દમા માટે અનોખી પરંપરા: ફિશ પ્રસાદમ પાછળનું રહસ્ય

જીવંત માછલી અને ગુપ્ત ઔષધિ, શું ખરેખર દમામાં મળે છે રાહત?

12 June 2026 Gujarat Updates Team: દર વર્ષે તેલંગાણાની રાજધાની હૈદરાબાદમાં લાખો લોકો એવી એક અનોખી પરંપરામાં ભાગ લેવા માટે ઉમટી પડે છે, જે દેશભરમાં “ફિશ પ્રસાદમ” અથવા “ચેપા પ્રસાદમ” તરીકે જાણીતી છે. દમા (Asthma), શ્વાસની તકલીફ અને અન્ય શ્વસન સંબંધિત રોગોમાં રાહત મળતી હોવાનો વિશ્વાસ ધરાવતી આ પરંપરા લગભગ 180 વર્ષથી વધુ સમયથી ચાલી રહી છે. 2026માં પણ હજારો નહીં પરંતુ અંદાજે 2.7 લાખથી વધુ લોકો હૈદરાબાદના નામપલ્લી એક્ઝિબિશન ગ્રાઉન્ડ્સ ખાતે પહોંચ્યા હતા. આ પ્રસાદમનું વિતરણ બથિની ગૌડ પરિવાર દ્વારા કરવામાં આવે છે, જે દાવો કરે છે કે તેમને આ ઔષધીય જડીબુટ્ટીનું રહસ્ય એક સંત દ્વારા વારસાગત રૂપે મળ્યું હતું.

શું છે ફિશ પ્રસાદમ (Fish Prasadam – Chepa Prasadam) ?
ફિશ પ્રસાદમ (Fish Prasadam – Chepa Prasadam) એક પરંપરાગત ઔષધીય વિધિ છે જેમાં નાની જીવંત મુરેલ (Murrel) માછલીના મોઢામાં એક ગુપ્ત હર્બલ પેસ્ટ ભરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ દર્દીને આ જીવંત માછલી આખી ગળી જવા માટે આપવામાં આવે છે. માન્યતા અનુસાર માછલી ગળામાંથી પસાર થતાં શ્વસન માર્ગમાં રહેલા અવરોધોને દૂર કરવામાં મદદ કરે છે અને હર્બલ દવા શરીરમાં પ્રવેશીને શ્વસન સંબંધિત તકલીફોમાં રાહત આપે છે.

જો કે, આ દાવાને સમર્થન આપતા કોઈ નિર્ણાયક વૈજ્ઞાનિક પુરાવા આજ સુધી ઉપલબ્ધ નથી.

ફિશ પ્રસાદમ (Fish Prasadam – Chepa Prasadam)નો ઇતિહાસ
બથિની પરિવારના જણાવ્યા અનુસાર આ પરંપરાની શરૂઆત આશરે 1845માં થઈ હતી. કહેવાય છે કે એક સંતે તેમના પૂર્વજોને વિશેષ હર્બલ દવાના ફોર્મ્યુલા વિશે માહિતી આપી હતી અને શરત મૂકી હતી કે આ દવા ક્યારેય વેચવી નહીં અને લોકોમાં નિઃશુલ્ક વહેંચવી.ત્યાંથી આજદિન સુધી બથિની પરિવાર દર વર્ષે આ ઔષધીય પ્રસાદમ મફતમાં વહેંચે છે. સમય સાથે આ પરંપરા માત્ર હૈદરાબાદ પૂરતી સીમિત રહી નથી પરંતુ ભારતના અનેક રાજ્યોમાંથી લોકો અહીં પહોંચવા લાગ્યા છે.

ક્યારે આપવામાં આવે છે ફિશ પ્રસાદમ (Fish Prasadam – Chepa Prasadam)?
ફિશ પ્રસાદમનું વિતરણ દર વર્ષે “મૃગશિરા કાર્તી” (Mrigasira Karthi) ના દિવસે કરવામાં આવે છે. દક્ષિણ ભારતમાં આ સમયગાળો પરંપરાગત રીતે ચોમાસાની શરૂઆતનો સંકેત માનવામાં આવે છે. 2026માં આ કાર્યક્રમ 8 જૂનના રોજ રાત્રે 9 વાગ્યે શરૂ થયો હતો અને 9 જૂન સુધી સતત 24 કલાક ચાલ્યો હતો. આ ખાસ સમયને આધ્યાત્મિક અને ઔષધીય દૃષ્ટિએ શુભ માનવામાં આવે છે.

ક્યાં યોજાય છે કાર્યક્રમ?
ફિશ પ્રસાદમ (Fish Prasadam – Chepa Prasadam)નું મુખ્ય આયોજન હૈદરાબાદના નામપલ્લી સ્થિત એક્ઝિબિશન ગ્રાઉન્ડ્સ (Numaish Grounds)ખાતે કરવામાં આવ્યો હતો. દર વર્ષે લાખો લોકોના આગમનને ધ્યાનમાં રાખીને તેલંગાણા સરકાર, આરોગ્ય વિભાગ, પોલીસ, ટ્રાફિક વિભાગ અને ફિશરીઝ વિભાગ દ્વારા વિશેષ વ્યવસ્થાઓ કરવામાં આવે છે.વિશાળ કતારો, આરોગ્ય કેમ્પ, પીવાના પાણીની સુવિધા અને સુરક્ષા વ્યવસ્થાઓ સમગ્ર કાર્યક્રમને સુવ્યવસ્થિત બનાવે છે.

કઈ માછલીનો ઉપયોગ થાય છે?
આ પ્રસાદમમાં સામાન્ય રીતે મુરેલ માછલી (Murrel Fish) નો ઉપયોગ થાય છે.વિજ્ઞાનની ભાષામાં આ માછલીનું નામ Channa striata છે. તે Snakehead Fish તરીકે પણ ઓળખાય છે. ફિશ પ્રસાદમ (Fish Prasadam – Chepa Prasadam) માટે સામાન્ય રીતે આશરે બે ઇંચ લાંબી નાની જીવંત માછલીઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. ફિશરીઝ વિભાગ દર વર્ષે હજારો નહીં પરંતુ લાખો માછલીઓ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં સહયોગ આપે છે.

કેવી રીતે આપવામાં આવે છે ફિશ પ્રસાદમ (Fish Prasadam – Chepa Prasadam)?
આ પ્રક્રિયા ખૂબ જ સરળ પરંતુ અનોખી માનવામાં આવે છે. તેમાં સૌપ્રથમ નાની જીવંત મુરેલ માછલી લેવામાં આવે છે અને તેના મોઢામાં એક ગુપ્ત હર્બલ પેસ્ટ ભરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ દર્દીને માથું પાછળ ઝુકાવીને મોઢું ખોલવાનું કહેવામાં આવે છે. પછી આ માછલીને સીધી દર્દીના ગળામાં મૂકવામાં આવે છે અને દર્દી તેને પાણી લીધા વગર ગળી જાય છે. સમગ્ર પ્રક્રિયા માત્ર થોડા જ સેકન્ડોમાં પૂર્ણ થઈ જાય છે.

શાકાહારીઓ માટે શું વ્યવસ્થા છે?
ઘણા લોકો ધાર્મિક અથવા વ્યક્તિગત કારણોસર જીવંત માછલી ગળી શકતા નથી.એવા લોકો માટે બથિની પરિવાર એ જ હર્બલ દવા ગોળ અથવા ગોળ-જાગરી (Bellam/Jaggery) સાથે આપે છે.શાકાહારીઓ માટેની આ વ્યવસ્થા પણ વર્ષોથી ચાલી રહી છે.

શું એક વખત લેવાથી અસર થાય છે?
બથિની પરિવારના જણાવ્યા મુજબ માત્ર એક વખત દવા લેવાથી સંપૂર્ણ લાભ મળતો નથી.તેઓ દર્દીઓને સતત ત્રણ વર્ષ સુધી દર વર્ષે પ્રસાદમ લેવાની સલાહ આપે છે. સાથે જ એક ખાસ પ્રકારનું પથ્ય (Diet Plan) પણ અનુસરવાનું કહેવામાં આવે છે. દર્દીઓને ચોક્કસ ખોરાક ટાળવા અને કેટલાક ખાદ્યપદાર્થો જ લેવા માટે માર્ગદર્શન આપવામાં આવે છે.

લાખો લોકો કેમ આવે છે?
પ્રશ્ન એ થાય છે કે વૈજ્ઞાનિક પુરાવાનો અભાવ હોવા છતાં લાખો લોકો કેમ આવે છે? આ ઉપચાર પદ્ધતિ આજે પણ અનેક લોકોમાં લોકપ્રિય છે, જેના પાછળ ઘણા કારણો જવાબદાર માનવામાં આવે છે. પેઢીઓથી ચાલતી લોકમાન્યતાઓએ લોકોમાં આ પ્રત્યે વિશ્વાસ જાળવી રાખ્યો છે. કેટલાક દર્દીઓએ પોતાના સકારાત્મક વ્યક્તિગત અનુભવો પણ શેર કર્યા છે, જેના કારણે અન્ય લોકોમાં પણ આશા જાગે છે. ઉપરાંત, આ સારવાર મફતમાં ઉપલબ્ધ હોવાને કારણે મોટી સંખ્યામાં લોકો તેનો લાભ લેવા આવે છે. આધ્યાત્મિક અને ધાર્મિક વિશ્વાસ તેમજ વૈકલ્પિક ઉપચાર પદ્ધતિઓ પ્રત્યેનો રસ પણ તેની લોકપ્રિયતામાં મહત્વનો ફાળો આપે છે. પરિણામે, ઓડિશા, બિહાર, આંધ્ર પ્રદેશ, ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર તેમજ દેશના અન્ય અનેક ભાગોમાંથી લોકો દર વર્ષે અહીં પહોંચે છે.

વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણ શું કહે છે?
ભારતના અનેક તબીબો અને આરોગ્ય નિષ્ણાતોએ ફિશ પ્રસાદમ (Fish Prasadam – Chepa Prasadam) અંગે સવાલો ઉઠાવ્યા છે. આ ઉપચાર પદ્ધતિ અંગે તબીબી નિષ્ણાતો અને વૈજ્ઞાનિકો કેટલીક શંકાઓ વ્યક્ત કરે છે. તેમનું માનવું છે કે તેમાં ઉપયોગમાં લેવાતી હર્બલ પેસ્ટની રચના જાહેર કરવામાં આવી નથી, જેના કારણે તેના ઘટકો અને કાર્યપદ્ધતિ અંગે સ્પષ્ટ માહિતી ઉપલબ્ધ નથી. ઉપરાંત, તેની અસરકારકતા સાબિત કરતી કોઈ માન્ય ક્લિનિકલ ટ્રાયલ પણ ઉપલબ્ધ નથી. દમાના ઉપચાર તરીકે આ પદ્ધતિને વૈજ્ઞાનિક રીતે પ્રમાણિત કરી શકાયું નથી, તેથી તબીબી સમુદાય તેના દાવાઓને સાવચેતીપૂર્વક જુએ છે. આ કારણે ડૉક્ટરો દર્દીઓને દમાની નિયમિત સારવાર ચાલુ રાખવા અને કોઈપણ વૈકલ્પિક ઉપચાર અપનાવતા પહેલાં તબીબી સલાહ લેવાની ભલામણ કરે છે.

આસ્થા અને વિજ્ઞાન વચ્ચેની ચર્ચા
ફિશ પ્રસાદમ (Fish Prasadam – Chepa Prasadam) આજે માત્ર એક ઉપચાર પદ્ધતિ નથી પરંતુ એક સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક ઘટના બની ગઈ છે. એક તરફ લાખો લોકો તેને આશાનું પ્રતિક માને છે, તો બીજી તરફ વૈજ્ઞાનિક સમુદાય તેના દાવાઓ અંગે વધુ પુરાવાની માંગ કરે છે. આસ્થા અને વિજ્ઞાન વચ્ચેની આ ચર્ચા વર્ષોથી ચાલી રહી છે અને કદાચ ભવિષ્યમાં પણ ચાલુ રહેશે.

હૈદરાબાદનું ફિશ પ્રસાદમ (Fish Prasadam – Chepa Prasadam) ભારતની સૌથી અનોખી અને ચર્ચાસ્પદ પરંપરાઓમાંની એક છે. જીવંત માછલી સાથે આપવામાં આવતી આ ઔષધીય વિધિ લાખો લોકો માટે આશા, શ્રદ્ધા અને પરંપરાનું પ્રતિક છે. જોકે તેની અસરકારકતા અંગે વૈજ્ઞાનિક મંતવ્યો અલગ છે, તેમ છતાં દર વર્ષે વધતી ભીડ એ દર્શાવે છે કે લોકોમાં આ પરંપરા પ્રત્યેનો વિશ્વાસ આજે પણ અડગ છે.

www.gujaratupdates.com

અમારી WhatsApp ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
અમારી Telegram ચેનલ માં જોડાવો : Click karo

આ પણ વાંચો :

ડાયાબિટીસના દર્દીઓથી શેરડીનો રસ પીવાય?

આ આર્ટિકલને તમારા સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરવા નીચેના આઈકોન પાર ક્લિક કરો.