UCC આવ્યું અને લગ્ન નોંધણીની ચિંતા વધી!
UCCની ગેઝેટ નોટિફિકેશન બાદ લગ્ન નોંધણીમાં ઉછાળો, જાણો 60 દિવસનો નિયમ
04 October 2026 Gujarat Updates Team: ગુજરાતમાં યુનિફોર્મ સિવિલ કોડ (UCC)ને રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી મળ્યા બાદ અને 1 ઓક્ટોબર, 2026ના રોજ કાયદાને રાજ્યના અસાધારણ ગેઝેટમાં સ્થાન મળતાં લગ્ન નોંધણીને લઈને નાગરિકોમાં નવી ચર્ચા શરૂ થઈ છે. ખાસ કરીને અમદાવાદ સહિત મોટા શહેરોમાં Marriage Certificate મેળવવા માટે લોકો ઓનલાઈન પોર્ટલ તરફ વળી રહ્યા છે. છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં લગ્ન નોંધણીની અરજીઓમાં અચાનક વધારો નોંધાયો હોવાના અહેવાલો વચ્ચે ડિજિટલ સિસ્ટમ પર પણ વધારાનો ભાર પડ્યો છે.
જોકે, અહીં એક મહત્વની બાબત સમજવી જરૂરી છે. રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુએ ગુજરાત UCC બિલને 17 સપ્ટેમ્બર, 2026ના રોજ મંજૂરી આપી હતી અને કાયદો 1 ઓક્ટોબરના અસાધારણ ગેઝેટમાં પ્રકાશિત થયો હતો. પરંતુ UCCની જોગવાઈઓ કઈ તારીખથી વાસ્તવમાં લાગુ પડશે તેની જાહેરાત રાજ્ય સરકાર દ્વારા અલગથી કરવાની બાકી છે. એટલે હાલની લગ્ન નોંધણીની દોડને UCCના કાયદાકીય અમલ કરતાં તેની આવનારી અસર અંગેની ચિંતા અને આગોતરી તૈયારી તરીકે જોવી વધુ યોગ્ય છે.
સામાન્ય દિવસોની સરખામણીએ અરજીનો આંકડો ઉછળ્યો
અમદાવાદમાં લગ્ન નોંધણી માટેની ઓનલાઈન વ્યવસ્થા પહેલેથી કાર્યરત છે. હાલ ઉપલબ્ધ AMCના સત્તાવાર પોર્ટલ અનુસાર નાગરિકો ઓનલાઈન એકાઉન્ટ બનાવી અરજી ભરી શકે છે, જરૂરી દસ્તાવેજો અપલોડ કરી શકે છે અને અરજીની પ્રક્રિયા આગળ વધારી શકે છે. પોર્ટલ પર સબ-રજિસ્ટ્રાર તથા રજિસ્ટ્રાર સ્તરે ચકાસણી બાદ ફિઝિકલ વેરિફિકેશન માટે સ્લોટ બુક કરવાની વ્યવસ્થા પણ છે. તાજેતરના મીડિયા અહેવાલો પ્રમાણે UCCની ગેઝેટ નોટિફિકેશન બાદ છેલ્લા 48થી 72 કલાક દરમિયાન ગુજરાતમાં Marriage Registration માટેની ઓનલાઈન અરજીઓમાં ત્રણથી ચાર ગણો વધારો થયો છે. અમદાવાદ સહિતના વિસ્તારોમાં ડિજિટલ પોર્ટલ પર વધેલા ટ્રાફિકને કારણે બેકએન્ડ સિસ્ટમ પર પણ લોડ વધ્યો હોવાના અહેવાલ છે. અમદાવાદમાં સામાન્ય દિવસોમાં આશરે 150થી 200 જેટલી અરજીઓ નોંધાતી હોવાની સામે હાલનો દૈનિક આંકડો 700થી 800ની આસપાસ પહોંચ્યો હોવાની માહિતી સામે આવી છે. કેટલીકવાર આ સંખ્યા પણ વધી રહી હોવાનું જણાવાઈ રહ્યું છે. જો આ ગતિ થોડા દિવસો સુધી યથાવત રહે તો વેરિફિકેશન, સ્લોટ મેનેજમેન્ટ અને અરજીઓની તપાસ સાથે જોડાયેલા વિભાગો સામે વધારાનો વહીવટી પડકાર ઊભો થઈ શકે છે.
60 દિવસની જોગવાઈ કેમ ચર્ચામાં?
ગુજરાત UCCના કાયદાકીય લખાણમાં લગ્ન નોંધણીને મહત્વપૂર્ણ સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. કોડ અમલમાં આવ્યા બાદ તેના હેઠળ આવતાં લગ્ન માટે 60 દિવસની અંદર નિર્ધારિત પદ્ધતિ મુજબ મેરેજ મેમોરેન્ડમ રજૂ કરવાની જોગવાઈ છે. કાયદાના Section 10માં આ સમયમર્યાદા સ્પષ્ટ કરવામાં આવી છે. અહીં બીજી મહત્વની બાબત એ છે કે લગ્નની નોંધણી ન કરાવવાથી લગ્ન આપમેળે અમાન્ય બની જાય એવું કાયદામાં કહેવામાં આવ્યું નથી. Section 20 મુજબ માત્ર નોંધણી ન થવાને કારણે લગ્નને અમાન્ય ગણવામાં નહીં આવે. જોકે, નોંધણીની ફરજનું પાલન ન કરવા બદલ દંડાત્મક જોગવાઈ છે. કાયદાના Section 17 હેઠળ ફરજિયાત મેમોરેન્ડમ રજૂ કરવામાં ઇરાદાપૂર્વક બેદરકારી બદલ રજિસ્ટ્રાર દ્વારા રૂ.10,000 સુધીનો દંડ લાદી શકાય છે. ત્યારબાદ પણ સત્તાવાર નોટિસ મળ્યા પછી જરૂરી નોંધણી પ્રક્રિયા માટે આગળ ન વધવામાં આવે તો Section 18(2) હેઠળ કોર્ટ દ્વારા દોષિત ઠર્યા બાદ રૂ.25,000 સુધીનો દંડ થઈ શકે છે. એટલે “60 દિવસ ચૂકી ગયા એટલે સીધો રૂ.25,000 દંડ” એવી સરળ વ્યાખ્યા કરવી યોગ્ય નથી; કાયદામાં દંડની પ્રક્રિયા અલગ તબક્કામાં ગોઠવવામાં આવી છે. આ જોગવાઈ અંગેની ચર્ચાએ એવા દંપતીઓને પણ સતર્ક કર્યા છે જેમણે લગ્ન કર્યા છે પરંતુ હજુ સુધી સત્તાવાર Marriage Certificate મેળવ્યું નથી.
જૂના લગ્ન માટે શું વ્યવસ્થા છે?
UCCનો પ્રભાવ માત્ર નવા લગ્ન સુધી મર્યાદિત રાખવામાં આવ્યો નથી. કાયદામાં અમુક જૂના લગ્નોની નોંધણી માટે પણ અલગ વ્યવસ્થા રાખવામાં આવી છે. 31 માર્ચ, 2006 પછી અને UCCના અમલની તારીખ પહેલાં ગુજરાતમાં થયેલા એવા લગ્ન, જે અગાઉ Gujarat Registration of Marriages Act હેઠળ નોંધાયેલા ન હોય, તેમના માટે UCCમાં અલગ સમયમર્યાદા આપવામાં આવી છે. આવા લગ્ન માટે કોડ અમલમાં આવ્યા બાદ એક વર્ષની અંદર મેમોરેન્ડમ રજૂ કરવાની જોગવાઈ છે. 31 માર્ચ, 2006 પહેલાં થયેલા કેટલાક લગ્નો તેમજ રાજ્યની બહાર થયેલા ચોક્કસ લગ્નો માટે પણ એક વર્ષની અંદર નોંધણીની વ્યવસ્થા રાખવામાં આવી છે. એટલે હાલ લગ્ન પ્રમાણપત્ર મેળવવા માટે દોડતા તમામ જૂના દંપતીઓ માટે “60 દિવસની સમયમર્યાદા” લાગુ પડે છે એવું માનવું યોગ્ય નથી. કાયદો નવા અને અગાઉના લગ્નો માટે અલગ નિયમો રાખે છે.
અમદાવાદનું ઓનલાઈન પોર્ટલ શું કહે છે?
AMCના હાલના Marriage Registration Portalમાં પ્રક્રિયા ઓનલાઈન અરજીથી શરૂ થાય છે. દંપતીને પોતાની વિગતો ભરવી, ઉંમર અને સરનામાના પુરાવા સહિતના દસ્તાવેજો અપલોડ કરવા અને લગ્નનો પુરાવો રજૂ કરવો પડે છે. પરંતુ પ્રક્રિયા સંપૂર્ણપણે “ઘરે બેઠા” પૂરી થઈ જાય છે એવું કહેવું હાલના પોર્ટલની માહિતી સાથે મેળ ખાતું નથી. પોર્ટલમાં અરજી અને દસ્તાવેજ અપલોડ કર્યા પછી Sub-Registrar અને Registrar દ્વારા ચકાસણી થાય છે. ત્યારબાદ અરજદારે Physical Verification Slot બુક કરવો પડે છે અને મૂળ દસ્તાવેજો તથા સાક્ષીઓ સાથે વોર્ડ ઓફિસની મુલાકાત લેવાની હોય છે. વેરિફિકેશન પૂર્ણ થયા બાદ Marriage Certificate ઈ-મેઇલ અથવા SMS મારફતે ડિજિટલ સ્વરૂપે પણ મળી શકે છે. આથી ઓનલાઈન સિસ્ટમ પર અરજીઓ વધે ત્યારે તેની અસર માત્ર વેબસાઇટના ટ્રાફિક પૂરતી રહેતી નથી. દસ્તાવેજોની તપાસ, અધિકારીની મંજૂરી, સ્લોટ ફાળવણી અને ફિઝિકલ વેરિફિકેશનની ક્ષમતા પર પણ તેનો સીધો પ્રભાવ પડી શકે છે.
સ્લોટ મેળવવા માટે રાહ વધવાની શક્યતા
હાલની વધેલી માંગ વચ્ચે અરજદારો માટે સૌથી મોટો પ્રશ્ન વેરિફિકેશન સ્લોટનો બની શકે છે. સામાન્ય સ્થિતિમાં ઝડપથી મળતો સમયગાળો વધુ અરજીઓના કારણે લંબાય તો ઓનલાઈન અરજી કર્યા બાદ પ્રમાણપત્ર મેળવવાનો કુલ સમય વધી શકે છે. મીડિયા અહેવાલોમાં કેટલાક સ્થળોએ અગાઉના થોડા દિવસોની સરખામણીએ હવે એક અઠવાડિયા કરતાં વધુ સમય સુધી સ્લોટ માટે રાહ જોવાની સ્થિતિનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. જોકે, આ રાહનો સમય શહેર, ઝોન, અરજીઓની સંખ્યા અને ઉપલબ્ધ અધિકારીય ક્ષમતા પ્રમાણે બદલાઈ શકે છે.
નાગરિકોએ તેથી છેલ્લી ઘડીએ અરજી કરવાની જગ્યાએ પોતાના દસ્તાવેજો પહેલેથી તૈયાર રાખવા જોઈએ. ખાસ કરીને જન્મતારીખનો પુરાવો, ફોટો ઓળખપત્ર, રહેઠાણનો પુરાવો, લગ્નની તારીખ અને સ્થળનો પુરાવો, લગ્નનું આમંત્રણપત્ર અથવા અન્ય માન્ય પુરાવો, ફોટોગ્રાફ અને સાક્ષીઓના દસ્તાવેજો ઉપલબ્ધ રાખવાથી પ્રક્રિયા સરળ બની શકે છે. AMCના પોર્ટલ પર જરૂરી દસ્તાવેજોની યાદી પણ ઉપલબ્ધ છે.
Marriage Certificate હવે માત્ર લગ્નનો પુરાવો નહીં?
લગ્ન પ્રમાણપત્રનું મહત્વ પહેલેથી જ અનેક સરકારી અને નાણાકીય પ્રક્રિયાઓમાં છે. UCCના કાયદામાં પણ Marriage Certificateને વહીવટી રીતે વધુ મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. કાયદાના Section 21 મુજબ સરકારી, અર્ધસરકારી, કંપની, PSU અથવા સ્થાનિક સત્તામંડળના રેકોર્ડમાં વૈવાહિક સ્થિતિમાં ફેરફાર કરવા માટે પ્રમાણિત Marriage Registration Certificate રજૂ કરવાની જરૂરિયાત ઊભી થઈ શકે છે. આ જોગવાઈને કારણે લગ્ન પ્રમાણપત્ર ભવિષ્યના વિવિધ સત્તાવાર રેકોર્ડમાં મહત્વપૂર્ણ દસ્તાવેજ બની શકે છે.
આ પરિપ્રેક્ષ્યમાં પાસપોર્ટ રેકોર્ડ, બેંકિંગ, વીમા, નોકરીના રેકોર્ડ, પરિવાર સંબંધિત સરકારી દસ્તાવેજો અથવા વારસાઈ પ્રક્રિયા જેવા ક્ષેત્રોમાં લગ્નની કાનૂની સ્થિતિ સાબિત કરવા માટે પ્રમાણપત્ર ઉપયોગી બની શકે છે. જોકે, દરેક સેવામાં પ્રમાણપત્ર વિના કામ “અટકી જ જશે” એવું હાલથી કહેવું યોગ્ય નથી. સંબંધિત વિભાગના પોતાના નિયમો અને દસ્તાવેજોની જરૂરિયાત અલગ હોઈ શકે છે.
UCCનો વિસ્તાર લગ્નથી ઘણો મોટો
ગુજરાત UCC માત્ર Marriage Registration અંગેનો કાયદો નથી. તેમાં લગ્ન અને છૂટાછેડા ઉપરાંત વારસાઈ, વિલ, Succession તથા Live-in Relationship જેવા મુદ્દાઓનો પણ સમાવેશ થાય છે. કાયદો ગુજરાતમાં રહેતા લોકો ઉપરાંત ચોક્કસ પરિસ્થિતિમાં રાજ્યના રહેવાસીઓ રાજ્યની બહાર રહેતા હોય ત્યારે પણ લાગુ પડી શકે છે. Scheduled Tribes તથા બંધારણના Part XXI હેઠળ સુરક્ષિત કેટલાક જૂથોને કાયદાની લાગુ પડતીમાંથી બહાર રાખવામાં આવ્યા છે. કાયદામાં એકપત્નીત્વને લગ્નની શરત બનાવવામાં આવી છે અને એક જ સમયે જીવિત જીવનસાથી હોવા છતાં બીજા લગ્ન પર પ્રતિબંધની જોગવાઈ છે. Divorce માટે ન્યાયિક પ્રક્રિયાને મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. Live-in relationship માટે પણ નોંધણી અને સંબંધની જાહેરાત સંબંધિત જોગવાઈઓ કાયદામાં સામેલ છે.
ગેઝેટ નોટિફિકેશન પછી હવે આગળ શું?
હવે સૌથી વધુ નજર રાજ્ય સરકાર દ્વારા જાહેર થનારી અમલ તારીખ અને સંબંધિત નિયમો પર છે. કાયદો ગેઝેટમાં આવી ગયો હોવા છતાં કાયદાકીય જોગવાઈઓના વ્યવહારુ અમલ માટે Registrarની નિમણૂક, પ્રક્રિયાત્મક નિયમો, ફોર્મ, ફી અને ડિજિટલ વ્યવસ્થાની ચોક્કસ કામગીરી જેવા મુદ્દા મહત્વપૂર્ણ રહેશે. રાષ્ટ્રપતિ ભવનની સત્તાવાર યાદીમાં ગુજરાત UCC Bill 2026 માટે 17 સપ્ટેમ્બર, 2026ની મંજૂરી તારીખ નોંધાયેલી છે. ત્યારબાદ 1 ઓક્ટોબરના અસાધારણ ગેઝેટમાં કાયદાનું પ્રકાશન થયું છે. રાજ્ય સરકાર હવે અમલ માટે જરૂરી આગામી પગલાં નક્કી કરશે. આથી હાલ નાગરિકોમાં જોવા મળતી Marriage Certificate મેળવવાની ઉતાવળને કાયદો તરત અમલમાં આવી ગયો છે તેવી સ્થિતિ તરીકે જોવી યોગ્ય નથી. પરંતુ આવનારી વ્યવસ્થામાં લગ્ન નોંધણીનું મહત્વ વધવાનું હોવાથી અગાઉથી દસ્તાવેજપ્રથમ પોતાના લગ્નની તારીખ અને અગાઉ નોંધણી થઈ છે કે નહીં તે તપાસવું જોઈએ. ત્યારબાદ લાગુ પડતી વર્તમાન કાયદાકીય વ્યવસ્થા અને UCCો તૈયાર રાખવાની વૃત્તિ વધી રહી છે.
નાગરિકો માટે સલાહ
લગ્ન નોંધણી કરાવવાનું વિચારી રહેલા દંપતીઓએ સૌપ્રથમ પોતાના લગ્નની તારીખ અને અગાઉ નોંધણી થઈ છે કે નહીં તે તપાસવું જોઈએ. ત્યારબાદ લાગુ પડતી વર્તમાન કાયદાકીય વ્યવસ્થા અને UCC અમલ પછીની જોગવાઈ વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે. અમદાવાદના રહેવાસીઓ માટે હાલ AMCનું સત્તાવાર Marriage Registration Portal ઓનલાઈન અરજીની સુવિધા આપે છે. અરજી કર્યા બાદ Physical Verificationની પ્રક્રિયા હોવાને કારણે માત્ર ઓનલાઈન ફોર્મ સબમિટ કરવાથી પ્રક્રિયા પૂર્ણ માનવી નહીં. મૂળ દસ્તાવેજો અને સાક્ષીઓ સાથેની ચકાસણી માટે મળેલો સ્લોટ પણ એટલો જ મહત્વનો છે. અંતે, UCCની ગેઝેટ નોટિફિકેશનથી ગુજરાતની નાગરિક કાયદા વ્યવસ્થામાં મોટો ફેરફાર શરૂ થયો છે. પરંતુ કાયદાની જાહેરાત અને કાયદાની વાસ્તવિક અમલ તારીખ વચ્ચેનો તફાવત સમજવો એટલો જ જરૂરી છે. Marriage Certificate માટે વધી રહેલી અરજીઓ એ દર્શાવે છે કે લોકો પહેલેથી જ આગામી વ્યવસ્થાને ધ્યાનમાં રાખીને પોતાના દસ્તાવેજો વ્યવસ્થિત કરવા લાગ્યા છે. હવે સરકાર ક્યારે અને કેવી રીતે UCCને જમીન પર ઉતારે છે, તેના પર આગામી તબક્કાની આખી પ્રક્રિયા નિર્ભર રહેશે.
અમારી WhatsApp ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
અમારી Telegram ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
આ આર્ટિકલને તમારા સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરવા નીચેના આઈકોન પાર ક્લિક કરો.
