700 વર્ષ જૂની ભરૂચ જામા મસ્જિદ પર સવાલ

ASI અને કેન્દ્ર સરકાર પાસે જવાબ માગ્યો

22 October 2026 Gujarat Updates Team: ભરૂચની સદીઓ જૂની જામા મસ્જિદની ઐતિહાસિક ઓળખને લઈને શરૂ થયેલો વિવાદ હવે ગુજરાત હાઈકોર્ટમાં કાનૂની ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે. જૈન સમાજ સાથે સંકળાયેલા પાંચ અરજદારોએ દાવો કર્યો છે કે હાલ મસ્જિદ તરીકે ઓળખાતું આ સ્થાપત્ય ભૂતકાળમાં જૈન ધર્મ સાથે સંકળાયેલા તીર્થસ્થાન અથવા ધાર્મિક સંકુલનો ભાગ હતું. અરજદારોએ સ્થળને અશ્વબોધ તીર્થ અને શકુનિકા વિહાર તરીકે માન્યતા આપવાની માગ સાથે ત્યાં દર્શાવાતી ભગવાન મલ્લિનાથની પ્રતિમાના સંરક્ષણ અને જૈન સમાજને પૂજાની મંજૂરી આપવાની માગ કરી છે.

આ વિવાદમાં માત્ર ધાર્મિક આસ્થાનો પ્રશ્ન જ નથી, પરંતુ ઐતિહાસિક વારસાની ઓળખ, પુરાતત્ત્વીય પુરાવાની વિશ્વસનીયતા, સંરક્ષિત સ્મારકની કાનૂની સ્થિતિ અને જુદા જુદા સમુદાયોના અધિકારો જેવા મુદ્દાઓ પણ જોડાયેલા છે. 9 ઑક્ટોબર, 2026ના રોજ થયેલી સુનાવણી દરમિયાન ગુજરાત હાઈકોર્ટે ભારતીય પુરાતત્ત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) પાસેથી અરજદારોની રજૂઆતો અંગે વધુ વિગતો મેળવવા જણાવ્યું હતું. ત્યારબાદના અહેવાલોમાં 22 ઑક્ટોબરે વધુ સુનાવણી થવાની માહિતી સામે આવી છે. જોકે, આ તારીખે સુનાવણીમાં શું નિર્ણય લેવાયો છે તેની સ્વતંત્ર પુષ્ટિ ઉપલબ્ધ ન હોવાથી તેને અંતિમ ચુકાદો માનવો યોગ્ય નથી.

સદીઓ જૂના સ્થાપત્યની ઓળખ અંગે કાનૂની લડત
ભરૂચ ગુજરાતના પ્રાચીન ઐતિહાસિક નગરોમાંનું એક છે. વેપાર, ધાર્મિક પરંપરાઓ અને વિવિધ સંસ્કૃતિઓના સંપર્કને કારણે આ વિસ્તારનો ઇતિહાસ સમૃદ્ધ રહ્યો છે. શહેરની જામા મસ્જિદને સામાન્ય રીતે 14મી સદીના સ્થાપત્ય તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. હવે આ જ ઇમારતના મૂળ ધાર્મિક સ્વરૂપ અંગે અરજદારોએ પ્રશ્નો ઉઠાવતાં ઐતિહાસિક વારસાને લગતી ચર્ચા ફરી કેન્દ્રમાં આવી છે. અરજદારોની દલીલ છે કે ઇમારતની કેટલીક સ્થાપત્ય વિશેષતાઓ, પથ્થરના સ્તંભો પરની કોતરણી, શિલ્પો અને જૈન સાહિત્યમાં મળતા સંદર્ભોનું એકસાથે અધ્યયન કરવામાં આવે તો સ્થળના ભૂતકાળ વિશે વધુ તપાસ કરવાની જરૂરિયાત સ્પષ્ટ થાય છે. તેમના મતે, હાલની ઓળખ જ તેના સંપૂર્ણ ઇતિહાસનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી નથી.

પરંતુ કોઈ ઇમારતમાં પ્રાચીન શિલ્પો, ધાર્મિક ચિહ્નો અથવા અલગ સમયગાળાના સ્થાપત્ય અવશેષો જોવા મળે એટલે તેના મૂળ સ્વરૂપ વિશે આપમેળે અંતિમ નિષ્કર્ષ પર પહોંચી શકાય નહીં. આવા દાવાઓની ચકાસણી માટે ઇમારતના બાંધકામનો સમય, ઉપલબ્ધ ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો, શિલ્પોની કાળગણના, સ્થાપત્યની શૈલી અને અગાઉ થયેલા સંશોધનોને સાથે તપાસવા પડે છે. આથી હાલની સ્થિતિમાં જૈન તીર્થ હોવાનો દાવો અરજદારોનો પક્ષ છે; તેને કોર્ટ દ્વારા માન્યતા મળી ગઈ હોય તેવું માનવું ખોટું રહેશે.

અશ્વબોધ તીર્થ અને શકુનિકા વિહારનો ઉલ્લેખ કેમ મહત્વનો?
અરજદારોની અરજીમાં અશ્વબોધ તીર્થ અને શકુનિકા વિહાર નામો વિશેષ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યાં છે. તેમનો દાવો છે કે ભરૂચના પ્રાચીન ધાર્મિક ઇતિહાસમાં આ સ્થળનું મહત્વ હતું અને હાલની ઇમારતના મૂળ સ્વરૂપની તપાસ કરતી વખતે આ સંદર્ભોને અવગણવા ન જોઈએ. અરજદાર પક્ષે જૈન ધાર્મિક સાહિત્ય, ઐતિહાસિક નોંધો અને જૂના દસ્તાવેજોના આધારે પોતાની દલીલો રજૂ કરી હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે. કેટલીક રજૂઆતોમાં પ્રાચીન કાળના શાસકો અને રાજપરિવાર સાથે સંકળાયેલા નિર્માણના ઉલ્લેખોનો પણ આધાર લેવામાં આવ્યો છે. આ સંદર્ભોનો ચોક્કસ સમયગાળો, સ્થળ સાથેનો સંબંધ અને દસ્તાવેજી આધાર સ્વતંત્ર રીતે ચકાસવો જરૂરી રહેશે.

આ નામો અંગેની માગને કાનૂની રીતે સ્વીકારવામાં આવે તો સ્થળની સત્તાવાર ઓળખ, ધાર્મિક ઉપયોગ અને સંરક્ષણ વ્યવસ્થાને લગતા પ્રશ્નો ઊભા થઈ શકે છે. જોકે, ઐતિહાસિક નામનો ઉલ્લેખ અને વર્તમાન સ્મારકની કાનૂની ઓળખ બદલવી એ બે અલગ બાબતો છે. બંને માટે પુરાવા અને લાગુ કાયદાની અલગ તપાસ જરૂરી છે.

ભગવાન મલ્લિનાથની પ્રતિમાના સંરક્ષણની માગ
આ વિવાદનો સૌથી સંવેદનશીલ મુદ્દો મસ્જિદના પરિસરમાં ભગવાન મલ્લિનાથની પ્રતિમા હોવાનો દાવો છે. જૈન ધર્મમાં મલ્લિનાથ ભગવાનને 19મા તીર્થંકર તરીકે માનવામાં આવે છે. અરજદારોના જણાવ્યા પ્રમાણે, ઇમારતના ભોંયતળિયા અથવા ભોંયરા સાથે સંકળાયેલા ભાગમાં આ પ્રતિમા હોવાના ફોટોગ્રાફ અને વીડિયો કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. અરજદાર પક્ષે આશંકા વ્યક્ત કરી છે કે પ્રતિમા અથવા અન્ય પ્રાચીન ધાર્મિક અવશેષોને નુકસાન પહોંચી શકે છે. તેથી કોર્ટના હસ્તક્ષેપથી તેમની તાત્કાલિક સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવામાં આવે તેવી માગ કરવામાં આવી છે. તેમની રજૂઆતનો મુખ્ય આધાર એ છે કે સ્મારકની ધાર્મિક ઓળખ અંગે અંતિમ નિર્ણય ન આવે ત્યાં સુધી પણ તેમાં રહેલા સંભવિત ઐતિહાસિક અવશેષોનું રક્ષણ થવું જોઈએ.

અહીં બે મુદ્દાઓ વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે. પ્રથમ, સ્થળ પર પ્રતિમા અથવા અન્ય અવશેષો ખરેખર કયા સ્વરૂપમાં અને કઈ સ્થિતિમાં છે તેની પુરાતત્ત્વીય ચકાસણી. બીજું, તે અવશેષોના આધારે સમગ્ર ઇમારતની ધાર્મિક ઓળખ અને ત્યાં પૂજા કરવાનો અધિકાર નક્કી કરવાનો પ્રશ્ન. પ્રતિમાના સંરક્ષણ માટે પગલાં લેવાની જરૂરિયાત અંગે વિચારણા થઈ શકે છે, પરંતુ તેનાથી સ્થળની માલિકી, ધાર્મિક ઓળખ અથવા પૂજાના અધિકાર અંગેનો વિવાદ આપમેળે ઉકેલાઈ જતો નથી.

હાઈકોર્ટનું વલણ અને ASIની જવાબદારી
9 ઑક્ટોબરની સુનાવણી અંગેના અહેવાલો અનુસાર, ન્યાયમૂર્તિ નિશા એમ. ઠાકોરની ખંડપીઠે ASIને અરજદારોની રજૂઆતો અંગે જરૂરી સૂચનાઓ મેળવવા અને સંબંધિત વિગતો સાથે કોર્ટ સમક્ષ હાજર રહેવા જણાવ્યું હતું. આ તબક્કે કોર્ટનું ધ્યાન મુખ્યત્વે રજૂ કરાયેલા દાવાઓ, પુરાવાની તપાસ અને સંરક્ષિત સ્મારકની જાળવણીની જવાબદારી પર હતું. ASIની ભૂમિકા આ કેસમાં મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે આ ઇમારત સરકારી પુરાતત્ત્વીય રેકોર્ડમાં સંરક્ષિત સ્મારક તરીકે નોંધાયેલી છે. અરજદારોએ દલીલ કરી છે કે સંરક્ષિત સ્મારકની ઓળખ અને તેના પરિસરમાં રહેલા અવશેષોની સ્થિતિની યોગ્ય તપાસ થવી જોઈએ.

બીજી તરફ, ASIના વકીલે કોર્ટમાં જણાવ્યું હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે કે સ્મારકની જાળવણી લાગુ કાયદા અને નિર્ધારિત પ્રક્રિયા મુજબ કરવામાં આવે છે. પૂજા કરવાની મંજૂરી આપવાનો પ્રશ્ન અને સ્મારકના ભૌતિક સંરક્ષણનો પ્રશ્ન એકસરખા નથી; ધાર્મિક ઉપયોગ અંગેના નિર્ણયમાં અન્ય સત્તાધિકારીઓની ભૂમિકા પણ હોઈ શકે છે.

અર્થાત્, ASI સમક્ષ મુખ્ય પડકાર સ્મારકની સ્થિતિ, તેના અવશેષો અને સંરક્ષણ અંગે વિશ્વસનીય વિગતો રજૂ કરવાનો છે. જ્યારે ધાર્મિક ઓળખ અને પૂજાના અધિકાર અંગેનો અંતિમ નિર્ણય કોર્ટ સમક્ષ રહેલા કાનૂની પ્રશ્નો અને સંબંધિત પુરાવાના મૂલ્યાંકન પર નિર્ભર રહેશે.

1909ના રેકોર્ડ અને 1958ના કાયદાનો મુદ્દો
આ વિવાદમાં ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો ઉપરાંત કાનૂની રેકોર્ડ પણ કેન્દ્રસ્થાને છે. સમાચાર અહેવાલો અનુસાર, જામા મસ્જિદની નોંધ બ્રિટિશ શાસનકાળના 1909ના રેકોર્ડ સાથે જોડાયેલી છે. અરજદારો આ સત્તાવાર ઓળખ સામે પ્રશ્ન ઉઠાવી રહ્યા છે અને દલીલ કરી રહ્યા છે કે સ્થળના મૂળ સ્વરૂપને સમજવા માટે જૂના દસ્તાવેજો તથા અન્ય ઐતિહાસિક સામગ્રીની ફરી તપાસ થવી જોઈએ. આ ઇમારતના સંરક્ષણ સાથે પ્રાચીન સ્મારકો અને પુરાતત્ત્વીય સ્થળો તથા અવશેષો અધિનિયમ, 1958 (Ancient Monuments and Archaeological Sites and Remains Act, 1958)નો મુદ્દો પણ જોડાયેલો છે. આ કાયદો સંરક્ષિત પ્રાચીન સ્મારકો અને પુરાતત્ત્વીય સ્થળોના રક્ષણ માટે કાનૂની માળખું પૂરું પાડે છે. જોકે, આ કાયદાની જોગવાઈઓને આધારે કોઈ ચોક્કસ સ્થળની ધાર્મિક ઓળખ અથવા પૂજાના અધિકાર અંગે આપમેળે નિષ્કર્ષ કાઢી શકાય નહીં. તેના માટે કેસની હકીકતો અને લાગુ પડતી કાનૂની જોગવાઈઓનું વિશ્લેષણ જરૂરી બને છે.

અરજદારોએ સ્થળને અશ્વબોધ તીર્થ અને શકુનિકા વિહાર તરીકે ઓળખવાની માગ કરી છે. આથી કોર્ટ સમક્ષ એક મહત્વનો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે: ઐતિહાસિક સ્મારક તરીકે નોંધાયેલી ઇમારતના મૂળ સ્વરૂપ અંગેના દાવાઓની તપાસ કઈ પ્રક્રિયા હેઠળ થઈ શકે અને તપાસ દરમિયાન તેના હાલના માળખા તથા અવશેષોને કેવી રીતે સુરક્ષિત રાખી શકાય?

આ પ્રશ્નોના જવાબ માટે ASIના રેકોર્ડ, ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો અને કાનૂની જોગવાઈઓનું સંયુક્ત મૂલ્યાંકન મહત્વનું બની શકે છે.

મસ્જિદના ટ્રસ્ટીઓનો પક્ષ પણ મહત્વનો
આ વિવાદમાં મસ્જિદના સંચાલકો અને ટ્રસ્ટીઓની ચિંતાઓને પણ અવગણી શકાય નહીં. અગાઉના અહેવાલોમાં ટ્રસ્ટીઓ તરફથી પરિસરમાં કેટલાક લોકો બળજબરીથી પ્રવેશ્યા હોવા અને ધાર્મિક વિધિઓ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હોવાના આક્ષેપો સામે આવ્યા છે. તેમણે સ્થળની સુરક્ષા અને કાયદો-વ્યવસ્થા જાળવવા માટે વહીવટી તંત્ર સમક્ષ રજૂઆત કરી હોવાનું જણાવાયું છે. આ આક્ષેપો પણ સંબંધિત પક્ષની રજૂઆત તરીકે જ જોવાના છે. તેમની સ્વતંત્ર પુષ્ટિ અને કાનૂની તપાસ વિના કોઈ વ્યક્તિ કે સમુદાયને જવાબદાર ઠેરવવો યોગ્ય નથી.

મસ્જિદના સંચાલકો માટે સ્થળની હાલની ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ અને સુરક્ષા જાળવવાનો પ્રશ્ન મહત્વનો છે. બીજી તરફ, અરજદારો પ્રાચીન અવશેષોના સંરક્ષણ અને ધાર્મિક પૂજાની મંજૂરીની માગ કરી રહ્યા છે. બંને પક્ષોની માગણીઓ વચ્ચેનો તણાવ ઉકેલવા માટે કાયદાનું પાલન, સ્થળની સુરક્ષા અને ન્યાયિક પ્રક્રિયા અનિવાર્ય છે.

આવા સંવેદનશીલ મામલાઓમાં અફવાઓ, અધૂરી માહિતી અથવા એકતરફી દાવાઓથી પરિસ્થિતિ વધુ જટિલ બની શકે છે. તેથી પુરાવા આધારિત ચર્ચા અને જવાબદાર જાહેર સંવાદનું મહત્વ વધી જાય છે.

અરજદારોને કોર્ટ પાસેથી શું જોઈએ છે?
અરજીમાં રજૂ થયેલી માગણીઓને વ્યાપક રીતે ત્રણ ભાગમાં સમજી શકાય છે.

• સ્મારકની ઓળખ: હાલ જામા મસ્જિદ તરીકે નોંધાયેલી ઇમારતને અશ્વબોધ તીર્થ અને શકુનિકા વિહાર તરીકે માન્યતા આપવાની માગ.
• અવશેષોનું સંરક્ષણ: ભગવાન મલ્લિનાથની કથિત પ્રતિમા, શિલ્પો, ધાર્મિક ચિહ્નો અને અન્ય ઐતિહાસિક સામગ્રીને સુરક્ષિત રાખવા માટે વચગાળાના આદેશોની માગ.
• ધાર્મિક પૂજાનો અધિકાર: જૈન સમાજને સ્થળ પર પૂજા-અર્ચના કરવાની મંજૂરી આપવાની રજૂઆત.

અરજદાર પક્ષે સંરક્ષણના હેતુથી સ્થળ પરના અવશેષોને સુરક્ષિત રાખવા અને જરૂરી નિયંત્રણો લાગુ કરવાની માગ પણ કરી છે. આ માગણીઓ સ્વીકારવી કે નહીં, તથા કોઈ વચગાળાની રાહત આપવી કે નહીં, તે કોર્ટના મૂલ્યાંકનને આધીન છે.

ખાસ નોંધવા જેવી બાબત એ છે કે કોર્ટ દ્વારા કોઈ પક્ષની રજૂઆત સાંભળવી એ તેની તમામ દલીલોને માન્યતા આપવાના સમાન નથી. એ જ રીતે, ASI પાસેથી જવાબ માગવો એ પણ અંતિમ ચુકાદો નથી. કાનૂની પ્રક્રિયામાં પુરાવા રજૂ થવા, સરકારી પક્ષનો જવાબ આવવો અને બંને પક્ષોની દલીલોનું મૂલ્યાંકન થવું જરૂરી છે.

ઇતિહાસની તપાસ માટે કયા પુરાવા નિર્ણાયક બની શકે?
ભરૂચની જામા મસ્જિદના મૂળ સ્વરૂપ અંગેનો વિવાદ માત્ર વર્તમાન દાવાઓથી ઉકેલાશે નહીં. તેના માટે બહુસ્તરીય તપાસની જરૂર પડી શકે છે. સૌપ્રથમ, ઇમારતના સ્થાપત્યનું નિષ્ણાત મૂલ્યાંકન જરૂરી છે. પથ્થરના સ્તંભો, કોતરણી, શિલ્પો, બાંધકામની પદ્ધતિ અને વિવિધ ભાગોની રચનાનું તુલનાત્મક અધ્યયન સ્થળના જુદા જુદા ઐતિહાસિક તબક્કાઓ વિશે માહિતી આપી શકે છે. બીજું, જૂના ગેઝેટિયર, સરકારી રેકોર્ડ, ધાર્મિક ગ્રંથો અને ઐતિહાસિક દસ્તાવેજોની પ્રમાણિકતા તપાસવી જરૂરી રહેશે. કોઈ ગ્રંથમાં સ્થળનો ઉલ્લેખ હોવો મહત્વનો પુરાવો બની શકે છે, પરંતુ તે ઉલ્લેખ હાલની ઇમારત સાથે સીધો સંબંધ ધરાવે છે કે નહીં તે પણ સ્થાપિત કરવું પડે. ત્રીજું, પ્રતિમાની ઓળખ, તેની ઉંમર, શૈલી અને મૂળ સ્થાન અંગે પુરાતત્ત્વીય નિષ્ણાતોનું અભિપ્રાય ઉપયોગી બની શકે છે. જો કોઈ શિલ્પ અગાઉના બાંધકામમાંથી અહીં આવ્યું હોય, તો તે ક્યારે અને કઈ પરિસ્થિતિમાં આવ્યું હતું તે જાણવું પણ અગત્યનું રહેશે. ચોથું, તમામ પુરાવાઓને એકબીજાથી અલગ રાખવાને બદલે સંકલિત રીતે તપાસવાની જરૂર રહેશે. એક જ પ્રકારના પુરાવા પર આધારિત નિર્ણય કરતાં દસ્તાવેજો, સ્થાપત્ય અને પુરાતત્ત્વીય તારણો વચ્ચે સુસંગતતા છે કે નહીં તે જોવું વધુ વિશ્વસનીય પદ્ધતિ છે.

આ પ્રકારની તપાસથી ઐતિહાસિક તથ્યો અને ધાર્મિક માન્યતાઓ વચ્ચેનો તફાવત સ્પષ્ટ કરવામાં મદદ મળી શકે છે. જોકે, તપાસનો વ્યાપ અને તેની કાનૂની અસર સંબંધિત સત્તાધિકારીઓ તથા કોર્ટ નક્કી કરશે.

ભરૂચના વારસા અને સામાજિક સૌહાર્દ માટે કસોટી
ભરૂચની જામા મસ્જિદનો વિવાદ સ્થાનિક સ્તરથી આગળ વધીને ઐતિહાસિક સ્મારકોની ઓળખ અને સંરક્ષણ અંગેની વિશાળ ચર્ચાનો ભાગ બન્યો છે. ભારતનાં અનેક પ્રાચીન સ્થળોમાં જુદા જુદા સમયગાળાની સ્થાપત્ય પરંપરાઓ જોવા મળે છે. આવા સ્થળોના ભૂતકાળને સમજવા માટે ઇતિહાસકારો, પુરાતત્ત્વવિદો, કાનૂની નિષ્ણાતો અને સંબંધિત સમુદાયોની રજૂઆતોનું સંતુલિત મૂલ્યાંકન જરૂરી છે.

ધાર્મિક આસ્થા વ્યક્તિ અને સમુદાય માટે ઊંડું મહત્વ ધરાવે છે. સાથે જ, સંરક્ષિત સ્મારકોનું જતન અને કાયદાનું પાલન સમગ્ર સમાજની જવાબદારી છે. તેથી કોઈ પણ વિવાદમાં ઐતિહાસિક દાવાઓની ચકાસણી અને વર્તમાન ધાર્મિક અધિકારો અંગેના પ્રશ્નોને અલગ રીતે સમજવાની જરૂર રહે છે.

સ્થળની સુરક્ષા જાળવવી, સંભવિત અવશેષોને નુકસાનથી બચાવવા અને કાયદો-વ્યવસ્થાની સ્થિતિ જાળવી રાખવી એ તાત્કાલિક પ્રાથમિકતાઓ બની શકે છે. જ્યારે સ્થળના મૂળ સ્વરૂપ અને પૂજાના અધિકાર અંગેનો નિર્ણય પૂરતા પુરાવા તથા કાનૂની દલીલો બાદ જ લેવો જોઈએ.

હવે આગળ શું મહત્વનું રહેશે?
હાલના તબક્કે સૌની નજર ASI અને કેન્દ્ર સરકાર તરફથી રજૂ થનારી વિગતો, અરજદારો દ્વારા રજૂ કરાયેલા ઐતિહાસિક પુરાવાની ચકાસણી અને કોર્ટની આગામી કાર્યવાહી પર છે. 22 ઑક્ટોબર, 2026ની સુનાવણી અંગે વધુ વિશ્વસનીય અને પુષ્ટિ થયેલી માહિતી ઉપલબ્ધ થાય ત્યારે કેસની પ્રગતિ અંગે સ્પષ્ટ ચિત્ર મળી શકશે. આ કેસમાં અંતિમ પરિણામ શું આવશે તે અત્યારે કહેવું વહેલું છે. સ્થળને જૈન તીર્થ તરીકે માન્યતા મળશે કે નહીં, પૂજાની મંજૂરી અંગે શું નિર્ણય લેવાશે અને ઐતિહાસિક ઓળખના દાવાનું કાનૂની મૂલ્યાંકન કઈ રીતે થશે—આ બધા પ્રશ્નો હજુ નિરાકરણની રાહ જોઈ રહ્યા છે.

હાલનો મુખ્ય મુદ્દો એ છે કે ભરૂચની જામા મસ્જિદ અંગેના દાવાઓની નિષ્પક્ષ તપાસ થાય, સંભવિત ઐતિહાસિક અવશેષોનું યોગ્ય સંરક્ષણ થાય અને સમગ્ર મામલાનો ઉકેલ કાયદાકીય પ્રક્રિયા દ્વારા આવે. અદાલતી નિર્ણય પહેલાં કોઈ પણ દાવાને અંતિમ ઐતિહાસિક સત્ય તરીકે રજૂ કરવાને બદલે પુરાવા અને સત્તાવાર તારણોની રાહ જોવી વધુ જવાબદાર અભિગમ રહેશે.

www.gujaratupdates.com

અમારી WhatsApp ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
અમારી Telegram ચેનલ માં જોડાવો : Click karo

આ આર્ટિકલને તમારા સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરવા નીચેના આઈકોન પાર ક્લિક કરો.