપે છે.
સમાજ માટેનો સંદેશ
પહિંદ વિધિ આપણને શીખવે છે કે નેતૃત્વનો અર્થ માત્ર શાસન કરવો નથી, પરંતુ સેવા કરવી પણ એટલી જ જરૂરી છે.જ્યારે રાજ્યનો મુખ્યમંત્રી કે રાજવી પરિવાર પોતે સાવરણી હાથમાં લઈને ભગવાનનો માર્ગ સાફ કરે છે ત્યારે તે સમગ્ર સમાજને વિનમ્રતા, કર્તવ્યનિષ્ઠા અને સમર્પણનો સંદેશ આપે છે. ભારતીય સંસ્કૃતિમાં આ પરંપરાનું સ્થાન એટલા માટે વિશેષ છે કે અહીં પદ કરતાં સેવા અને અહંકાર કરતાં ભક્તિને વધુ મહત્ત્વ આપવામાં આવે છે.
અમદાવાદ હોય કે ભાવનગર, પુરી હોય કે ભારતનું કોઈપણ જગન્નાથ ધામ—પહિંદ વિધિનો આત્મા એક જ છે. ભગવાન સમક્ષ સૌ સમાન છે. સત્તા હોય કે રાજાશાહી, અંતે દરેક વ્યક્તિ ભગવાનનો સેવક છે. કદાચ આ જ કારણ છે કે સદીઓ જૂની આ પરંપરા આજે પણ લાખો લોકો માટે માત્ર ધાર્મિક વિધિ નહીં, પરંતુ જીવન જીવવાની એક પ્રેરણા બની રહી છે.
જય જગન્નાથ !
અમારી WhatsApp ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
અમારી Telegram ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
આ પણ વાંચો :
આ આર્ટિકલને તમારા સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરવા નીચેના આઈકોન પાર ક્લિક કરો.
