દ્વારકા સમુદ્રની અંદર મળેલા અવશેષો શું કહે છે?
દરિયાઈ ખોદકામ દરમિયાન દ્વારકા અને બેટ દ્વારકા નજીકથી મળેલા અદ્ભુત પુરાતત્વીય પુરાવાઓ
Devbhumi Dwarka 02 May 2026 Gujarat Updates Team :અરબ સાગરના ગર્ભમાંથી ફરી એકવાર ઇતિહાસ બોલ્યો છે. Archaeological Survey of India (ASI) દ્વારા હાથ ધરાયેલા દરિયાઈ ખોદકામ દરમિયાન દ્વારકા અને બેટ દ્વારકા નજીકથી મળેલા અદ્ભુત પુરાતત્વીય પુરાવાઓએ વૈશ્વિક સ્તરે ચર્ચા જગાવી છે.
દ્વારકા હિંદુઓ માટે અત્યંત પવિત્ર સ્થળોમાંનું એક છે અને તેની ભવ્ય મંદિર રચના કારણે વિશ્વભરના પ્રવાસીઓને આકર્ષે છે. ભારતના પશ્ચિમ તટના અંતિમ ભાગે આવેલું આ શહેર ઐતિહાસિક અને ધાર્મિક મહત્વ ધરાવે છે. માન્યતા મુજબ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ એ સમુદ્રમાંથી જમીન મેળવી આ શહેરની સ્થાપના કરી હતી (વિષ્ણુ પુરાણ, 5.23.13). તે સમયના દ્વારકા શહેરમાં સુંદર બાગ-બગીચા, ઊંડા ખાઈઓ, તળાવો અને ભવ્ય મહેલો હતાં (વિષ્ણુ પુરાણ, 5.23.14). પરંતુ મહાભારત ના મૌસલ પર્વ અનુસાર, શ્રીકૃષ્ણના અવસાન પછી આ વૈભવી દ્વારકા શહેર સમુદ્રમાં વિલીન થઈ ગયું હતું. દ્વારકાનું મહાભારત સાથેનું જોડાણ અને તેનું ઐતિહાસિક મહત્વ તેને પુરાતત્વવિદો, ઇતિહાસકારો અને વૈજ્ઞાનિકો માટે વિશેષ રસપ્રદ બનાવે છે. સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં દ્વારકાના અન્ય સંભવિત સ્થળો તરીકે જુનાગઢ (ગિરિનગર), પ્રભાસ પાટણ પાસેનું મૂળ દ્વારકા અને પોરબંદર-મિયાણી વચ્ચેનું એક બીજું મૂળ દ્વારકા દર્શાવવામાં આવ્યા છે. છતાં, ઓખામંડળ વિસ્તારમાં આવેલ દ્વારકા સિવાય અન્ય સ્થળોએ ખાસ સંશોધન થયું નથી.
વિશાળ સ્ટ્રક્ચર અને કિલ્લેબંધીનો ખુલાસો
ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) ના ડાયરેક્ટર જનરલ આલોક ત્રિપાઠીએ દ્વારકા ખાતે એક મહત્વની પ્રેસ કોન્ફરન્સ યોજી અરબ સાગર અને બેટ દ્વારકા ટાપુ પર થયેલા મોટા સંશોધનની વિગતો આપી છે. ASI ના અધિકારીઓએ આપેલી માહિતી મુજબ, બેટ દ્વારકાના સમુદ્ર કિનારે કરવામાં આવેલા લગભગ 20 ટ્રેન્ચ ખોદકામ દરમિયાન એક વિશાળ સંરચનાત્મક કોમ્પ્લેક્સ મળ્યો છે. તેમાં મજબૂત દિવાલો, ઓરડાઓ અને કોરિડોર તથા કિલ્લેબંધીના સ્પષ્ટ અવશેષો મળ્યા છે.આ શોધ દર્શાવે છે કે અહીં એક સુવ્યવસ્થિત અને સુરક્ષિત નગર વસેલું હતું. ઇતિહાસકારો માને છે કે દ્વારકા પ્રાચીન સમયમાં એક સમૃદ્ધ બંદર નગર હતું, જ્યાંથી આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર ચાલતો હતો.
રોમન સિક્કા અને વિદેશી વેપારના પુરાવા
ખોદકામ દરમિયાન સૌથી ચોંકાવનારી શોધોમાં સામેલ છે રોમન ઇન્ટેગ્લિયો (મુદ્રાઓ), રોમન સિક્કાઓની છાપ,એમ્ફોરા (માટલાં) અને ટોરપીડો જાર. આ વસ્તુઓ સ્પષ્ટ કરે છે કે દ્વારકા અને પશ્ચિમ દેશો (ખાસ કરીને રોમન સામ્રાજ્ય) વચ્ચે સક્રિય વેપાર સંબંધો હતા. ઐતિહાસિક રીતે પણ દરિયાઈ માર્ગે વેપારના પુરાવા મળ્યા છે.
પ્રાચીન બંદર અને દરિયાઈ સંસ્કૃતિના પુરાવા
મરીન આર્કિયોલોજી ટીમને સમુદ્રના પેટાળમાંથી પથ્થરના ઍન્કર (નૌકા બાંધવાના સાધનો), પથ્થરના ઍન્કર (નૌકા બાંધવાના સાધનો), જેટ્ટી તથા બંદરનાં અવશેષો અને પથ્થરના ગોઠવાયેલા માળખાં મળ્યા.આ બધું દર્શાવે છે કે દ્વારકા એક વિકસિત દરિયાઈ કેન્દ્ર હતું, જ્યાંથી વેપાર અને નૌકાવહન થાય છે.
હસ્તકલા અને ઉદ્યોગોના નિશાન
ખોદકામમાં મળેલા અન્ય પુરાવાઓમાં મણકા બનાવવાની કળાના અવશેષો, ધાતુ ગાળવાના કારખાનાં અને માટીના વાસણો મળ્યા
અગાઉના સંશોધનો
ભૂમિ પર થયેલા અગાઉના ખોદકામોમાં બે મહત્વપૂર્ણ પ્રયાસો થયા હતા. 1963માં ડેકન કોલેજ, પુણેના એચ.ડી. સંકાલિયાના માર્ગદર્શન હેઠળ થયેલા અભ્યાસમાં સૌથી પ્રાચીન વસાહતનો સમય ઈ.સ.પૂર્વે બીજી સદી ગણાયો હતો. જ્યારે 1979-80 દરમિયાન ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણના એસ.આર. રાવ દ્વારા કરાયેલા ખોદકામ મુજબ આ વસાહતનો સમય ઈ.સ.પૂર્વે 14મી સદી દર્શાવવામાં આવ્યો હતો. પરંતુ આ સમયગાળાની ખાતરી માટે કોઈ ચોક્કસ વૈજ્ઞાનિક તારીખ નિર્ધારણ પદ્ધતિનો ઉપયોગ થયો ન હતો.
અગાઉ સમુદ્રની અંદર થયેલા સંશોધન દરમિયાન દ્વારકાના પાણીમાં 3 થી 6 મીટર ઊંડાઈએ સુવ્યવસ્થિત પથ્થરના અનેક અવશેષો મળી આવ્યા છે. આવા જ અવશેષો નીચી જ્વારમાં કિનારે પણ જોવા મળે છે. આ ઉપરાંત મોટી સંખ્યામાં પથ્થરના નંગરાં પણ મળી આવ્યા છે. આ તમામ પુરાવાઓના આધારે અનુમાન થાય છે કે આ સ્થળ પ્રાચીન બંદરનો એક ભાગ હોઈ શકે. તેમ છતાં, સમુદ્રની અંદરના આ અવશેષોને ચોક્કસ સમયગાળા સાથે જોડવા માટે પૂરતા પુરાવા ઉપલબ્ધ નથી.
આ દર્શાવે છે કે દ્વારકા માત્ર ધાર્મિક નહીં પરંતુ ઔદ્યોગિક અને આર્થિક રીતે પણ સમૃદ્ધ હતું.
વાંચો : સોમનાથ મંદિરનો સંપૂર્ણ ઇતિહાસ
અમારી WhatsApp ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
અમારી Telegram ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
અમારા Facebook પેજને ફોલો કરો: Click karo
