મિડલ ઈસ્ટના યુદ્ધની અસર: ક્રૂડ ઓઈલ $114 પાર, ભારતમાં મોંઘવારીનો ખતરો વધ્યો

મિડલ ઈસ્ટમાં અમેરિકા-ઈઝરાયલ અને ઈરાન વચ્ચે વધતા તણાવ અને યુદ્ધની સીધી અસર હવે વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર પર જોવા મળી રહી છે. માર્ચ 2026 દરમિયાન કાચા તેલના ભાવમાં ભારે ઉછાળો નોંધાયો છે અને તે પ્રતિ બેરલ $114થી ઉપર પહોંચી ગયા છે, જે 2022 પછીનું સૌથી ઊંચું સ્તર છે. વધતા સંઘર્ષને કારણે તેલના ઉત્પાદન અને સપ્લાય ચેઇનમાં અવરોધ સર્જાતાં વૈશ્વિક બજારોમાં અનિશ્ચિતતા અને મોંઘવારીનો ખતરો ફરીથી ઊભો થયો છે. વિશ્વના ઊર્જા બજારમાં આકસ્મિક રીતે આવેલા આ ઉછાળાએ રોકાણકારો અને સરકારો બંનેને ચિંતિત બનાવ્યા છે. વિશ્લેષકોનું કહેવું છે કે જો મિડલ ઈસ્ટમાં ચાલી રહેલો સંઘર્ષ લાંબો ચાલે અથવા વધુ વિસ્તરે તો આગામી અઠવાડિયાઓમાં તેલના ભાવમાં વધુ તેજી જોવા મળી શકે છે.

વૈશ્વિક તેલના બેન્ચમાર્કમાં તેજી

વિશ્વના મુખ્ય બેન્ચમાર્ક બ્રેન્ટ ક્રૂડના ભાવ $114 પ્રતિ બેરલથી ઉપર પહોંચી ગયા છે, જ્યારે અમેરિકન બેન્ચમાર્ક વેસ્ટ ટેક્સાસ ઈન્ટરમીડિયેટ (WTI) પણ $113 પ્રતિ બેરલથી વધુ થઈ ગયો છે. લગભગ ચાર વર્ષ પછી બંને કિંમતો ફરીથી $100ના સ્તરથી ઉપર પહોંચી છે. રવિવાર સાંજે જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારો ખુલ્યા ત્યારે તેલના ભાવમાં અચાનક ભારે ઉછાળો આવ્યો હતો. થોડા કલાકોમાં જ બ્રેન્ટ ક્રૂડ લગભગ 19 ટકા વધીને $110.35 સુધી પહોંચી ગયો હતો, જ્યારે WTI લગભગ 20 ટકા વધીને $109.17 પ્રતિ બેરલ થયો હતો. પરંતુ ત્યારબાદ બજારમાં વધુ તેજી જોવા મળી. તાજેતરના આંકડાઓ મુજબ WTI Crude Futuresમાં લગભગ 28.27 ટકાનો જંગી ઉછાળો નોંધાયો છે અને તે હાલમાં લગભગ $114 પ્રતિ બેરલના સ્તરે ટ્રેડ થઈ રહ્યો છે. આ ભાવ તેના 52 અઠવાડિયાના સર્વોચ્ચ સ્તર $119.43ની નજીક છે.

હોર્મુઝ (Strait of Hormuz) ને લઈને ચિંતા

તેલના ભાવમાં આ તેજી પાછળનું સૌથી મોટું કારણ હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીને લઈને ઉભી થયેલી ચિંતા છે. આ સામુદ્રધુની વિશ્વના સૌથી મહત્વના ઊર્જા પરિવહન માર્ગોમાંથી એક છે. અંદાજ મુજબ વિશ્વના કુલ તેલ પુરવઠાનો લગભગ 20 ટકા ભાગ આ માર્ગથી પસાર થાય છે. મિડલ ઈસ્ટમાં વધતા સંઘર્ષને કારણે જો આ માર્ગ અવરોધિત થાય અથવા ટેન્કરોની અવરજવર પર અસર પડે તો વૈશ્વિક સપ્લાય પર મોટી અસર પડી શકે છે. આ ભીતિના કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલના ભાવમાં ઝડપી વધારો થયો છે. ઊર્જા નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે તેલના બજાર માટે આ વિસ્તાર અત્યંત સંવેદનશીલ છે. અહીં કોઈ પણ પ્રકારની રાજકીય અથવા સૈન્ય અસ્થિરતા સર્જાય તો તેની સીધી અસર વૈશ્વિક ઊર્જા કિંમતો પર પડે છે.

ઉત્પાદન અને સપ્લાય પર અસર

મિડલ ઈસ્ટમાં ચાલી રહેલા તણાવને કારણે કેટલાક વિસ્તારોમાં તેલના ઉત્પાદન પર પણ અસર પડી છે. ઈરાક અને આસપાસના પ્રદેશોમાં ઊર્જા માળખાં પર દબાણ વધતા ઉત્પાદન અને સપ્લાય ચેઇનમાં અનિશ્ચિતતા ઊભી થઈ છે. ઈરાક વિશ્વના મોટા તેલ ઉત્પાદક દેશોમાંનો એક છે. જો ત્યાંનું ઉત્પાદન ઘટે તો વૈશ્વિક બજારમાં પુરવઠો ઘટી શકે છે, જેના કારણે ભાવ વધુ વધી શકે છે. સાથે સાથે, શિપિંગ અને તેલ ટેન્કરોની સુરક્ષા અંગે પણ ચિંતા વધી છે. વેપારી જહાજોની અવરજવર ધીમી પડી શકે છે, જેના કારણે વૈશ્વિક ઊર્જા સપ્લાયમાં વિક્ષેપ આવવાની શક્યતા વધી રહી છે.

મોંઘવારી વધવાની આશંકા

કાચા તેલના વધતા ભાવને કારણે મોંઘવારી ફરીથી વધી શકે તેવી ભીતિ પણ વધી રહી છે. ઈંધણ મોંઘું થવાથી પરિવહન ખર્ચ વધે છે, જેના કારણે ખાદ્યપદાર્થો અને અન્ય આવશ્યક વસ્તુઓની કિંમતો પર અસર પડે છે. આ પરિસ્થિતિએ અમેરિકી સેન્ટ્રલ બેંક, ફેડરલ રિઝર્વ,ની ચિંતા પણ વધારી છે. જો ઊર્જા કિંમતો વધતી રહેશે તો મોંઘવારી ફરીથી તેજ બની શકે છે. આવી સ્થિતિમાં ફેડરલ રિઝર્વ વ્યાજદરમાં ઘટાડો કરવાની યોજના અટકાવી શકે છે અથવા વ્યાજદર ઊંચા જ રાખી શકે છે. સામાન્ય રીતે વધતા વ્યાજદર સોના જેવી કિંમતી ધાતુઓ માટે નકારાત્મક માનવામાં આવે છે. મજબૂત ડોલરના કારણે સોનાના ભાવમાં થોડો ઘટાડો નોંધાયો છે.

ભારત માટે પડકાર

ભારત વિશ્વના સૌથી મોટા તેલ આયાતકાર દેશોમાંનું એક છે અને તેની લગભગ 80 ટકા કરતાં વધુ જરૂરિયાત આયાત દ્વારા પૂરી થાય છે. તેથી આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ભાવ વધે ત્યારે તેનો સીધો પ્રભાવ ભારતના અર્થતંત્ર પર પડે છે. આર્થિક વિશ્લેષકો મુજબ કાચા તેલના ભાવમાં દર $10ના વધારાથી ભારતના આયાત બિલમાં લગભગ ₹16,000 કરોડનો વધારો થાય છે. આ કારણે વેપાર ઘાટો વધવાની શક્યતા છે અને રૂપિયાની કિંમત પર પણ દબાણ આવી શકે છે. તે ઉપરાંત પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં વધારો થવાથી પરિવહન ખર્ચ વધી શકે છે, જેના કારણે ખાદ્યપદાર્થો અને અન્ય આવશ્યક વસ્તુઓની કિંમતોમાં વધારો થઈ શકે છે.

અનિશ્ચિત ભવિષ્ય

હાલની પરિસ્થિતિમાં તેલના ભાવનો આગલા સમયનો દિશા મોટા પ્રમાણમાં મિડલ ઈસ્ટમાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષના વિકાસ પર નિર્ભર રહેશે. જો તણાવ વધુ વધશે અથવા યુદ્ધ વિસ્તરશે તો સપ્લાયમાં વધુ વિક્ષેપ આવી શકે છે અને ભાવ વધુ વધી શકે છે. બીજી તરફ જો કૂટનીતિક પ્રયાસો સફળ થશે અને પરિસ્થિતિ સ્થિર બનશે તો બજારમાં થોડી શાંતિ આવી શકે છે. તેમ છતાં ઊર્જા બજાર હાલમાં અત્યંત અસ્થિર છે અને આગામી દિવસોમાં વધુ ઉતાર-ચઢાવ જોવા મળી શકે છે. વૈશ્વિક ઊર્જા સુરક્ષા માટે આ પરિસ્થિતિ ગંભીર ચેતવણી સમાન છે. વધતા ભૂરાજકીય તણાવ વચ્ચે વિશ્વ અર્થતંત્ર ફરી એકવાર ઊર્જા સંકટ અને વધતી મોંઘવારીના જોખમનો સામનો કરી રહ્યું છે.