જાણો મેટ્રોની 7 મોટી ખાસિયતો
110 ફૂટ ઊંડે ‘સ્ટેક્ડ સ્ટેશન’થી 85 મીટરના ગર્ડર સુધી, સુરત મેટ્રોની અદભુત સફર
06 October 2026 Gujarat Updates Team : હીરા ઉદ્યોગ, ટેક્સટાઇલ બજાર અને ઝડપથી બદલાતી શહેરી જીવનશૈલી માટે જાણીતા સુરતના પરિવહન ક્ષેત્રમાં હવે એક મોટું પરિવર્તન આકાર લઈ રહ્યું છે. શહેરની વધતી વસતી, ટ્રાફિકનું દબાણ અને ભવિષ્યની પરિવહન જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને વિકસાવવામાં આવી રહેલો સુરત મેટ્રો રેલ પ્રોજેક્ટ માત્ર ટ્રેન દોડાવવાનો પ્રોજેક્ટ નથી. તેની રચનામાં શહેરની ઓળખ, જમીનની અછત, પર્યાવરણનું રક્ષણ અને અત્યાધુનિક એન્જિનિયરિંગ—આ ચારેય બાબતોને એકસાથે સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. ગુજરાત મેટ્રો રેલ કોર્પોરેશનની તાજી ઉપલબ્ધ માહિતી પ્રમાણે સુરત મેટ્રો ફેઝ-1માં બે કોરિડોર હશે. સર્થાણા–ડ્રીમ સિટી અને ભેસાણ–સારોલી વચ્ચેનું કુલ નેટવર્ક 40.35 કિલોમીટરનું છે અને તેમાં 38 સ્ટેશનનો સમાવેશ થાય છે. કુલ માર્ગમાંથી 33.88 કિલોમીટર એલિવેટેડ જ્યારે 6.47 કિલોમીટર અંડરગ્રાઉન્ડ છે. GMRCની હાલની પ્રોજેક્ટ માહિતી પ્રમાણે સિવિલ બાંધકામનું કામ હજુ આગળ વધી રહ્યું છે. શહેરની ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ અને ગીચ વિસ્તારોને ધ્યાનમાં રાખીને અનેક સ્થળોએ પરંપરાગત ડિઝાઇનથી અલગ અભિગમ અપનાવવામાં આવ્યો છે.
‘ડાયમંડ સિટી’ની ઓળખ હવે મેટ્રોમાં પણ દેખાશે
સુરતને દુનિયાના મોટા હીરા વેપાર અને પ્રોસેસિંગ કેન્દ્રોમાં સ્થાન મળ્યું છે. આ ઓળખને શહેરના નવા જાહેર પરિવહન માધ્યમ સાથે જોડવાનો પ્રયાસ મેટ્રોની ડિઝાઇનમાં જોવા મળી રહ્યો છે. મેટ્રોના કોચના આંતરિક ભાગોમાં હીરાના વિવિધ કટથી પ્રેરિત જ્યોમેટ્રિક પેટર્નનો ઉપયોગ કરવાની કલ્પના કરવામાં આવી છે. એટલે કે, મુસાફર જ્યારે ટ્રેનમાં પ્રવેશ કરશે ત્યારે તેને સામાન્ય મેટ્રો કોચ કરતાં સુરતની પોતાની ઓળખ સાથે જોડાયેલું વાતાવરણ અનુભવાય તેવો પ્રયાસ છે. આ અભિગમ પાછળનો વિચાર માત્ર સૌંદર્ય વધારવાનો નથી. શહેરની સાંસ્કૃતિક અને ઔદ્યોગિક ઓળખને જાહેર પરિવહનના અનુભવ સાથે જોડવાથી મેટ્રો સુરતની બ્રાન્ડિંગનો પણ એક ભાગ બની શકે છે. GMRCના દસ્તાવેજોમાં સુરત મેટ્રો માટે આધુનિક રોલિંગ સ્ટોક અને 750V DC થર્ડ-રેલ ટ્રેક્શન સિસ્ટમનો સમાવેશ દર્શાવવામાં આવ્યો છે. સુરત માટે 72 કોચના રોલિંગ સ્ટોકનો કોન્ટ્રાક્ટ પણ આપવામાં આવ્યો છે.
110 ફૂટ નીચેનું સ્ટેશન: જમીન ઓછી, ઉકેલ ઊંડો
સુરતના જૂના અને ગીચ વિસ્તારોમાં મેટ્રોનું બાંધકામ સૌથી મોટો એન્જિનિયરિંગ પડકાર છે. અહીં રસ્તાઓ સાંકડા છે, આસપાસ જૂની મિલકતો છે અને જમીન સંપાદન કરવું સરળ નથી. આવા સંજોગોમાં મેટ્રો એન્જિનિયરોએ ‘સ્ટેક્ડ સ્ટેશન’ જેવી રચનાનો માર્ગ અપનાવ્યો છે. સામાન્ય અંડરગ્રાઉન્ડ મેટ્રો સ્ટેશનમાં બંને દિશાના ટ્રેક એક જ સ્તરે બાજુ-બાજુમાં ગોઠવવામાં આવે છે. સ્ટેક્ડ સિસ્ટમમાં બંને ટ્રેક અલગ ઊંચાઈએ હોય છે—એક ટ્રેક ઉપર અને બીજો નીચે. પરિણામે સ્ટેશનને પહોળાઈમાં વધુ જગ્યા આપવાની જરૂરિયાત ઘટે છે. મસ્કતી હોસ્પિટલ અને લાભેશ્વર જેવા વિસ્તારોમાં આશરે 110 ફૂટ સુધીની ઊંડાઈએ બે સ્તરની ભૂગર્ભ રચનાનો વિચાર કરવામાં આવ્યો છે. ભૌતિક જગ્યા મર્યાદિત હોય તેવા જૂના શહેરના વિસ્તારોમાં ઊભી દિશામાં જગ્યા વાપરવાનો આ અભિગમ મેટ્રો બાંધકામને વધુ વ્યવહારુ બનાવે છે. આ પ્રકારના કામમાં ટનલ બોરિંગ મશીન, મજબૂત ડાયાફ્રેમ વોલ અને ‘ટોપ-ડાઉન’ બાંધકામ જેવી પદ્ધતિઓ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે. ઊંડાણ વધે તેમ માટીનું દબાણ, ભૂગર્ભ પાણી, આસપાસની ઇમારતોની સલામતી અને કામ દરમિયાન ટ્રાફિક વ્યવસ્થા—બધું એકસાથે સંભાળવું પડે છે. સુરત મેટ્રો પ્રોજેક્ટમાં કુલ છ અંડરગ્રાઉન્ડ સ્ટેશન અને 6.47 કિલોમીટર ભૂગર્ભ માર્ગનો સમાવેશ થાય છે.
વિકાસની વચ્ચે 700 વર્ષ જૂના ‘ચોર આમલી’નું રક્ષણ
મોટા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ સામે ઘણી વખત પર્યાવરણ અને વારસાના સંરક્ષણનો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે. સુરત મેટ્રોની કહાનીમાં આ મુદ્દો ખાસ રીતે સામે આવ્યો છે. અડાજણ વિસ્તાર સાથે જોડાયેલા 700 વર્ષથી વધુ જૂના ‘ચોર આમલી’ વૃક્ષને બચાવવા માટે મેટ્રોના માર્ગમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો હોવાનું પ્રોજેક્ટ સંબંધિત માહિતીમાં જણાવાયું છે. એટલે કે, નક્કી કરાયેલા માર્ગને જ અંતિમ માનીને આગળ વધવાને બદલે કુદરતી વારસાને ધ્યાનમાં રાખીને એલાઇનમેન્ટમાં ફેરફાર કરવાનો નિર્ણય લેવાયો. આ નિર્ણયનું મહત્વ માત્ર એક વૃક્ષ બચાવવા પૂરતું નથી. શહેરના વિકાસમાં જૂના વૃક્ષો, ઐતિહાસિક સ્થળો અને સ્થાનિક વારસાને કેવી રીતે સમાવી શકાય તેનું આ ઉદાહરણ બની શકે છે. આ પ્રકારની યોજના ભવિષ્યના શહેરી વિકાસ માટે પણ એક સંદેશ આપે છે—મોટું ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઊભું કરવું અને પર્યાવરણનું રક્ષણ કરવું, બંને બાબતોને એકબીજાના વિરોધી તરીકે જોવાની જરૂર નથી. તાજેતરના અહેવાલોમાં પણ આ રૂટ ફેરફાર અને વૃક્ષ સંરક્ષણનો ઉલ્લેખ થયો છે.
ડ્રીમ સિટી ડેપો: ટ્રેનનું ઘર પણ ‘ગ્રીન’
ખજોદ વિસ્તારમાં આવેલું ડ્રીમ સિટી ડેપો સુરત મેટ્રોના સમગ્ર ઓપરેશન માટે મહત્વનું કેન્દ્ર બનવાનું છે. આશરે 20 હેક્ટર વિસ્તારમાં વિકસાવવામાં આવેલા આ ડેપોમાં ટ્રેનોના સ્ટેબલિંગ ઉપરાંત મેન્ટેનન્સ, વોશિંગ, ટેકનિકલ કામગીરી અને વહીવટી સુવિધાઓનો સમાવેશ થાય છે. ડેપોની સ્ટેબલિંગ ક્ષમતા 24 મેટ્રો ટ્રેનો સુધીની હોવાનું ઉપલબ્ધ માહિતીમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે. અહીં ટ્રેનની નિયમિત ચકાસણીથી લઈને જાળવણી સુધીની કામગીરી માટે જરૂરી માળખું ઊભું કરવામાં આવી રહ્યું છે. પરંતુ આ ડેપોની બીજી ઓળખ તેની પર્યાવરણલક્ષી વ્યવસ્થા છે. ડેપો પરિસરમાં 3,000થી વધુ વૃક્ષોનું વાવેતર કરવામાં આવ્યું છે. પાણીના પુનઃઉપયોગ માટે STP અને ETP જેવી ટ્રીટમેન્ટ સુવિધાઓ પણ વિકસાવવામાં આવી છે. આથી ડેપો માત્ર મેટ્રો ટ્રેનો પાર્ક કરવાની જગ્યા નહીં રહે, પરંતુ મોટા પરિવહન પ્રોજેક્ટમાં ગ્રીન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર કેવી રીતે ઉમેરાય તેનું ઉદાહરણ બની શકે છે.
થાંભલા વગર દોડતી મેટ્રમાં ટ્રેનને ઉપરથી વીજળી આપવા માટે ઓવરહેડ કેબલ અને ઇલેક્ટ્રિકલ માળખું જોવા મળે છે. સુરત માટે પસંદ કરાય750V DC થર્ડ-રેલ કરંટ કલેક્શન સિસ્ટમની જોગવાઈ દર્શાવવામાં આવી છે. પ્રોજેક્ટ માટે 750V DC ટ્રેક્શન અને પાવર સપ્લાયિતિમાં વીજ પુરવઠાની વિશ્વસનીયતા પણ મહત્વપૂર્ણ છે. જોકે, થર્ડ-રેલ સિસ્ટમ માટે સુરક્ષા અને જાળવણીની વિશિષ્ટ વ્યવસ્થા જરૂરીેટ આસપાસ રેલવે, શહેર બસ સેવા અને GSRTC જેવી પરિવહન વ્યવસ્થાઓ સાથે જોડાણ વિકસાવવાનો વિચાર સુરતના મલ્ટી-મોડલની નજરે માત્ર તૈયાર થયેલો પુલ કે મેટ્રો ટ્રેક દેખાય છે, પરંતુ તેની પાછળની ડિઝાઇન, સ્ટીલ ફેબ્રિકવ્યૂ માહિતી હજુ સુરત ફેઝ-1ને ‘civil construction work under progress’ તરીકે દર્શાવે છે. એટલે સમગ્ર 40.35 કિલોમીટરનું નેટવર્ક એકસાથે ટેક્સટાઇલ, હીરા, રિયલ એસ્ટેટ, ઉદ્યોગ અને વેપાર સાથે શહેરનું ભૌગોલિક વિસ્તરણ પણ ઝડપથીપૂર્ણ બની શકે છે. બે કોરિડોરને જોડતું 40.35 કિલોમીટરનું નેટવર્ક શહેરના વિવિધ વિસ્તારો વચ્ચે ઝડપી કનેક્ટિવિટી ઊભી કરશે વર્ષોમાં જ્યારે મેટ્રોની ટ્રેનો નિયમિત રીતે દોડતી થશે ત્યારે સુરતના નાગરિકો માટે સૌથી મોટો ફેરફાર મુસાફરીના સમયમાં જ નહીં, પરંતુ શહેર સાથે જોડાવાની રીતમાં જોવા મળી શકે છે. મેટ્રો રેલવે સ્ટેશન, બસ સેવા, વેપારી વિસ્તારો, રહેણાંક વિસ્તારો અને નવા વિકસતાો
સુરત મેટ્રોની ટેક્નિકલ ઓળખમાં 750 વોલ્ટ DC થર્ડ-રેલ સિસ્ટમ મહત્વની છે. પરંપરાગત રીતે કેટલાક મેટ્રો નેટવર્કમાં ટ્રેનને ઉપરથી વીજળી આપવા માટે ઓવરહેડ કેબલ અને ઇલેક્ટ્રિકલ માળખું જોવા મળે છે. સુરત માટે પસંદ કરાયેલી થર્ડ-રેલ પદ્ધતિમાં ટ્રેકની બાજુમાં રહેલી વિશિષ્ટ રેલ મારફતે વીજળી પહોંચાડવામાં આવે છે.
GMRCના સુરત મેટ્રો DPRમાં 750V DC થર્ડ-રેલ કરંટ કલેક્શન સિસ્ટમની જોગવાઈ દર્શાવવામાં આવી છે. પ્રોજેક્ટ માટે 750V DC ટ્રેક્શન અને પાવર સપ્લાય સંબંધિત કામ પણ હાથ ધરવામાં આવ્યું છે. આ ટેક્નોલોજીનો એક મોટો ફાયદો શહેરના દૃશ્યમાન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સાથે જોડાયેલો છે. રસ્તાની ઉપર સતત ઓવરહેડ વીજળીના માળખાની જરૂરિયાત ઘટવાથી કેટલાક વિસ્તારોમાં શહેરી દૃશ્ય વધુ સ્વચ્છ રાખી શકાય છે.
સાથે જ સુરત જેવા શહેરમાં ભારે પવન, ચોમાસું અને વાવાઝોડાની પરિસ્થિતિમાં વીજ પુરવઠાની વિશ્વસનીયતા પણ મહત્વપૂર્ણ છે. જોકે, થર્ડ-રેલ સિસ્ટમ માટે સુરક્ષા અને જાળવણીની વિશિષ્ટ વ્યવસ્થા જરૂરી બને છે.
મજુરાગેટ: બે કોરિડોરને જોડતું મહત્વનું કનેક્શન
સુરત મેટ્રોના બંને કોરિડોર એકબીજા સાથે જોડાય તે માટે મજુરાગેટનું સ્થાન વ્યૂહાત્મક છે. અહીંથી મુસાફરોને એક કોરિડોરમાંથી બીજા કોરિડોરમાં બદલાવાની સુવિધા મળવાની છે. મજુરાગેટ આસપાસ રેલવે, શહેર બસ સેવા અને GSRTC જેવી પરિવહન વ્યવસ્થાઓ સાથે જોડાણ વિકસાવવાનો વિચાર સુરતના મલ્ટી-મોડલ ટ્રાન્સપોર્ટ માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. મેટ્રોનું સાચું મૂલ્ય માત્ર તેની ટ્રેનની ઝડપમાં નથી. મુસાફર ઘરેથી નીકળે ત્યારથી અંતિમ ગંતવ્ય સુધી બસ, રેલવે, મેટ્રો અને અન્ય પરિવહન સાધનો વચ્ચે સરળ બદલાવ કરી શકે ત્યારે જાહેર પરિવહનની અસર વધે છે. આ દૃષ્ટિએ મજુરાગેટ ભવિષ્યમાં માત્ર એક સ્ટેશન નહીં, પરંતુ શહેરના પરિવહન નેટવર્કનું મહત્વનું જોડાણ બની શકે છે.
85 મીટરનો ગર્ડર: ગીચ શહેરમાં ભારે એન્જિનિયરિંગ
સુરત મેટ્રોના બાંધકામ દરમિયાન કેટલાક માળખાકીય કામોએ ખાસ ધ્યાન ખેંચ્યું છે. સારોલી અને રઘુકુલ ટેક્સટાઇલ માર્કેટ વિસ્તાર વચ્ચે 85 મીટર લાંબા ઓપન-વેબ ગર્ડરનું લોન્ચિંગ તેનું એક ઉદાહરણ છે. આ વિશાળ સ્ટીલ માળખું તૈયાર કરવા આશરે 810 ટન સ્ટીલ અને 47 હજારથી વધુ નટ-બોલ્ટનો ઉપયોગ થયો હોવાનું પ્રોજેક્ટ સંબંધિત અહેવાલમાં જણાવાયું છે. ગીચ શહેરી વિસ્તારમાં આટલું મોટું સ્ટીલ માળખું ઊભું કરવું માત્ર ક્રેન અથવા મશીનરીનો પ્રશ્ન નથી. ટ્રાફિક, આસપાસની ઇમારતો, સલામતી, કામનો સમય અને ભારે માળખાની ચોકસાઈ—દરેક બાબતનું સંકલન જરૂરી બને છે. આવા પ્રોજેક્ટમાં લોકોની નજરે માત્ર તૈયાર થયેલો પુલ કે મેટ્રો ટ્રેક દેખાય છે, પરંતુ તેની પાછળની ડિઝાઇન, સ્ટીલ ફેબ્રિકેશન, લોડ કેલ્ક્યુલેશન અને લોન્ચિંગ ટેકનિક એ સમગ્ર એન્જિનિયરિંગની સાચી કહાની છે.
2026માં પ્રોજેક્ટ ક્યાં પહોંચ્યો?
સુરત મેટ્રો અંગેની સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે પ્રોજેક્ટ હવે માત્ર કાગળ પરનો પ્લાન રહ્યો નથી. 2026 દરમિયાન ટ્રાયલ અને સિસ્ટમ સંબંધિત કામગીરી આગળ વધી છે. GMRCએ એપ્રિલ 2026માં 8.5 કિલોમીટરના રૂટ પર ટ્રાયલ રન શરૂ થયાની માહિતી જાહેર કરી હતી. બીજી તરફ GMRCની હાલની પ્રોજેક્ટ ઓવરવ્યૂ માહિતી હજુ સુરત ફેઝ-1ને ‘civil construction work under progress’ તરીકે દર્શાવે છે. એટલે સમગ્ર 40.35 કિલોમીટરનું નેટવર્ક એકસાથે મુસાફરો માટે ખુલ્યું છે એવું માનવું યોગ્ય નથી. 2026ના GMRC ટેન્ડર રેકોર્ડમાં પણ સુરત મેટ્રો માટે રોડ રિસર્ફેસિંગ, ડ્રીમ સિટી ડેપોનું ઓપરેશનલાઇઝેશન અને અન્ય પ્રોજેક્ટ સંબંધિત કામો ચાલુ હોવાનું જોવા મળે છે. તાજેતરમાં સારોલીથી સુરત HSR સ્ટેશન તરફ 4.4 કિલોમીટર એલિવેટેડ વાયડક્ટ અને ત્રણ સ્ટેશનના કામ માટે પણ ટેન્ડર પ્રક્રિયા દર્શાવવામાં આવી છે. અર્થાત્ સુરત મેટ્રોનો પ્રોજેક્ટ હવે નિર્માણથી સિસ્ટમ ટેસ્ટિંગ અને તબક્કાવાર કમિશનિંગ તરફ આગળ વધી રહ્યો છે, પરંતુ સમગ્ર નેટવર્કના વ્યાપક મુસાફર ઓપરેશન માટે હજુ અનેક કામગીરી પૂર્ણ થવાની બાકી છે.
સુરતની ગતિ હવે રસ્તા કરતાં ટ્રેક પર પણ દેખાશે
સુરતનો વિકાસ છેલ્લા કેટલાક દાયકામાં અત્યંત ઝડપી રહ્યો છે. ટેક્સટાઇલ, હીરા, રિયલ એસ્ટેટ, ઉદ્યોગ અને વેપાર સાથે શહેરનું ભૌગોલિક વિસ્તરણ પણ ઝડપથી થયું છે. પરિણામે ખાનગી વાહનો અને રોડ ટ્રાફિકનું દબાણ વધ્યું છે. આ પરિસ્થિતિમાં મેટ્રો એક લાંબા ગાળાના જાહેર પરિવહન ઉકેલ તરીકે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. બે કોરિડોરને જોડતું 40.35 કિલોમીટરનું નેટવર્ક શહેરના વિવિધ વિસ્તારો વચ્ચે ઝડપી કનેક્ટિવિટી ઊભી કરશે. પરંતુ સુરત મેટ્રોની સૌથી મોટી વિશેષતા તેની લંબાઈ કરતાં પણ વધુ તેની ડિઝાઇન ફિલોસોફીમાં છે. એક તરફ 110 ફૂટ સુધીની ઊંડાઈમાં સ્ટેક્ડ સ્ટેશન જેવી ટેકનિક છે, તો બીજી તરફ 700 વર્ષ જૂના વૃક્ષને બચાવવા રૂટ બદલવાનો અભિગમ છે. ડ્રીમ સિટી ડેપોમાં હજારો વૃક્ષો અને પાણીના પુનઃઉપયોગની વ્યવસ્થા છે, જ્યારે ટ્રેનમાં સુરતની ડાયમંડ ઓળખને સ્થાન આપવાનો પ્રયાસ છે. આ તમામ પાસાં મળીને સુરત મેટ્રોને માત્ર પરિવહન યોજના કરતાં વિશાળ શહેરી પરિવર્તનના પ્રોજેક્ટ તરીકે રજૂ કરે છે.
આગામી વર્ષોમાં જ્યારે મેટ્રોની ટ્રેનો નિયમિત રીતે દોડતી થશે ત્યારે સુરતના નાગરિકો માટે સૌથી મોટો ફેરફાર મુસાફરીના સમયમાં જ નહીં, પરંતુ શહેર સાથે જોડાવાની રીતમાં જોવા મળી શકે છે. મેટ્રો રેલવે સ્ટેશન, બસ સેવા, વેપારી વિસ્તારો, રહેણાંક વિસ્તારો અને નવા વિકસતા શહેરી કેન્દ્રોને વધુ સુવ્યવસ્થિત રીતે જોડશે.
સુરતની ઓળખ ઝડપ, વેપાર અને ઉદ્યોગ સાથે જોડાયેલી છે. હવે તેમાં આધુનિક જાહેર પરિવહનનું એક વધુ મહત્વનું પ્રકરણ ઉમેરાઈ રહ્યું છે. જો એન્જિનિયરિંગની ચોકસાઈ, પર્યાવરણનું સંરક્ષણ અને મલ્ટી-મોડલ કનેક્ટિવિટીનો આ અભિગમ સફળતાપૂર્વક અમલમાં આવે, તો સુરત મેટ્રો માત્ર શહેરની ટ્રાન્સપોર્ટ સિસ્ટમ નહીં રહે—તે ભવિષ્યના ગીચ ભારતીય શહેરોમાં ટકાઉ અને ટેક્નોલોજી આધારિત શહેરી પરિવહન માટે એક ઉપયોગી મોડલ બની શકે છે.
અમારી WhatsApp ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
અમારી Telegram ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
આ આર્ટિકલને તમારા સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરવા નીચેના આઈકોન પાર ક્લિક કરો.
