નેપાળ પૂર બાદ ઓળખનો પડકાર

નેપાળની જળ હોનારતમાં ગુજરાતની NFSU ટીમ મેદાને, DNAથી થશે મૃતકોની ઓળખ

31 August 2026 Gujarat Updates Team: હિમાલયના વિસ્તારમાં સર્જાયેલી વિનાશક જળ હોનારત અને ભૂસ્ખલન બાદ નેપાળ એક અભૂતપૂર્વ માનવીય સંકટમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. નદીઓના ઉગ્ર પ્રવાહ સાથે કાદવ, બરફ, પથ્થરો અને કાટમાળના ધસમસતા પ્રવાહે અનેક વસાહતોને અસર પહોંચાડી છે. રસ્તા, પુલ અને અન્ય માળખાકીય સુવિધાઓને નુકસાન થતાં બચાવ કામગીરી પણ મુશ્કેલ બની છે. આ સમગ્ર પરિસ્થિતિમાં સૌથી મોટો પડકાર હવે માત્ર જીવિત લોકોને શોધવાનો નથી, પરંતુ મળી રહેલા અજ્ઞાત મૃતદેહોને તેમના પરિવાર સુધી ઓળખ સાથે પહોંચાડવાનો પણ છે. આ જ મહત્વના તબક્કે ગુજરાતમાંથી ફોરેન્સિક વિજ્ઞાનની મદદ નેપાળ સુધી પહોંચી છે. ગાંધીનગર સ્થિત નેશનલ ફોરેન્સિક સાયન્સિસ યુનિવર્સિટી એટલે કેNFSUની 10 સભ્યોની વિશેષ ફોરેન્સિક ટીમ નેપાળ પહોંચી છે. ટીમનું મુખ્ય ધ્યાન આપત્તિમાં મૃત્યુ પામેલા અને ઓળખી ન શકાય તેવા મૃતદેહોની વૈજ્ઞાનિક રીતે ઓળખ સ્થાપિત કરવા પર રહેશે. આ માટે DNA ફોરેન્સિક્સની મદદ લેવામાં આવશે.

તાજેતરના અહેવાલો અનુસાર NFSUની ટીમે નેપાળમાં સ્થાનિક સત્તાવાળાઓ સાથે સંકલન કરીને કામગીરી શરૂ કરી છે. ટીમનું નેતૃત્વ NFSUના Centre of Excellence in DNA Forensics સાથે જોડાયેલા ડૉ. ભાર્ગવ પટેલ કરી રહ્યા હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે. ભારતના વિદેશ મંત્રાલય અને ગૃહ મંત્રાલયના માર્ગદર્શન હેઠળ આ સહાય પહોંચાડવામાં આવી હોવાનું પણ અહેવાલોમાં સામે આવ્યું છે.

મૃત્યુઆંક 800ની નજીક, હજારો લોકો હજુ લાપતા
નેપાળમાં 26 ઓગસ્ટે સર્જાયેલી વિનાશક ઘટનાએ થોડા જ દિવસોમાં ભયાનક સ્વરૂપ ધારણ કર્યું છે. તાજેતરના નેપાળી સત્તાવાર આંકડા મુજબ મૃત્યુઆંક 788 સુધી પહોંચ્યો હતો, જ્યારે 2,502 લોકો હજુ લાપતા હોવાનું નોંધાયું હતું. ચીનના તિબેટ વિસ્તારમાં પણ 16 લોકોનાં મોત અને 546 લોકો લાપતા હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે. બંને તરફના આંકડા સાથે જોવામાં આવે તો આ આપત્તિથી અસરગ્રસ્ત લોકોની સંખ્યા અને માનવીય નુકસાનનું પ્રમાણ અત્યંત ગંભીર છે. નેપાળના વિવિધ જિલ્લામાં મૃતદેહો મળવાની પ્રક્રિયા હજુ ચાલુ છે. ચિતવન સહિતના વિસ્તારોમાં મોટી સંખ્યામાં મૃતદેહો મળી આવ્યા છે. કેટલાક મૃતદેહો લાંબા સમય સુધી પાણી અને કાદવમાં રહેવાના કારણે ક્ષતિગ્રસ્ત થયા છે, જેના કારણે પરંપરાગત ઓળખ પદ્ધતિઓ વધુ મુશ્કેલ બની રહી છે. આવી સ્થિતિમાં DNA આધારિત ઓળખ અત્યંત ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે છે.

નેપાળના સત્તાવાળાઓ સામે બીજી મોટી સમસ્યા મૃતદેહોને લાંબા સમય સુધી સુરક્ષિત રાખવાની પણ છે. મોટી સંખ્યામાં મૃતદેહો મળી આવતાં હોસ્પિટલોના મોર્ચ્યુરી અને અન્ય સુવિધાઓ પર ભારે દબાણ સર્જાયું છે. કેટલીક જગ્યાએ મૃતદેહો સડી જવાની સ્થિતિમાં પહોંચતા તાત્કાલિક દફનવિધિ કરવાની ફરજ પડી છે. જોકે, દફન કરતા પહેલાં DNA સેમ્પલ, ફોટોગ્રાફ અને ઓળખ સંબંધિત વિગતો સાચવી રાખવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે, જેથી ભવિષ્યમાં ઓળખ સ્થાપિત થાય તો પરિવારજનોને મૃતદેહ સોંપી શકાય.

હવે બચાવ સાથે ઓળખનું મિશન પણ
કોઈપણ મોટી કુદરતી આપત્તિમાં પ્રથમ પ્રાથમિકતા જીવિત લોકોને બચાવવાની હોય છે. ત્યારબાદ ઘાયલોની સારવાર, રાહત સામગ્રી અને જરૂરી સેવાઓ પુનઃસ્થાપિત કરવાનું કામ આવે છે. પરંતુ જ્યારે મોટી સંખ્યામાં લોકોનાં મોત થાય અને મૃતદેહોની સ્થિતિ ખરાબ હોય ત્યારે તેમની ઓળખ પણ આપત્તિ વ્યવસ્થાપનનો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની જાય છે.નેપાળમાં હાલ આ જ તબક્કો જોવા મળી રહ્યો છે. નદીઓમાં વહેતા કાટમાળ સાથે દૂર સુધી પહોંચી ગયેલા મૃતદેહોની ઓળખ કરવી સરળ નથી. ઘણા લોકોના ઓળખપત્રો, મોબાઇલ ફોન, કપડાં અથવા અન્ય વ્યક્તિગત વસ્તુઓ ગુમ થઈ ગઈ છે. કેટલાક મૃતદેહોમાં ચહેરાની ઓળખ પણ મુશ્કેલ બની શકે છે. આવા સંજોગોમાં ફોરેન્સિક વિજ્ઞાન તપાસને વૈજ્ઞાનિક આધાર આપે છે. DNA એક વ્યક્તિની જૈવિક ઓળખ સાથે જોડાયેલું અનોખું પુરાવું છે. જો મૃતદેહમાંથી યોગ્ય જૈવિક નમૂનો મેળવી શકાય અને તેની સરખામણી પરિવારના યોગ્ય સગાના DNA નમૂના સાથે કરી શકાય, તો ઓળખ સ્થાપિત કરવાની શક્યતા ઊભી થાય છે.

DNA મેચિંગ કેવી રીતે મદદ કરશે?
સરળ ભાષામાં સમજીએ તો, મૃતદેહમાંથી લેવામાં આવેલા જૈવિક નમૂનામાંથી DNA પ્રોફાઇલ તૈયાર કરવામાં આવશે. ત્યારબાદ ગુમ થયેલા વ્યક્તિના પરિવારજનો પાસેથી મેળવવામાં આવેલા યોગ્ય DNA નમૂનાઓ સાથે તેની તુલના કરવામાં આવી શકે છે. બંને વચ્ચે વૈજ્ઞાનિક રીતે પૂરતી સુસંગતતા મળે ત્યારે મૃતકની ઓળખ સ્થાપિત કરવામાં મદદ મળી શકે છે.આ પ્રક્રિયા માત્ર એક નમૂનો લઈને તરત પરિણામ આપવાની બાબત નથી. નમૂનાની ગુણવત્તા, મૃતદેહની સ્થિતિ, પરિવારના ઉપલબ્ધ સભ્યો અને પ્રયોગશાળાની પ્રક્રિયા જેવા અનેક પરિબળો મહત્વ ધરાવે છે. ખાસ કરીને પૂર અને કાદવ જેવી પરિસ્થિતિમાં જૈવિક નમૂનાઓની સ્થિતિ જાળવવી એક પડકાર બની શકે છે. આ કારણોસર NFSU જેવી ફોરેન્સિક નિષ્ણાત સંસ્થા દ્વારા સ્થળ પર કામ કરવું મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. અહેવાલ મુજબ ટીમ નેપાળમાં એક પ્રકારની તાત્કાલિક કાર્યક્ષમ પ્રયોગશાળા વ્યવસ્થા ઊભી કરીને મૃતદેહોના જૈવિક નમૂનાઓ એકત્ર કરવાની અને DNA પ્રોફાઇલિંગ પ્રક્રિયામાં મદદ કરવાની તૈયારી સાથે પહોંચી છે.

પરિવારજનો માટે DNA શા માટે મહત્વનું?
આપત્તિ બાદ સૌથી પીડાદાયક સ્થિતિ એવી હોય છે જ્યારે પરિવારને ખબર હોય કે તેમનો સ્વજન ગુમ છે, પરંતુ તે જીવિત છે કે મૃત્યુ પામ્યો છે તેની કોઈ ચોક્કસ માહિતી ન હોય. બીજી તરફ અજ્ઞાત મૃતદેહ મળી આવે ત્યારે પણ તેની ઓળખ ન થઈ શકે તો પરિવારની અનિશ્ચિતતા લાંબી ચાલે છે.DNA આધારિત ઓળખ આ અનિશ્ચિતતા ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે. મૃતદેહની ઓળખ થઈ જાય પછી પરિવારને સત્તાવાર માહિતી મળી શકે છે અને અંતિમવિધિ સહિતની ધાર્મિક તથા સામાજિક પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરી શકાય છે. નેપાળમાં હાલ મોટી સંખ્યામાં લોકો ગુમ હોવાને કારણે આ પ્રક્રિયાનું મહત્વ અનેકગણું વધી ગયું છે. ઉપલબ્ધ અહેવાલો પ્રમાણે લાપતા લોકોમાં હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ સાથે જોડાયેલા અનેક કામદારોનો પણ સમાવેશ થાય છે. વિવિધ દેશોના નાગરિકો પણ લાપતા હોવાના અહેવાલો છે.

મૃતદેહોની સંભાળ પણ મોટો પડકાર
આપત્તિ પછી મૃતદેહો ઝડપથી ઓળખાય તે જરૂરી છે, પરંતુ તે માટે યોગ્ય સંગ્રહ સુવિધા હોવી પણ એટલી જ જરૂરી છે. નેપાળના કેટલાક વિસ્તારોમાં મોટી સંખ્યામાં મૃતદેહો મળતા સ્થાનિક મોર્ચ્યુરી ક્ષમતા પર ભાર પડ્યો છે.ચિતવન જિલ્લામાં મોટી સંખ્યામાં અજ્ઞાત મૃતદેહો મળી આવ્યા હોવાનું વિવિધ અહેવાલોમાં સામે આવ્યું છે. સ્થિતિ એવી બની કે કેટલાક મૃતદેહોને લાંબા સમય સુધી મોર્ચ્યુરીમાં રાખવા મુશ્કેલ બન્યા. આરોગ્ય સંબંધિત જોખમોને ધ્યાનમાં રાખીને કેટલાક મૃતદેહોના અસ્થાયી સામૂહિક દફનનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન ઓળખ માટે જરૂરી વિગતો અને DNA નમૂનાઓ સાચવવા પર ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે. આ મુદ્દો માત્ર વહીવટી નથી, પરંતુ સામાજિક અને માનવીય સંવેદનાથી પણ જોડાયેલો છે. મૃતદેહની ઓળખ પરિવારને પોતાના સ્વજનના અંતિમ સંસ્કારનો અધિકાર અને માનસિક સમાપ્તિ બંને આપી શકે છે.

કુદરતી આપત્તિની પાછળ હિમનદી તૂટવાની ઘટના
આ વિનાશક પૂરનું મૂળ કારણ પણ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ચર્ચાનો વિષય બન્યું છે. અહેવાલો મુજબ નેપાળ-ચીન સરહદ નજીક હિમનદી અથવા બરફ-પથ્થરના વિશાળ ધસારા પછી પાણી, બરફ, કાદવ અને પથ્થરોનો અચાનક પ્રવાહ નીચેની ખીણોમાં ધસી આવ્યો હતો. તેના કારણે ભોટે કોશી અને ત્રિશૂલી નદીના વિસ્તારોમાં ભારે વિનાશ થયો. આપત્તિની ભૌગોલિક પરિસ્થિતિએ બચાવ કામગીરીને વધુ મુશ્કેલ બનાવી છે. ક્યાંક રસ્તા ધોવાઈ ગયા છે, ક્યાંક પુલ તૂટી ગયા છે તો ક્યાંક નવા ભૂસ્ખલનનો ખતરો ઉભો થયો છે. ભારે વરસાદ અને નદીના વધતા જળસ્તરે હેલિકોપ્ટર અને જમીન માર્ગે ચાલતી કામગીરીને પણ અસર કરી છે.

હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટોમાં ફસાયેલા લોકોની શોધ
આપત્તિનો મોટો ફટકો નેપાળના હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ વિસ્તારોને પણ પડ્યો છે. અનેક કામદારો લાપતા હોવાનું જણાવાયું છે અને કેટલાક સ્થળોએ કાટમાળથી ભરાયેલા ટનલ તથા પ્રોજેક્ટ વિસ્તારોમાં લોકો ફસાયા હોવાની આશંકા છે.તાજેતરના અહેવાલો મુજબ 900થી વધુ હાઇડ્રોપાવર કામદારો લાપતા લોકોની યાદીમાં હોવાનું જણાવાયું છે. કેટલીક ટનલ સુધી પહોંચવા માટે બચાવદળો ભારે મશીનરી અને અન્ય તકનીકોનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. એક તરફ જીવિત લોકોને બહાર કાઢવાની કામગીરી ચાલી રહી છે તો બીજી તરફ મળી રહેલા મૃતદેહોની ઓળખ માટે ફોરેન્સિક પ્રક્રિયા પણ આગળ ધપાવવામાં આવી રહી છે.

ગુજરાત માટે ગૌરવની ક્ષણ, નેપાળ માટે માનવતાની મદદ
ગાંધીનગરની NFSUની ટીમનું નેપાળ જવું માત્ર ફોરેન્સિક ટેક્નોલોજીની મદદ તરીકે જોવાનું નથી. આ ભારત અને નેપાળ વચ્ચે આપત્તિના સમયમાં માનવતાવાદી સહકારનું પણ ઉદાહરણ છે. આ પ્રકારની આપત્તિમાં અત્યાધુનિક સાધનો જેટલું જ મહત્વ નિષ્ણાત અનુભવનું હોય છે. DNA સેમ્પલિંગ, પ્રોફાઇલિંગ, રેકોર્ડિંગ અને ઓળખ પ્રક્રિયામાં ચોકસાઈ જરૂરી છે. એક નાની ભૂલ પણ ખોટી ઓળખ તરફ દોરી શકે છે. તેથી આંતરરાષ્ટ્રીય આપત્તિમાં કામ કરતી ટીમે સ્થાનિક પોલીસ, આરોગ્ય વિભાગ, હોસ્પિટલ અને અન્ય એજન્સીઓ સાથે સંકલન કરીને દરેક કેસનું દસ્તાવેજીકરણ કરવું પડે છે. NFSU ટીમનું મિશન પણ આ જ વ્યાપક Disaster Victim Identification પ્રક્રિયાનો મહત્વનો હિસ્સો છે. અહેવાલો અનુસાર ટીમ 10 સભ્યોની છે અને DNA ફોરેન્સિક્સના નિષ્ણાતોના માર્ગદર્શન હેઠળ કામગીરી કરી રહી છે.

રાહતથી પુનઃસ્થાપન સુધી લાંબી લડત
નેપાળમાં હાલ બચાવ કામગીરી પૂરતી નથી. હજારો લોકોના જીવન પર અસર થઈ છે, ઘરો અને વ્યવસાયોને નુકસાન થયું છે અને અનેક વિસ્તારોમાં આવાગમન ખોરવાયું છે. લોકોને સુરક્ષિત સ્થળે ખસેડવા, ખોરાક અને દવાઓ પહોંચાડવા તથા સંચાર અને માર્ગ વ્યવસ્થા ફરી શરૂ કરવાની કામગીરી પણ સમાંતર રીતે ચાલી રહી છે. સુરક્ષા દળો, સ્થાનિક પ્રશાસન, સ્વયંસેવકો અને આંતરરાષ્ટ્રીય સહાય ટીમો વિવિધ મોરચે કામ કરી રહ્યા છે. ભારત અને ચીન સહિતના દેશોના નિષ્ણાતો પણ રાહત અને બચાવ કામગીરીમાં સહભાગી બની રહ્યા છે. અહેવાલો અનુસાર હજારો સુરક્ષા કર્મચારીઓને શોધ અને બચાવ કામગીરીમાં તહેનાત કરવામાં આવ્યા છે. આ દરમિયાન હવામાન અને વધતા જળસ્તરની ચેતવણીઓ હજુ પણ ચિંતાનો વિષય છે. કેટલાક વિસ્તારોમાં ફરી પૂરનું જોખમ હોવાના કારણે લોકોને સાવચેત રહેવા જણાવાયું છે. એટલે બચાવકર્મીઓ માટે દરેક કામગીરીમાં પોતાની સુરક્ષા જાળવવી પણ મહત્વપૂર્ણ બની છે.

ઓળખ માત્ર આંકડો નથી, પરિવાર માટે અંતિમ સત્ય છે
નેપાળની આ આપત્તિમાં મૃત્યુઆંક અને લાપતા લોકોના આંકડા સતત બદલાઈ રહ્યા છે. પરંતુ દરેક આંકડા પાછળ એક પરિવાર, એક સંબંધ અને એક અધૂરી કહાની છે. અજ્ઞાત મૃતદેહની ઓળખ થવી એટલે માત્ર સરકારી રેકોર્ડ પૂર્ણ થવો નથી; તે એક પરિવારને પોતાના સ્વજન વિશે ચોક્કસ સત્ય મળવાની પ્રક્રિયા છે.આ જ કારણસર ગુજરાતની NFSU ટીમનું DNA આધારિત મિશન અત્યંત સંવેદનશીલ માનવામાં આવી રહ્યું છે. કાટમાળ, કાદવ અને પાણી વચ્ચે પોતાની ઓળખ ગુમાવી ચૂકેલા મૃતદેહોને વૈજ્ઞાનિક પુરાવા દ્વારા નામ અને પરિવાર સાથે જોડવાનું આ કાર્ય લાંબું અને પડકારજનક હોઈ શકે છે. નેપાળમાં બચાવ કામગીરી આગળ વધશે તેમ વધુ મૃતદેહો મળી આવવાની શક્યતા છે. તેથી DNA નમૂનાઓનું યોગ્ય સંરક્ષણ, ડેટાનું દસ્તાવેજીકરણ અને પરિવારજનો પાસેથી મેળવાતા નમૂનાઓનું વૈજ્ઞાનિક મિલાન આગામી દિવસોમાં અત્યંત મહત્વનું બની શકે છે.

ગુજરાતથી ગયેલી આ 10 સભ્યોની ટીમ એવા સમયે નેપાળ પહોંચી છે જ્યારે દેશને રાહત અને બચાવ સાથે માનવ અવશેષોની ઓળખની પણ તાતી જરૂરિયાત છે. ટેક્નોલોજી અને માનવ સંવેદનાના સંગમથી જો અજ્ઞાત મૃતદેહોને તેમના પરિવાર સુધી પહોંચાડવામાં સફળતા મળે, તો આ આપત્તિ વચ્ચે અનેક પરિવારોને ઓછામાં ઓછું પોતાના સ્વજનના અંતિમ સત્ય સુધી પહોંચવાનો માર્ગ મળી શકે છે.

હાલ નેપાળમાં શોધ અને બચાવ કામગીરી ચાલુ છે અને સત્તાવાર આંકડાઓમાં ફેરફાર થઈ શકે છે. પરંતુ એક બાબત સ્પષ્ટ છે કે આ વિનાશ પછીની લડાઈ હવે માત્ર જીવ બચાવવાની નથી—લાપતા લોકોને શોધવા, મૃતકોની ઓળખ કરવા અને દરેક પરિવારને તેના સ્વજન અંગે સત્ય સુધી પહોંચાડવાની પણ છે.

www.gujaratupdates.com

અમારી WhatsApp ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
અમારી Telegram ચેનલ માં જોડાવો : Click karo

આ પણ વાંચો :

નેપાળમાં જળપ્રલય: મૃત્યુઆંક 469એ પહોંચ્યો

આ આર્ટિકલને તમારા સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરવા નીચેના આઈકોન પાર ક્લિક કરો.