ભોજશાળા મંદિર: એમપી હાઇકોર્ટનો ચુકાદો

માતા વાગ્દેવી (માતા સરસ્વતી) ના મંદિર તરીકે ભોજશાળાની માન્યતા

15 May 2026 Gujarat Updates Team: મધ્ય પ્રદેશના ધાર જિલ્લાના ઐતિહાસિક ભોજશાળા મામલે આજે મહત્વપૂર્ણ ન્યાયિક નિર્ણય સામે આવ્યો છે. મધ્ય પ્રદેશ હાઇકોર્ટની ઇન્દોર બેન્ચે પોતાના ચુકાદામાં ભોજશાળાને મંદિર તરીકે માન્યતા આપતા જણાવ્યું કે આ સ્થળ માતા વાગ્દેવી એટલે કે દેવી સરસ્વતીની આરાધનાથી ઐતિહાસિક રીતે જોડાયેલું છે.

ભોજશાળા મામલે ઇન્દોર હાઇકોર્ટની ડબલ બેન્ચે 6 એપ્રિલ 2026થી નિયમિત સુનાવણીની પ્રક્રિયા શરૂ કરી હતી. 12 મે 2026 સુધી ચાલેલી આ લાંબી સુનાવણી દરમિયાન હિન્દુ, મુસ્લિમ અને જૈન — ત્રણેય પક્ષોએ પોતાના દાવા, તર્ક અને પુરાવા કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કર્યા. એક મહિનાથી વધુ સમય સુધી ચાલેલી કાર્યવાહી દરમિયાન હજારો પાનાંના દસ્તાવેજો, ઐતિહાસિક નોંધો, પુરાતત્વીય પુરાવાઓ તેમજ ધાર્મિક આધારિત દાવાઓ પર વિગતવાર ચર્ચા થઈ. તમામ પક્ષોની દલીલો પૂર્ણ થયા બાદ હાઈકોર્ટે પોતાનો ચુકાદો આપ્યો.

કોર્ટએ પોતાના નિર્ણયમાં નોંધ્યું કે ઉપલબ્ધ પુરાવાઓ, ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો અને ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) દ્વારા કરાયેલા વૈજ્ઞાનિક સર્વે પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે અહીં હિંદુ સમાજ દ્વારા વર્ષોથી ઉપાસના કરવામાં આવી રહી છે.

ભોજશાળા લાંબા સમયથી ધાર્મિક અને ઐતિહાસિક વિવાદનું કેન્દ્ર બની રહી છે. હિંદુ સમાજના મતે આ સ્થળ રાજા ભોજ દ્વારા સ્થાપિત માતા વાગ્દેવી (માતા સરસ્વતી) નું પ્રાચીન મંદિર તેમજ સંસ્કૃત અભ્યાસનું મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર હતું. બીજી તરફ મુસ્લિમ પક્ષ વર્ષોથી તેને કમાલ મૌલા મસ્જિદ તરીકે ઓળખાવતું આવ્યું છે.

માહિતી અનુસાર, ભોજશાળા મામલે છેલ્લા કેટલાંક મહિનાઓથી સતત દૈનિક સુનાવણી ચાલી રહી હતી. કેસ દરમિયાન બંને પક્ષોએ પોતાના દાવાઓને મજબૂત બનાવવા માટે ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો, પુરાતત્વીય પુરાવા, જૂના આવક રેકોર્ડ તેમજ ધાર્મિક પરંપરાઓનો આધાર લીધો હતો.

આ ઉપરાંત, જૈન સમાજના કેટલાક પ્રતિનિધિઓએ પણ ભોજશાળાને પ્રાચીન જૈન મંદિર અને ગુરુકુલ સાથે જોડાયેલું સ્થાન હોવાનું દાવો કર્યો હતો. વિવિધ સમાજોના આ દાવાઓ અને ઐતિહાસિક પુરાવાઓને ધ્યાનમાં રાખીને કોર્ટમાં લાંબા સમયથી વિસ્તૃત સુનાવણી ચાલી રહી હતી, જેના બાદ હવે મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો સામે આવ્યો છે.

કોર્ટ સમક્ષ ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) દ્વારા કરવામાં આવેલા 98 દિવસના વૈજ્ઞાનિક સર્વે અને ખોદકામનો વિગતવાર અહેવાલ પણ રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. આ અહેવાલમાં સ્થળ સાથે જોડાયેલા ઐતિહાસિક અને ધાર્મિક પુરાવાઓ અંગે મહત્વપૂર્ણ વિગતો સામેલ હોવાનું જણાવાયું હતું, જેને કોર્ટએ પોતાના નિર્ણય દરમિયાન મહત્વપૂર્ણ આધાર તરીકે ગણાવ્યો છે.

ASIએ પોતાના અહેવાલમાં જણાવ્યું હતું કે ભોજશાળાના સંકુલમાં પરમારકાળીન મંદિરના અવશેષો અને હિંદુ દેવતાઓ સાથે જોડાયેલા શિલ્પો જોવા મળે છે. કેટલાક સ્તંભો અને શિલ્પોને નુકસાન પહોંચાડ્યા બાદ અન્ય માળખામાં ઉપયોગ કરાયો હોવાની માહિતી પણ અહેવાલમાં આપવામાં આવી હતી. આ અહેવાલને આધારે હિંદુ પક્ષે દાવો કર્યો હતો કે ભોજશાળા મૂળ રૂપે મંદિર જ હતું.

મુસ્લિમ પક્ષે પોતાની દલીલોમાં જૂના આવક રેકોર્ડ અને 1935ના કોર્ટના નિર્ણયનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમની તરફથી કહેવામાં આવ્યું હતું કે ભોજશાળા લાંબા સમયથી મસ્જિદ તરીકે નોંધાયેલ છે અને અહીં નમાજની પરંપરા પણ રહી છે. જોકે હાઇકોર્ટે અંતે ઐતિહાસિક અને પુરાતત્વીય પુરાવાઓને વધુ મહત્વ આપતા મંદિર તરીકેનો નિર્ણય આપ્યો.

ભોજશાળા નો ઇતિહાસ

Bhojshala લગભગ ૯૦૦ થી ૧૦૦૦ વર્ષ જૂનું ઐતિહાસિક સ્મારક માનવામાં આવે છે. ઇતિહાસકારો અનુસાર આ સ્થળનો સંબંધ પરમાર વંશના પ્રસિદ્ધ રાજા ભોજ સાથે જોડાયેલો છે, જેમણે આશરે ૧૧મી સદી (ઈ.સ. 1000 થી 1055) દરમિયાન શાસન કર્યું હતું। માનવામાં આવે છે કે ભોજશાળા તે સમય દરમિયાન સંસ્કૃત શિક્ષણ અને દેવી સરસ્વતીની ઉપાસનાનું મુખ્ય કેન્દ્ર હતું. આ સ્મારકમાં જોવા મળતા સ્તંભો, શિલાલેખો અને કોતરણીવાળા પથ્થરો મુખ્યત્વે ૧૨મી અને ૧૩મી સદીના સમયકાળ સાથે સંબંધિત હોવાનું કહેવાય છે। બાદમાં દિલ્હી સુલતાનતના સમયગાળા દરમિયાન અહીં કેટલાક ઇસ્લામિક માળખાઓ અને ગુંબજો ઉમેરાયા હતા, જે આશરે ૧૪મી અને ૧૫મી સદી દરમિયાન બનાવાયા હોવાનું માનવામાં આવે છે.

સરળ ભાષામાં કહીએ તો:

• મૂળ સ્થાપના : ૧૧મી સદી
• અંદાજિત ઉંમર : લગભગ ૧૦૦૦ વર્ષ
• પછીના ફેરફારો : ૧૪મી-૧૫મી સદી દરમિયાન

હાલમાં આ સ્થળ Archaeological Survey of India (ASI) દ્વારા રાષ્ટ્રીય મહત્વના સંરક્ષિત સ્મારક તરીકે જાળવવામાં આવે છે,

ભોજશાળા નો વિવાદ

Bhojshala મધ્ય પ્રદેશના ધાર શહેરમાં આવેલું એક ઐતિહાસિક અને ધાર્મિક સ્થળ છે. આ સ્થળને લઈને હિંદુ અને મુસ્લિમ સમાજ વચ્ચે ઘણા વર્ષોથી વિવાદ ચાલી રહ્યો છે.

હિંદુ પક્ષ શું કહે છે? : હિંદુ સમાજનો દાવો છે કે ભોજશાળા પ્રાચીન સમયમાં માતા વાગ્દેવી (દેવી સરસ્વતી)નું મંદિર અને સંસ્કૃત શિક્ષણ કેન્દ્ર હતું. માનવામાં આવે છે કે પરમાર વંશના રાજા ભોજે અહીં વિદ્યાભ્યાસ અને સંસ્કૃતિનું કેન્દ્ર બનાવ્યું હતું. હિંદુઓ માટે આ સ્થળ જ્ઞાન અને શિક્ષણની દેવી સરસ્વતી સાથે જોડાયેલું પવિત્ર સ્થાન માનવામાં આવે છે. ભોજશાળા વિવાદને લઈને 2022માં કાનૂની લડતનો એક નવો તબક્કો શરૂ થયો હતો. રંજના અગ્નિહોત્રી અને તેમના સાથીઓએ હિન્દુ ફ્રન્ટ ફોર જસ્ટિસ તરફથી હાઈકોર્ટમાં અરજી દાખલ કરી હતી. આ અરજીમાં ભોજશાળાના ધાર્મિક સ્વરૂપ અંગે સ્પષ્ટતા કરવાની સાથે હિન્દુ સમાજને સંપૂર્ણ પૂજા અધિકાર આપવાની માંગ કરવામાં આવી હતી.

આ મામલે આગળ વધતા, 11 માર્ચ 2024ના રોજ હાઈકોર્ટે ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ વિભાગ (ASI)ને સમગ્ર ભોજશાળા સંકુલનો વૈજ્ઞાનિક સર્વે કરવા આદેશ આપ્યો. ત્યારબાદ ASIએ 22 માર્ચ 2024થી સર્વે કામગીરી શરૂ કરી, જે સતત 98 દિવસ સુધી ચાલી. અંતે, 15 જુલાઈ 2024ના રોજ ASIએ 2,000થી વધુ પાનાનો વિગતવાર અહેવાલ કોર્ટમાં રજૂ કર્યો.

મુસ્લિમ પક્ષ શું કહે છે? : મુસ્લિમ સમાજ આ સ્થળને “કમાલ મૌલા મસ્જિદ” તરીકે ઓળખાવે છે. તેમનો દાવો છે કે વર્ષોથી અહીં નમાજ અદા કરવામાં આવે છે અને ઐતિહાસિક રેકોર્ડમાં પણ આ સ્થળ મસ્જિદ તરીકે નોંધાયેલ છે.

જૈન સમાજનો દાવો : કેટલાક જૈન પ્રતિનિધિઓએ પણ દાવો કર્યો હતો કે આ સ્થળ મૂળ જૈન મંદિર અને ગુરુકુલ હતું.

વિવાદ કેમ વધ્યો?
આ સ્થળ Archaeological Survey of India (ASI) હેઠળ સુરક્ષિત સ્મારક છે. અહીં કોણ પૂજા કરશે અને ક્યારે ધાર્મિક કાર્યક્રમ થશે તે મુદ્દે લાંબા સમયથી તણાવ રહ્યો છે. વર્ષો સુધી એક વ્યવસ્થા ચાલી હતી જેમાં:

• મંગળવારે હિંદુઓને પૂજા કરવાની મંજૂરી
• શુક્રવારે મુસ્લિમોને નમાજની મંજૂરી

પરંતુ બંને પક્ષો પોતાનો સંપૂર્ણ અધિકાર માંગતા રહ્યા.

ASI સર્વેમાં શું મળ્યું?
કોર્ટના આદેશ બાદ ASIએ વૈજ્ઞાનિક સર્વે કર્યો હતો. અહેવાલમાં મંદિર શૈલીના અવશેષો, શિલ્પો અને સ્તંભોના પુરાવા મળ્યાનો ઉલ્લેખ થયો હતો. હિંદુ પક્ષે તેને મંદિરના પુરાવા ગણાવ્યા હતા.

તાજેતરમાં Madhya Pradesh High Court એ ભોજશાળાને મંદિર તરીકે માન્યતા આપતો મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય આપ્યો. કોર્ટએ ઐતિહાસિક અને પુરાતત્વીય પુરાવાઓને આધારે આ નિર્ણય આપ્યો હોવાનું કહેવાય છે. ભોજશાળા અંગે આવેલા હાઇકોર્ટના નિર્ણય બાદ સમગ્ર ધાર જિલ્લામાં સુરક્ષા વ્યવસ્થા વધુ કડક બનાવવામાં આવી છે. પોલીસ અને પ્રશાસન દ્વારા સોશિયલ મીડિયા પર સતત નજર રાખવામાં આવી રહી છે, જેથી કોઈ અફવા અથવા તણાવજનક પરિસ્થિતિ ઊભી ન થાય. સ્થાનિક તંત્રએ તમામ સમાજના લોકોને શાંતિ અને સૌહાર્દ જાળવવાની અપીલ કરી છે.

મધ્ય પ્રદેશ હાઇકોર્ટના આ ચુકાદાને અનેક હિંદુ સંગઠનો ઐતિહાસિક જીત તરીકે રજૂ કરી રહ્યા છે. વિવિધ ધાર્મિક નેતાઓએ જણાવ્યું કે વર્ષોથી જોડાયેલી આસ્થા અને ઇતિહાસને હવે ન્યાય મળ્યો છે. બીજી તરફ, મુસ્લિમ સંગઠનો દ્વારા ચુકાદાનો વિગતવાર અભ્યાસ કર્યા બાદ આગળની કાનૂની કાર્યવાહી અંગે નિર્ણય લેવામાં આવશે તેવી સંભાવનાઓ વ્યક્ત થઈ રહી છે.

ચુકાદા દરમિયાન કોર્ટએ સરકાર અને ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI)ને ભોજશાળા ખાતે સંસ્કૃત શિક્ષણ તથા સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન આપવા અંગે વિચારણા કરવાની સૂચના આપી હોવાનું જાણવા મળે છે. સાથે જ લંડનમાં રહેલી માતા વાગ્દેવીની મૂર્તિને ભારત પરત લાવવાના મુદ્દે પણ ચર્ચા તેજ બની છે.

આ વિવાદ માત્ર ધાર્મિક ભાવનાઓ સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક રીતે પણ અત્યંત મહત્વનો માનવામાં આવે છે. રાજા ભોજના સમયથી જોડાયેલા આ સ્થળને લઈને વર્ષોથી સંશોધન અને ઐતિહાસિક ચર્ચાઓ ચાલી રહી છે. હાઇકોર્ટના આ તાજેતરના નિર્ણય બાદ હવે દેશભરમાં ફરી એકવાર આ મુદ્દે વ્યાપક ચર્ચાનો માહોલ સર્જાયો છે.

કાનૂની અને ઐતિહાસિક વિશેષજ્ઞોના મતે, આ ચુકાદો ભવિષ્યમાં દેશના અન્ય ધાર્મિક-ઐતિહાસિક વિવાદો માટે પણ મહત્વપૂર્ણ દાખલો બની શકે છે. આગામી દિવસોમાં મામલો સુપ્રીમ કોર્ટ ઓફ ઈન્ડિયા સુધી પહોંચે તેવી શક્યતાઓ પણ વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.

મધ્ય પ્રદેશ હાઇકોર્ટનો આ નિર્ણય દેશની સૌથી ચર્ચિત ધાર્મિક અને ઐતિહાસિક કાનૂની લડાઈઓમાં એક મહત્વપૂર્ણ માઈલસ્ટોન તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે।

www.gujaratupdates.com

અમારી WhatsApp ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
અમારી Telegram ચેનલ માં જોડાવો : Click karo

આ પણ વાંચો :

દ્વારકા સમુદ્રની અંદર મળેલા અવશેષો શું કહે છે?

આ આર્ટિકલને તમારા સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરવા નીચેના આઈકોન પાર ક્લિક કરો.