Pilot Trainingમાં ગુજરાતની મોટી છલાંગ
મહેસાણાથી અંકલેશ્વર સુધી પાયલટ તાલીમનું નવું નેટવર્ક
06 October 2026 Gujarat Updates Team: દેશના સિવિલ એવિએશન ક્ષેત્રમાં આગામી દાયકાને ‘વિસ્તરણનો દાયકો’ માનવામાં આવી રહ્યો છે ત્યારે ગુજરાતે પાયલટ તાલીમના ક્ષેત્રમાં પોતાની અલગ ઓળખ ઊભી કરવાની દિશામાં મહત્વનું પગલું ભર્યું છે. રાજ્યમાં હાલમાં કાર્યરત પાંચ Flying Training Organisations (FTOs) ઉપરાંત વધુ પાંચ સંસ્થાઓ વિકસાવવામાં આવી રહી છે. નવી સંસ્થાઓ શરૂ થયા બાદ ગુજરાતમાં કુલ 10 FTOનું નેટવર્ક ઊભું થશે. આ વિકાસને માત્ર ફ્લાઇંગ સ્કૂલની સંખ્યા વધારવા તરીકે જોવો યોગ્ય નહીં ગણાય. તેની પાછળ પાયલટ તાલીમ, એરક્રાફ્ટ મેન્ટેનન્સ, એવિએશન ફ્યુઅલ, સિમ્યુલેટર, હોસ્ટેલ, પરિવહન, સ્થાનિક સેવા ઉદ્યોગો અને ભવિષ્યમાં MRO જેવી અનેક પ્રવૃત્તિઓને એકસાથે આગળ ધપાવવાની સંભાવના છે.
તાજેતરની માહિતી અનુસાર ગુજરાતમાં હાલ પાંચ FTO કાર્યરત છે. મહેસાણામાં Skynex Aero અને Blue Ray Aviation, અમરેલીમાં Vision Flying Training Institute તથા Gujarat Flying Club અને ભાવનગરમાં Dunes Aviation Academy પાયલટ તાલીમ આપી રહ્યાં છે. સંસદમાં રજૂ કરાયેલી DGCAની રાજ્યવાર યાદીમાં પણ ગુજરાતની આ સંસ્થાઓનો સમાવેશ થાય છે.
પાંચ નવા કેન્દ્રો ઉમેરાશે
રાજ્યની આગામી યોજના હેઠળ વધુ પાંચ FTO વિકસાવવાની પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે. તેમાં મહેસાણામાં Silver Oak Flying Training Institute, અમરેલીમાં Aero Freyr Inc., માંડવીમાં Adiyogi Enterprise તેમજ અંકલેશ્વરમાં Vision Flying Training Institute અને JITM Skills Pvt. Ltd.નો સમાવેશ થાય છે. આ પાંચ સંસ્થાઓ કાર્યરત થયા પછી ગુજરાતમાં પાયલટ તાલીમનું નેટવર્ક માત્ર ઉત્તર ગુજરાત કે સૌરાષ્ટ્ર પૂરતું સીમિત નહીં રહે, પરંતુ મહેસાણા, અમરેલી, ભાવનગર, માંડવી અને અંકલેશ્વર જેવા અલગ-અલગ ભૌગોલિક વિસ્તારો સુધી વિસ્તરશે. તાજેતરના અહેવાલોમાં પણ આ પાંચ પ્રસ્તાવિત FTO અને 10 સંસ્થાઓના ભાવિ નેટવર્કની પુષ્ટિ કરવામાં આવી છે. આ વિસ્તરણનું એક મોટું મહત્વ એ છે કે પાયલટ બનવા ઇચ્છતા વિદ્યાર્થીઓને તાલીમ માટે અન્ય રાજ્યો અથવા વિદેશ તરફ જવાની જરૂરિયાતમાં ઘટાડો થઈ શકે છે. ગુજરાતમાં જ વધુ તાલીમ ક્ષમતા ઉપલબ્ધ થવાથી સ્થાનિક વિદ્યાર્થીઓ માટે ખર્ચ, રહેવા-જમવા અને મુસાફરી જેવા પરોક્ષ ખર્ચમાં પણ રાહત મળવાની સંભાવના છે.
ગુજરાતે અત્યાર સુધી શું હાંસલ કર્યું?
રાજ્યના FTO ઇકોસિસ્ટમે અત્યાર સુધી નોંધપાત્ર માનવસંસાધન તૈયાર કર્યું હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. ઉપલબ્ધ રાજ્ય સરકારની માહિતી અનુસાર ગુજરાતની તાલીમ સંસ્થાઓ દ્વારા 5,200થી વધુ વિદ્યાર્થીઓએ એવિએશન તાલીમ મેળવી છે અને 3,200થી વધુ વિદ્યાર્થીઓ Commercial Pilot Licence એટલે કે CPL સુધી પહોંચ્યા છે. હાલમાં પણ 200થી વધુ તાલીમાર્થીઓ પાયલટ બનવા માટે તાલીમ લઈ રહ્યા છે. આ આંકડાઓ ગુજરાત માટે એટલા માટે મહત્વના છે કે પાયલટ તાલીમ માત્ર એક શિક્ષણ પ્રવૃત્તિ નથી. એક તાલીમાર્થી FTOમાં જોડાય ત્યારથી લઈને CPL મેળવવા સુધીમાં ફ્લાઇટ કલાકો, ગ્રાઉન્ડ સ્કૂલ, પરીક્ષાઓ, મેડિકલ, સિમ્યુલેટર અને અન્ય તાલીમ માળખાની જરૂર પડે છે. પરિણામે એક પાયલટ પાછળનું આખું સ્થાનિક સર્વિસ ઇકોસિસ્ટમ પણ વિકસે છે.
ગુજરાતનું સૌથી જૂનું નામ ધરાવતી સંસ્થાઓમાં Gujarat Flying Clubનો પણ સમાવેશ થાય છે. DGCAની તાજેતરની FTO રેન્કિંગમાં The Gujarat Flying Clubને Category Bમાં સ્થાન મળ્યું છે. Skynex Aero અને Dunes Aviation Academy પણ આ રેન્કિંગમાં Category Bમાં છે. આ રેન્કિંગથી વિદ્યાર્થીઓ અને તેમના વાલીઓને FTO પસંદ કરતી વખતે સંસ્થાની કામગીરી, સલામતી અને તાલીમક્ષમતાની તુલના કરવા માટે વધુ માહિતી ઉપલબ્ધ બની છે. Directorate General of Civil Aviation
દેશનું એવિએશન સેક્ટર ઝડપથી બદલાઈ રહ્યું છે
ગુજરાતનો FTO વિસ્તાર ત્યારે થઈ રહ્યો છે જ્યારે સમગ્ર ભારતનું સિવિલ એવિએશન ક્ષેત્ર ઝડપી વૃદ્ધિના તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. કેન્દ્રીય નાગરિક ઉડ્ડયન મંત્રાલયે ઓગસ્ટ 2026માં જણાવ્યું હતું કે દેશમાં 41 FTO હાલમાં 63 flying bases પરથી કાર્યરત છે. છેલ્લા બે વર્ષમાં FTOની સંખ્યા 32થી વધીને 41 થઈ છે. આ સમયગાળામાં તાલીમ માટે ઉપલબ્ધ aircraftની સંખ્યા પણ 324થી વધીને 385 થઈ છે અને annual flying hoursમાં આશરે 25 ટકાનો વધારો થયો છે. CPL issuanceમાં પણ વૃદ્ધિ નોંધાઈ છે. મંત્રાલય અનુસાર 2024માં 1,347 CPL આપવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે 2025માં આ સંખ્યા વધીને 1,652 થઈ હતી, જે છેલ્લા દાયકામાં સૌથી વધુ હતી. 2026માં પણ આ આંકડો વધવાની અપેક્ષા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. અર્થાત્, ભારતની એરલાઇન્સ, એરપોર્ટ અને ફ્લાઇટ નેટવર્ક વધે તેમ તાલીમબદ્ધ પાયલટોની જરૂરિયાત પણ વધવાની છે. કેન્દ્ર સરકારે પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આગામી સમયમાં ભારતીય aviation growth માટે દેશની અંદર જ skilled workforce તૈયાર કરવી જરૂરી છે.
1,640 એરક્રાફ્ટના ઓર્ડર વચ્ચે પાયલટની માંગ
ભારતીય એરલાઇન્સના વિસ્તરણનો સૌથી મોટો સંકેત aircraft ordersમાંથી મળે છે. કેન્દ્રીય નાગરિક ઉડ્ડયન મંત્રાલયે ઓગસ્ટ 2026માં જણાવ્યું હતું કે ભારતીય એરલાઇન્સ પાસે હાલમાં 1,640 aircraftના ઓર્ડર છે અને આગામી પાંચ વર્ષમાં આશરે 500 aircraft દેશમાં જોડાવાની અપેક્ષા છે. Press Information Bureau
આનો સીધો અર્થ એવો નથી કે જેટલા aircraft આવશે એટલા જ પાયલટ તરત જરૂરી બની જશે, કારણ કે fleet expansionમાં નવા aircraft ઉપરાંત જૂના aircraftનું replacement પણ સામેલ હોય છે. છતાં લાંબા ગાળે વધતી fleet, વધતી flights અને નવા routes માટે પાયલટ, cabin crew, engineers તથા અન્ય aviation professionalsની માંગ વધવાની શક્યતા સ્પષ્ટ છે.
ભારત સરકારે અગાઉ પણ airline aircraft orders અને pilot training capacity વધારવા માટે FTO policyમાં ફેરફારો કર્યા છે. AAIની liberalised FTO policy હેઠળ airport royalty દૂર કરવામાં આવી હતી અને land rentals rationalise કરવામાં આવ્યા હતા, જેથી pilot training infrastructureમાં રોકાણ માટે વધુ અનુકૂળ વાતાવરણ ઊભું થાય.
30 હજાર પાયલટની લાંબા ગાળાની જરૂરિયાત
ભારતની aviation growthની દિશા કેટલી મોટી છે તેનો અંદાજ pilot requirement પરથી પણ આવે છે. 2025ના કેન્દ્રીય વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી મંત્રાલયના નિવેદન મુજબ આગામી 15થી 20 વર્ષમાં ભારતને લગભગ 30,000 પાયલટોની જરૂર પડી શકે છે. એ જ સંદર્ભમાં દેશમાં indigenous trainer aircraft ecosystem વિકસાવવાની જરૂરિયાત પર પણ ભાર મૂકાયો હતો. આ પરિસ્થિતિ ગુજરાતના FTO વિસ્તરણને વધુ મહત્વ આપે છે. જો રાજ્યમાં 10 તાલીમ સંસ્થાઓનું નેટવર્ક કાર્યરત થાય, તો ગુજરાત માત્ર પાયલટ તૈયાર કરતું રાજ્ય નહીં રહે પરંતુ pilot-training supply chainનો મહત્વનો ભાગ બની શકે છે.
મહેસાણાથી અમરેલી અને અંકલેશ્વર સુધી નવો Aviation Corridor
ગુજરાતના FTO નેટવર્કની સૌથી મોટી વિશેષતા તેનું ભૌગોલિક વિતરણ બની શકે છે. મહેસાણા લાંબા સમયથી pilot training માટે જાણીતું કેન્દ્ર છે. અહીં બે FTO હાલમાં કાર્યરત છે અને નવી સંસ્થા ઉમેરાવાની છે. અમરેલીમાં પણ બે હાલની સંસ્થાઓ સાથે નવી ક્ષમતા ઉમેરાવાની છે. ભાવનગરમાં FTO પહેલેથી કાર્યરત છે. નવી યોજના હેઠળ માંડવી અને અંકલેશ્વર જેવા વિસ્તારો પણ આ નકશામાં જોડાઈ રહ્યા છે. આથી ભવિષ્યમાં ગુજરાતમાં અલગ-અલગ પ્રકારના aviation clusters ઊભા થવાની શક્યતા છે.
માત્ર પાયલટ નહીં, હજારો સહાયક નોકરીઓની સંભાવના
FTOનો વિકાસ થયો એટલે રોજગાર માત્ર cockpit સુધી સીમિત રહેતો નથી. એક સારી રીતે સંચાલિત flying school માટે flight instructors, chief flying instructors, aircraft maintenance engineers, technicians, operations executives, safety officers, dispatch personnel, ground staff અને administrative કર્મચારીઓની જરૂર પડે છે. તે ઉપરાંત aircraft hangar, spare parts, maintenance, aviation fuel, security, housekeeping, transport અને accommodation જેવી સેવાઓ માટે પણ સ્થાનિક સ્તરે માંગ ઊભી થાય છે.
પાયલટ તાલીમ કેન્દ્રોમાં બહારના જિલ્લાઓ અને રાજ્યોમાંથી વિદ્યાર્થીઓ આવતા હોય ત્યારે આસપાસના વિસ્તારમાં hostel, PG accommodation, food services, rental housing, taxis, બેન્કિંગ, મેડિકલ સેવાઓ અને retail businessને પણ ફાયદો થઈ શકે છે. અટલે FTOને માત્ર ‘ફ્લાઇંગ સ્કૂલ’ તરીકે જોવાને બદલે તેને નાના aviation economic cluster તરીકે જોવું વધુ યોગ્ય રહેશે.
MROથી Drone Training સુધી નવી તકો
ગુજરાત પહેલેથી જ industrial અને manufacturing ecosystem માટે જાણીતું છે. જો FTO network સાથે aircraft Maintenance, Repair and Overhaul એટલે કે MRO સેવાઓનો વિકાસ જોડાય, તો aviation ક્ષેત્રમાં વધુ value addition થઈ શકે છે. Aircraft maintenance સિવાય aviation fuel, simulator training, aerospace component manufacturing, aviation software, flight operations consultancy અને drone pilot training જેવા ક્ષેત્રોમાં પણ રોકાણ માટે અવકાશ ઊભો થઈ શકે છે.
ભારતમાં indigenous pilot trainer aircraftના વિકાસ સાથે આ ecosystemને વધુ સ્થાનિક બનાવવાની દિશામાં પણ કામ ચાલી રહ્યું છે. 2025માં Hansa-3(NG) trainer aircraftના production versionને launch કરવામાં આવ્યું હતું અને તેને PPL તથા CPL training માટે વધતી માંગને પહોંચી વળવા માટે મહત્વપૂર્ણ પગલું ગણાવવામાં આવ્યું હતું. આવી ટેકનોલોજી અને ગુજરાતનું manufacturing ecosystem ભવિષ્યમાં એકબીજાને પૂરક બની શકે છે.
હવામાન અને એરસ્ટ્રિપ નેટવર્ક ગુજરાતની તાકાત
Pilot training માટે સતત flying opportunities મહત્વની હોય છે. વર્ષના મોટા ભાગના સમય દરમિયાન અનુકૂળ હવામાન, ખુલ્લી જમીન, એરસ્ટ્રિપ ઉપલબ્ધતા અને રોડ કનેક્ટિવિટી જેવા પરિબળો ગુજરાત માટે લાભદાયક બની શકે છે. રાજ્યના વિવિધ વિસ્તારોમાં રહેલી airstripsને યોગ્ય PPP મોડલથી ઉપયોગમાં લેવાય તો ખાનગી રોકાણને પણ પ્રોત્સાહન મળી શકે છે. પરિણામે જે infrastructureનો ઉપયોગ મર્યાદિત પ્રમાણમાં થતો હોય તેને training, aviation skill development અને allied services માટે સક્રિય રીતે ઉપયોગમાં લઈ શકાય. આ મોડલથી સરકારને જમીન ભાડું, hangar, aircraft parking, fuel services અને અન્ય aviation-related activitiesમાંથી લાંબા ગાળે આવક ઊભી થવાની સંભાવના પણ રહે છે.
FTOની સંખ્યા વધે એટલું પૂરતું નથી
પરંતુ અહીં એક મહત્વનો મુદ્દો પણ છે. વધુ FTO એટલે આપોઆપ વધુ સારા પાયલટ નહીં. Pilot trainingમાં safety, instructor quality, aircraft serviceability, maintenance standards, flying hours, student completion time અને regulatory compliance જેવા મુદ્દાઓ સૌથી મહત્વના છે. DGCAએ FTO ranking framework શરૂ કરીને આ દિશામાં transparency વધારવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. 2026માં કેન્દ્ર સરકારે પણ FTO rankingને વધુ accountable અને data-driven training ecosystem માટે ઉપયોગી ગણાવ્યું હતું. ગુજરાતમાં પણ આગામી વિસ્તરણ સાથે training quality જાળવવી એટલી જ મહત્વની રહેશે જેટલી infrastructure capacity વધારવી. વધુ aircraft, વધુ instructors અને વધુ students સાથે safety culture મજબૂત રહે તે જરૂરી છે.
વિદ્યાર્થીઓ માટે પણ નવી તક, પરંતુ સાવચેતી જરૂરી
ગુજરાતમાં FTOની સંખ્યા વધવાથી aviation careerમાં રસ ધરાવતા વિદ્યાર્થીઓ માટે વિકલ્પો વધશે. જોકે માત્ર જાહેરાત જોઈને કોઈપણ flying school પસંદ કરવાને બદલે prospective cadets અને વાલીઓએ DGCA approval, FTO ranking, fleet size, aircraft availability, instructor strength, training completion record, fees structure, hostel facilities અને placement claimsની સ્વતંત્ર ચકાસણી કરવી જરૂરી છે. ખાસ કરીને CPL training એક લાંબી અને ખર્ચાળ કારકિર્દી રોકાણ છે. તેથી ‘airline job guarantee’ જેવી જાહેરાતોને બદલે સંસ્થાની વાસ્તવિક training performance અને regulatory status તપાસવો વધુ મહત્વનો છે.
ગુજરાત માટે હવે આગળનો પડકાર
ગુજરાતે FTOની સંખ્યા વધારવાનો માર્ગ પસંદ કર્યો છે. હવે આગામી પડકાર આ નેટવર્કને ગુણવત્તાયુક્ત, સલામત અને આર્થિક રીતે ટકાઉ બનાવવાનો રહેશે. જો નવા પાંચ FTO સમયસર કાર્યરત થાય, તાલીમ aircraftની ઉપલબ્ધતા વધે, પૂરતા qualified instructors મળે અને infrastructure સાથે maintenance તથા simulator facilities વિકસે, તો રાજ્ય pilot training માટે દેશના મહત્વના કેન્દ્રોમાં સ્થાન મજબૂત કરી શકે છે. સાથે સાથે aviation universities, skill centres, airlines, MRO companies અને aerospace manufacturers વચ્ચે જોડાણ વધારવામાં આવે તો ગુજરાતમાં ‘Train Here, Work Here’ પ્રકારનું સંપૂર્ણ aviation ecosystem પણ ઊભું થઈ શકે છે.
ગુજરાતની ઉડાન હવે માત્ર એરપોર્ટ સુધી સીમિત નહીં
ગુજરાતમાં વધતા FTOનું મહત્વ એ છે કે રાજ્યનું aviation development હવે માત્ર airport construction અથવા passenger connectivity સુધી મર્યાદિત નથી રહ્યું. હવે focus aviation manpower અને skills તરફ પણ વળી રહ્યો છે. કેન્દ્ર સરકાર ‘Train in India, Fly in India’ની દિશામાં pilot training ecosystemને મજબૂત કરી રહી છે. Press Information Bureau ગુજરાતમાં 10 FTOનું લક્ષ્ય આ અભિગમને રાજ્યસ્તરે આગળ ધપાવતું પગલું બની શકે છે. હેસાણા, અમરેલી, ભાવનગર, માંડવી અને અંકલેશ્વરને જોડતું આ નેટવર્ક સફળ થાય તો આવનારા વર્ષોમાં ગુજરાતમાંથી માત્ર પાયલટ જ નહીં, પરંતુ instructors, engineers, technicians, operations professionals અને aviation entrepreneursની નવી પેઢી બહાર આવી શકે છે.
આ રીતે જોવામાં આવે તો ગુજરાતની આ ઉડાનનું અંતિમ ગંતવ્ય માત્ર ‘વધુ ફ્લાઇંગ સ્કૂલ’ નથી. ગંતવ્ય છે—એક એવું aviation ecosystem, જ્યાં તાલીમથી રોજગાર સુધી અને એરસ્ટ્રિપથી ઉદ્યોગ સુધી આખી સાંકળ રાજ્યની અંદર વિકસે. ભારતના aviation sectorની આગામી વૃદ્ધિ સાથે ગુજરાત પાસે હવે એક સ્પષ્ટ તક છે: આકાશમાં ઉડતા વિમાનોની સંખ્યા વધે તે પહેલાં તેમને ઉડાડવા માટે જરૂરી માનવસંસાધન તૈયાર કરવામાં રાજ્ય અગ્રેસર બને.
અને જો આ મોડલ ગુણવત્તા, સલામતી અને કુશળતા સાથે આગળ વધે, તો ગુજરાતની આગામી ઓળખ માત્ર ‘industrial powerhouse’ તરીકે નહીં, પરંતુ India’s Pilot Training Powerhouse તરીકે પણ બની શકે છે.
અમારી WhatsApp ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
અમારી Telegram ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
આ આર્ટિકલને તમારા સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરવા નીચેના આઈકોન પાર ક્લિક કરો.
