ઉનાળાને પણ પાછળ છોડ્યો ઓક્ટોબર!
સાણંદથી દહેજ સુધી ઉદ્યોગોને વીજળીની ચિંતા, રાજ્યમાં માગે તોડ્યો જૂનો રેકોર્ડ
17 October 2026 Gujarat Updates Team: ગુજરાતમાં વીજળીની વધતી જરૂરિયાતે રાજ્યના ઊર્જા ક્ષેત્ર સામે નવા પડકારો ઊભા કર્યા છે. એક સમયે વીજવપરાશમાં ઉનાળાના મહિનાઓને સૌથી વધુ દબાણવાળો સમય માનવામાં આવતો હતો, પરંતુ હવે ઓક્ટોબર જેવા મહિનામાં પણ વીજમાગ ઐતિહાસિક ઊંચાઈએ પહોંચી રહી છે. રાજ્યમાં વીજળીની મહત્તમ માગ 29,822 મેગાવોટ સુધી નોંધાતાં ઊર્જા આયોજન, વીજઉત્પાદન, કોલસાના પુરવઠા અને કેન્દ્રના વીજગ્રિડમાંથી મળતા હિસ્સાની ચર્ચા ફરી તેજ બની છે.
ઔદ્યોગિક એકમોની વધતી સંખ્યા, વ્યાપારી પ્રવૃત્તિઓનો વિસ્તાર, શહેરીકરણ અને ઘરેલુ વીજવપરાશમાં થઈ રહેલા વધારાને આ વલણનાં મુખ્ય કારણો તરીકે જોવામાં આવે છે. રાજ્યની વીજમાગમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી નોંધાતી વૃદ્ધિ દર્શાવે છે કે આગામી સમયમાં વીજળીની ઉપલબ્ધતા માત્ર માળખાકીય સુવિધાનો વિષય નહીં રહે, પરંતુ ગુજરાતના આર્થિક વિકાસ અને ઔદ્યોગિક સ્પર્ધાત્મકતા સાથે સીધી રીતે જોડાયેલો મુદ્દો બનશે.
ઓક્ટોબરમાં જ તૂટ્યો ઉનાળાનો રેકોર્ડ
સામાન્ય રીતે એપ્રિલથી જૂન દરમિયાન ગરમી વધતાં એરકન્ડિશનર, કૂલર, પંખા, ઔદ્યોગિક ઠંડક પ્રણાલીઓ અને અન્ય વીજઆધારિત સાધનોનો ઉપયોગ વધે છે. તેના કારણે વીજળીની મહત્તમ માગમાં ઉછાળો આવે છે. જોકે, આ વર્ષે ગુજરાતમાં નોંધાયેલું ચિત્ર પરંપરાગત ધારણાથી અલગ છે. આપવામાં આવેલા આંકડા અનુસાર જૂન 2026 દરમિયાન રાજ્યની દૈનિક મહત્તમ વીજમાગ 26,834 મેગાવોટથી 28,833 મેગાવોટની વચ્ચે રહી હતી. ત્યારબાદ ઓક્ટોબરમાં આ આંકડો વધીને 29,822 મેગાવોટ સુધી પહોંચ્યો. એટલે કે જૂનના 28,833 મેગાવોટના અગાઉના ઊંચા સ્તરની સરખામણીએ ઓક્ટોબરની માગમાં 989 મેગાવોટનો વધારો નોંધાયો છે.
આ વધારો માત્ર આંકડાકીય સરખામણી નથી. તે રાજ્યના વીજવપરાશના બદલાતા સ્વરૂપ તરફ સંકેત આપે છે. જો ઉનાળાની બહાર પણ માગ આટલી ઊંચી રહે, તો વીજઉત્પાદન કરતી કંપનીઓ, વીજવિતરણ તંત્ર અને નીતિ ઘડનારાઓએ સમગ્ર વર્ષને ધ્યાનમાં રાખીને આયોજન કરવું પડશે.
વીજવપરાશમાં એક વર્ષમાં નોંધપાત્ર વધારો
વીજળીની માગ સમજવા માટે માત્ર એક ક્ષણે કેટલી વીજશક્તિ જરૂરી છે તે જોવું પૂરતું નથી. આખા દિવસ કે મહિનામાં કુલ કેટલી વીજળી વપરાઈ તેનો અભ્યાસ પણ એટલો જ મહત્ત્વનો છે. આપેલા આંકડા મુજબ ગુજરાતમાં જૂન 2026 દરમિયાન કુલ વીજવપરાશ 586 મિલિયન યુનિટ (MU) નોંધાયો હતો, જ્યારે જૂન 2025માં તે 529 મિલિયન યુનિટ હતો. આ બંને આંકડાની સરખામણી કરીએ તો એક વર્ષમાં 57 મિલિયન યુનિટનો વધારો થાય છે. ટકાવારીની દૃષ્ટિએ આ વૃદ્ધિ આશરે 10.8 ટકા જેટલી છે. આટલો વધારો દર્શાવે છે કે રાજ્યમાં વીજળીની જરૂરિયાત માત્ર ટૂંકા સમયના પીક લોડ પૂરતી મર્યાદિત નથી. સમગ્ર મહિના દરમિયાન વીજળીનો ઉપયોગ પણ વધ્યો છે. જોકે, એક મહિનાના આંકડાના આધારે સમગ્ર વર્ષ માટેનો વૃદ્ધિદર નક્કી કરી શકાય નહીં. તેના માટે અલગ-અલગ મહિનાના વપરાશ, હવામાન, ઉત્પાદન પ્રવૃત્તિ અને ઋતુગત ફેરફારોનો અભ્યાસ જરૂરી બને છે.
વીજળીની મહત્તમ માગ અને કુલ વપરાશ વચ્ચેનો તફાવત સમજવો પણ જરૂરી છે. મહત્તમ માગ એટલે ચોક્કસ સમયે વીજતંત્ર પર આવતો સૌથી મોટો ભાર, જ્યારે મિલિયન યુનિટમાં દર્શાવાતો આંકડો ચોક્કસ સમયગાળામાં વપરાયેલી ઊર્જાનું પ્રમાણ દર્શાવે છે. બંનેમાં એકસાથે વધારો થાય ત્યારે વીજઉત્પાદન અને વિતરણ માટે વધુ મજબૂત આયોજન જરૂરી બને છે.
ઔદ્યોગિક ગુજરાતમાં ઊર્જાની જરૂરિયાત સતત વધી
ગુજરાતનું અર્થતંત્ર ઉત્પાદન, પેટ્રોકેમિકલ્સ, રસાયણો, ટેક્સટાઇલ, એન્જિનિયરિંગ, સિરામિક્સ, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ અને અન્ય ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રો પર આધારિત છે. આ ક્ષેત્રોમાં ઉત્પાદન વધે તેમ વીજળીની જરૂરિયાત પણ વધે છે. મોટા ઔદ્યોગિક પ્લાન્ટમાં મશીનરી, મોટર, કોમ્પ્રેસર, ભઠ્ઠીઓ, પમ્પિંગ સિસ્ટમ, ઠંડક સાધનો અને સ્વચાલિત ઉત્પાદન લાઇનો સતત વીજળી પર આધારિત હોય છે. અનેક એકમોમાં ઉત્પાદન થોડા સમય માટે અટકે તો પણ આર્થિક નુકસાન થઈ શકે છે. ખાસ કરીને સતત પ્રક્રિયા આધારિત ઉદ્યોગો માટે વિશ્વસનીય વીજપુરવઠો ઉત્પાદન ખર્ચ અને સમયસર ઓર્ડર પૂરા કરવા સાથે જોડાયેલો છે.
સાણંદ અને દહેજ જેવા ઔદ્યોગિક વિસ્તારોમાં વીજપુરવઠાની વિશ્વસનીયતા અંગે ઉદ્યોગજગત તરફથી ચિંતાઓ વ્યક્ત કરવામાં આવી હોવાના અહેવાલો પણ સામે આવ્યા છે. નાના અને મધ્યમ કદના ઉદ્યોગો માટે વીજળીમાં વિક્ષેપ થાય તો વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા ઊભી કરવી ખર્ચાળ બની શકે છે. જનરેટર અથવા અન્ય બેકઅપ સાધનોનો ઉપયોગ ઉત્પાદન ખર્ચમાં વધારો કરી શકે છે.
આથી વધતી વીજમાગના સમયમાં ઉદ્યોગોને સતત પુરવઠો મળી રહે તે સુનિશ્ચિત કરવું રાજ્ય માટે મહત્ત્વપૂર્ણ રહેશે. સાથે જ વીજવપરાશનું આયોજન એવું હોવું જોઈએ કે ઉદ્યોગો, ખેતી અને ઘરેલુ ગ્રાહકો વચ્ચે ઉપલબ્ધ વીજળીનું સંચાલન અસરકારક રીતે થઈ શકે.
ઘરેલુ વપરાશ પણ માગ વધારતું પરિબળ
ગુજરાતમાં વીજમાગ વધવા પાછળ ઉદ્યોગોનો ફાળો મહત્ત્વનો છે, પરંતુ ઘરેલુ વપરાશને પણ અવગણી શકાય નહીં. શહેરોમાં રહેણાક વિસ્તારોનો વિસ્તાર, નવા મકાનો, એપાર્ટમેન્ટ, દુકાનો, મોલ, હોસ્પિટલો, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને ઓફિસોની સંખ્યામાં વધારો વીજળીની જરૂરિયાતને વિસ્તારે છે.
બીજી તરફ, વીજળીની માંગ માત્ર શહેરોમાં જ વધે છે એવું માનવું યોગ્ય નથી. ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં સિંચાઈ, પાણી પુરવઠો, ખેતી આધારિત વ્યવસાયો, કોલ્ડ સ્ટોરેજ અને નાના ઉદ્યોગો માટે વીજળીની જરૂરિયાત પણ મહત્વની છે.
આ તમામ પરિબળો ભેગા થાય ત્યારે રાજ્યની કુલ વીજમાગનું સ્વરૂપ વધુ જટિલ બને છે. તેથી વીજતંત્ર માટે માત્ર મહત્તમ માગનો અંદાજ નહીં, પરંતુ કયા વિસ્તારમાં, કયા સમયે અને કયા પ્રકારના ગ્રાહકો દ્વારા વીજળીનો સૌથી વધુ ઉપયોગ થાય છે તે સમજવું પણ જરૂરી છે.
પાંચ વર્ષમાં આશરે 12 ટકા CAGRનો સંકેત
આપેલા આંકડા અનુસાર ગુજરાતની વીજમાગે છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં આશરે 12 ટકા અને છેલ્લા ત્રણ વર્ષમાં લગભગ 10 ટકા ચક્રવૃદ્ધિ વાર્ષિક વૃદ્ધિદર (CAGR) નોંધાવ્યો છે. CAGR એટલે શરૂઆતના અને અંતિમ આંકડાઓ વચ્ચેના વધારાને વર્ષવાર ચક્રવૃદ્ધિ ધોરણે સમજવાની પદ્ધતિ. આ માપદંડથી વીજમાગના લાંબા ગાળાના વલણનો અંદાજ મેળવી શકાય છે. જોકે, CAGR એ દરેક વર્ષમાં એકસરખો વધારો થયો હતો એવું સાબિત કરતું નથી. કોઈ એક વર્ષમાં વૃદ્ધિ વધુ અને બીજા વર્ષે ઓછી હોઈ શકે છે. જો માગમાં ઊંચી વૃદ્ધિ ચાલુ રહે, તો રાજ્યને વીજઉત્પાદન ક્ષમતા વધારવા ઉપરાંત ટ્રાન્સમિશન લાઇનો, સબસ્ટેશનો, વિતરણ નેટવર્ક અને વીજસંગ્રહ વ્યવસ્થામાં પણ રોકાણ કરવાની જરૂર પડશે. વીજમાગનો અંદાજ ખોટો પડે તો બે પ્રકારની મુશ્કેલી ઊભી થઈ શકે છે. જરૂરિયાત કરતાં ઓછું આયોજન થાય તો પુરવઠા પર દબાણ આવે; બીજી તરફ, માંગ કરતાં ઘણી વધારે ક્ષમતા ઊભી કરવામાં આવે તો મૂડીરોકાણ અને વીજઉત્પાદનનો ખર્ચ વધી શકે છે. તેથી વાસ્તવિક આંકડાઓ અને વૈજ્ઞાનિક આગાહીના આધારે આયોજન કરવું જરૂરી છે.
2027માં 32,500 મેગાવોટથી વધુ માગની શક્યતા
વર્તમાન વૃદ્ધિના વલણને ધ્યાનમાં રાખીને 2027માં ગુજરાતની મહત્તમ વીજમાગમાં વધુ આશરે 10 ટકાનો વધારો થઈ શકે છે એવો અંદાજ રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. આ અનુમાન સાચું સાબિત થાય તો રાજ્યની પીક ડિમાન્ડ 32,500 મેગાવોટને પાર કરી શકે છે. 29,822 મેગાવોટના તાજેતરના રેકોર્ડની સરખામણીએ 32,500 મેગાવોટનો આંકડો લગભગ 2,678 મેગાવોટ વધારે છે. આ તફાવત દર્શાવે છે કે આવનારા સમયમાં વીજતંત્રને વધુ ઊંચા લોડને સંભાળવા માટે તૈયાર રહેવું પડશે.
જોકે, આ આંકડો આગાહી છે, અંતિમ પરિણામ નહીં. આગામી વર્ષમાં હવામાન, ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન, નવા વીજગ્રાહકોની સંખ્યા, વીજકાર્યક્ષમતા, નવી ઉત્પાદન ક્ષમતાઓ અને આર્થિક પ્રવૃત્તિઓના આધારે વાસ્તવિક માગમાં ફેરફાર થઈ શકે છે. રાજ્ય માટે સૌથી મોટો પડકાર માત્ર પૂરતી વીજળી ઉપલબ્ધ કરાવવાનો નહીં, પરંતુ પીક ડિમાન્ડના કલાકોમાં પણ વિશ્વસનીય અને સ્થિર પુરવઠો જાળવવાનો રહેશે.
કેન્દ્ર પાસે વધુ વીજફાળવણી અને કોલસાની માગ
વીજળીની વધતી જરૂરિયાતને ધ્યાનમાં રાખીને ગુજરાત સરકારે કેન્દ્ર સરકાર સાથે સંકલન શરૂ કર્યું છે. રાજ્યના ઊર્જા અને પેટ્રોકેમિકલ્સ વિભાગના અગ્ર સચિવ અશ્વિની કુમારે જણાવ્યું છે કે કેન્દ્રના વીજ મંત્રાલય પાસે વધુ વીજફાળવણી મેળવવા અને કોલસા મંત્રાલય પાસેથી વધારાનો કોલસો મેળવવા માટે રજૂઆત કરવામાં આવી છે. આ પગલાંનો મુખ્ય હેતુ આવનારા સમયમાં વીજઉત્પાદન અને પુરવઠા વચ્ચે ઊભા થઈ શકે એવા અંતરને ઘટાડવાનો છે. કેન્દ્રના વીજગ્રિડમાંથી વધુ ફાળવણી ઉપલબ્ધ થાય તો રાજ્યને પોતાની જરૂરિયાત મુજબ વીજપુરવઠાનું આયોજન કરવામાં મદદ મળી શકે છે. બીજી તરફ, કોલસાની પૂરતી ઉપલબ્ધતા થર્મલ પાવર પ્લાન્ટના સંચાલન માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
પરંતુ વીજળીની વધતી માંગનો ઉકેલ માત્ર વધારાનો કોલસો મેળવવાથી જ આવશે એવું માનવું યોગ્ય નથી. કોલસાની ઉપલબ્ધતા, પ્લાન્ટની કાર્યક્ષમતા, પરિવહન, વીજઉત્પાદનનો ખર્ચ, ટ્રાન્સમિશન ક્ષમતા અને નવી ઊર્જા યોજનાઓનો અમલ—આ તમામ બાબતો એકબીજા સાથે જોડાયેલી છે. તેથી ટૂંકા ગાળામાં પુરવઠો જાળવવા માટે જરૂરી વ્યવસ્થા કરવાની સાથે લાંબા ગાળાના ઊર્જા આયોજન પર પણ ધ્યાન આપવું પડશે.
દેશવ્યાપી વીજક્ષેત્રમાં પણ વધતું દબાણ
ગુજરાતમાં વીજમાગ વધવાની ઘટના દેશના ઊર્જા ક્ષેત્રમાં જોવા મળતા વ્યાપક પરિવર્તનથી અલગ નથી. રોઇટર્સના 13 ઑક્ટોબર, 2026ના અહેવાલ મુજબ, ભારતની વધતી વીજજરૂરિયાતને પહોંચી વળવા ભવિષ્યમાં કોલસા આધારિત વીજઉત્પાદન ક્ષમતામાં અગાઉના આયોજન કરતાં વધુ વધારો કરવાની જરૂર પડી શકે છે. અહેવાલમાં વીજમાગમાં વૃદ્ધિ, જળવિદ્યુત ઉત્પાદનમાં ઘટાડો અને થર્મલ વીજઉત્પાદન પર વધતા આધારનો ઉલ્લેખ છે. સેન્ટર ફોર રિસર્ચ ઓન એનર્જી એન્ડ ક્લીન એર (CREA)ના 12 ઑક્ટોબરના વિશ્લેષણ મુજબ, નાણાકીય વર્ષ 2026-27ના બીજા ત્રિમાસિક ગાળામાં ભારતનું વીજઉત્પાદન વાર્ષિક ધોરણે 11 ટકા વધ્યું હતું. તે જ સમયગાળામાં કોલસા આધારિત વીજઉત્પાદન ઊંચું રહ્યું અને 1 ઑક્ટોબર સુધીમાં 85 વીજમથકો પાસે તેમની નિર્ધારિત જરૂરિયાતના 25 ટકા કરતાં ઓછો કોલસાનો જથ્થો હોવાની નોંધ કરવામાં આવી હતી.
આ રાષ્ટ્રીય પરિપ્રેક્ષ્ય ગુજરાત માટે પણ મહત્વનો છે. જ્યારે અનેક રાજ્યોમાં એકસાથે વીજમાગ વધે છે, ત્યારે કેન્દ્રના ગ્રિડમાંથી વધારાની વીજળી મેળવવા માટે સ્પર્ધાત્મક દબાણ ઊભું થઈ શકે છે. આ પરિસ્થિતિમાં રાજ્યની પોતાની ઉત્પાદન ક્ષમતા અને ઉપલબ્ધ વીજળીના કાર્યક્ષમ ઉપયોગનું મહત્ત્વ વધી જાય છે.
સૌર અને પવન ઊર્જા સાથે સંગ્રહ વ્યવસ્થાની જરૂર
ગુજરાત સૌર અને પવન ઊર્જા માટે નોંધપાત્ર સંભાવના ધરાવે છે. નવીનીકરણીય ઊર્જાનો વ્યાપ વધારવાથી લાંબા ગાળે પરંપરાગત ઇંધણ પરનો આધાર ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે. પરંતુ સૌર ઊર્જાનું ઉત્પાદન દિવસના પ્રકાશ પર આધારિત છે, જ્યારે પવન ઊર્જા હવામાન અને પવનની ગતિ પ્રમાણે બદલાય છે. આથી વીજમાગ અને વીજઉત્પાદન વચ્ચે સમયસર સંતુલન જાળવવા માટે ઊર્જાસંગ્રહની વ્યવસ્થા પણ જરૂરી છે. બેટરી એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ અને પમ્પ્ડ-સ્ટોરેજ હાઇડ્રો જેવી ટેક્નોલોજી વધારાની વીજળી સંગ્રહવામાં અને જરૂરિયાતના સમયે તેનો ઉપયોગ કરવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
કેન્દ્ર સરકારના માર્ચ 2026ના સત્તાવાર નિવેદનમાં ઉનાળાની વીજમાગને પહોંચી વળવા થર્મલ પ્લાન્ટની ઉપલબ્ધતા વધારવા, નવી વીજઉત્પાદન યોજનાઓને આગળ ધપાવવા અને નવીનીકરણીય ઊર્જા સાથે બેટરી સંગ્રહ વ્યવસ્થાને પ્રોત્સાહન આપવાના પગલાંનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો.
ગુજરાત માટે પણ સંતુલિત ઊર્જા માળખું વિકસાવવું જરૂરી બનશે. તેમાં થર્મલ વીજળી, સૌર અને પવન ઊર્જા, સંગ્રહ વ્યવસ્થા તથા મજબૂત ટ્રાન્સમિશન નેટવર્ક વચ્ચે યોગ્ય સમન્વય હોવો જોઈએ.
ભવિષ્યમાં ડેટા સેન્ટર અને AIથી વધશે વીજળીની જરૂરિયાત
આગામી વર્ષોમાં વીજમાગ વધારતું એક નવું પરિબળ ડિજિટલ અર્થતંત્ર પણ બની શકે છે. ડેટા સેન્ટર, ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગ અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) આધારિત સેવાઓ માટે મોટા પ્રમાણમાં કમ્પ્યુટિંગ ક્ષમતા અને સતત ઠંડક વ્યવસ્થા જરૂરી હોય છે. તેના કારણે વીજવપરાશમાં નોંધપાત્ર વધારો થઈ શકે છે.
ઊર્જા સુરક્ષા હવે વિકાસની અનિવાર્ય શરત
ગુજરાતમાં 29,822 મેગાવોટની વિક્રમી વીજમાગ રાજ્યના ઔદ્યોગિક અને આર્થિક વિસ્તરણની સાથે ઊભા થતા પડકારોની યાદ અપાવે છે. વીજળીની ઉપલબ્ધતા ઉત્પાદન, રોજગાર, રોકાણ, શહેરી સુવિધાઓ અને સામાન્ય નાગરિકોના જીવન સાથે સીધી રીતે જોડાયેલી છે. આગામી સમયમાં રાજ્યએ વીજમાગનું સચોટ અનુમાન, પૂરતી ઉત્પાદન ક્ષમતા, સમયસર કોલસાનો પુરવઠો, કેન્દ્ર સાથે સંકલન, નવીનીકરણીય ઊર્જા અને વીજસંગ્રહ જેવી બાબતોને એકસાથે આગળ વધારવી પડશે. સાથે જ ઉદ્યોગો અને ઘરેલુ ગ્રાહકોમાં ઊર્જાકાર્યક્ષમ ઉપકરણોનો ઉપયોગ વધારવો અને પીક કલાકોમાં વીજવપરાશનું યોગ્ય સંચાલન કરવું પણ ઉપયોગી બની શકે છે.
2027માં માગ 32,500 મેગાવોટને પાર જશે કે નહીં તે આગામી સમયના આંકડા સ્પષ્ટ કરશે. પરંતુ હાલનું ચિત્ર એટલું ચોક્કસ દર્શાવે છે કે ગુજરાતની વીજજરૂરિયાત હવે પરંપરાગત ઉનાળાની મર્યાદામાં બંધાયેલી રહી નથી. રાજ્યના વિકાસની ગતિ જાળવવા માટે પૂરતી, વિશ્વસનીય અને લાંબા ગાળે ટકાઉ વીજવ્યવસ્થા ઊભી કરવી હવે અગત્યની પ્રાથમિકતા બની છે.
અમારી WhatsApp ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
અમારી Telegram ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
આ આર્ટિકલને તમારા સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરવા નીચેના આઈકોન પાર ક્લિક કરો.
