હાઈ-આલ્કોહોલ દવાઓ પર સરકારનો કડક નિર્ણય

મેડિકલ સ્ટોર પર હવે નહીં મળે કેટલીક દવાઓ OTC, જાણો શું બદલાયું

12 July 2026 Gujarat Updates Team: દેશમાં દવાઓના દુરુપયોગને રોકવા અને દર્દીઓ સુધી દવાઓનો જવાબદાર ઉપયોગ સુનિશ્ચિત કરવા માટે કેન્દ્ર સરકારે મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય લીધો છે. હવે એવી તમામ મૌખિક દવાઓ, જેમાં 12 ટકા કરતાં વધુ ઇથાઈલ આલ્કોહોલ (v/v) હોય અને જે 30 મિલીલીટરથી વધુ પેકિંગમાં વેચાતી હોય, તે સામાન્ય ગ્રાહકોને ડૉક્ટરના પ્રિસ્ક્રિપ્શન વગર વેચી શકાશે નહીં. સરકારના નવા સુધારેલા નિયમો મુજબ આવી દવાઓને હવે Schedule H1 હેઠળ લાવવામાં આવી છે, જેના કારણે તેમનું વેચાણ વધુ કડક નિયંત્રણ હેઠળ રહેશે. આ નિર્ણય આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલય દ્વારા Drugs Rules, 1945માં કરવામાં આવેલા સુધારાના ભાગરૂપે લેવામાં આવ્યો છે. અત્યાર સુધી કેટલીક આલ્કોહોલ આધારિત દવાઓને Schedule K હેઠળ લાઇસન્સ સંબંધિત છૂટ મળતી હતી. પરંતુ હવે તે છૂટ દૂર કરવામાં આવી છે, જેથી આવા ઉત્પાદનોનું ઉત્પાદન, વિતરણ અને વેચાણ નિયમિત ફાર્માસ્યુટિકલ ચેનલ દ્વારા જ થઈ શકે.

શું બદલાયું?
નવા નિયમો અનુસાર:

• 12%થી વધુ ઇથાઈલ આલ્કોહોલ ધરાવતી મૌખિક દવાઓ હવે Schedule Kની છૂટ હેઠળ નહીં રહે.
• 30 મિ.લી.થી મોટા પેકમાં વેચાતી આવી દવાઓ માટે લાઇસન્સ ફરજિયાત રહેશે.
• આ દવાઓ હવે માત્ર નોંધાયેલા ડૉક્ટરના પ્રિસ્ક્રિપ્શન પર જ વેચી શકાશે.
• મેડિકલ સ્ટોરે વેચાણનો વિગતવાર રેકોર્ડ જાળવવો પડશે.
• નિયમોનું પાલન ન કરનાર સામે કાનૂની કાર્યવાહી થઈ શકે છે.

સરકારને કેમ લેવું પડ્યું આ પગલું?
આરોગ્ય મંત્રાલયના જણાવ્યા મુજબ, કેટલીક આલ્કોહોલ આધારિત ઔષધીય તૈયારીઓમાં 80થી 90 ટકા સુધી ઇથાઈલ આલ્કોહોલ જોવા મળતો હતો. જોકે તેનો ઉપયોગ દવાના ઉત્પાદન માટે થતો હતો, પરંતુ અનેક સ્થળોએ આવા ઉત્પાદનોનો દુરુપયોગ નશા માટે થતો હોવાના અહેવાલો મળ્યા હતા. કેટલાક રાજ્ય સરકારોએ પણ આવા દુરુપયોગ અંગે કેન્દ્રને રજૂઆતો કરી હતી. ત્યારબાદ નિષ્ણાતોની સલાહ અને નિયમનકારી સમીક્ષા બાદ સરકારે નિયમોમાં ફેરફાર કરવાનો નિર્ણય લીધો.

કઈ દવાઓ અસરગ્રસ્ત બની શકે?
દરેક આલ્કોહોલવાળી દવા પર આ નિયમ લાગુ પડતો નથી. મુખ્યત્વે એવી મૌખિક દવાઓ, ટોનિક, કેટલીક કફ સિરપ, ટિન્કચર અને અન્ય આલ્કોહોલ આધારિત ફોર્મ્યુલેશન, જેમાં 12 ટકા કરતાં વધુ ઇથાઈલ આલ્કોહોલ હોય અને જે 30 મિ.લી.થી મોટા પેકમાં વેચાતી હોય, તે આ નિયમના દાયરામાં આવશે. દર્દીઓને જરૂરી સારવાર માટે આ દવાઓ ઉપલબ્ધ રહેશે, પરંતુ હવે ડૉક્ટરની સલાહ અને પ્રિસ્ક્રિપ્શન જરૂરી રહેશે.

Schedule H1 એટલે શું?
Schedule H1 ભારતમાં એવી દવાઓ માટેનો નિયમનકારી વર્ગ છે, જેનું વેચાણ માત્ર નોંધાયેલા તબીબના પ્રિસ્ક્રિપ્શન પર થઈ શકે છે. આ શ્રેણીની દવાઓ વેચતી વખતે ફાર્માસિસ્ટને વેચાણનો રેકોર્ડ જાળવવો પડે છે. દર્દીનું નામ, ડૉક્ટરનું નામ અને વેચાણની વિગતો નોંધવી ફરજિયાત હોય છે. તેનો હેતુ દવાઓના ગેરઉપયોગને રોકવાનો છે.

દર્દીઓ પર શું અસર પડશે?
સામાન્ય દર્દીઓ માટે સૌથી મોટો ફેરફાર એ રહેશે કે જો તેઓ અગાઉ કોઈ હાઈ-આલ્કોહોલ મેડિસિન સીધી મેડિકલ સ્ટોર પરથી ખરીદતા હોય તો હવે તેમને ડૉક્ટરની સલાહ લેવી પડશે. યોગ્ય સારવાર માટે દવા ઉપલબ્ધ રહેશે, પરંતુ OTC (Over The Counter) વેચાણ હવે શક્ય નહીં રહે.

મેડિકલ સ્ટોર માટે શું બદલાશે?
ફાર્માસિસ્ટ અને મેડિકલ સ્ટોર સંચાલકોને હવે:

• માન્ય પ્રિસ્ક્રિપ્શન ચકાસવું પડશે.
• વેચાણનો અલગ રજીસ્ટર રાખવો પડશે.
• લાઇસન્સ સંબંધિત નિયમોનું પાલન કરવું પડશે.
• નિયમોનું ઉલ્લંઘન થાય તો કાર્યવાહીનો સામનો કરવો પડી શકે છે.

શું આ સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ છે?
ના. સરકારે આવી દવાઓ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો નથી. માત્ર વેચાણની પ્રક્રિયાને વધુ નિયંત્રિત બનાવવામાં આવી છે જેથી દવાઓનો ઉપયોગ માત્ર તબીબી હેતુ માટે જ થાય અને નશા માટે તેનો દુરુપયોગ અટકે.

જાહેર આરોગ્ય માટે કેમ મહત્વપૂર્ણ?
નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે પ્રિસ્ક્રિપ્શન આધારિત વેચાણથી:

• દવાઓનો ગેરઉપયોગ ઘટશે.
• યુવાનોમાં દુરુપયોગ રોકવામાં મદદ મળશે.
• નિયમન વધુ પારદર્શક બનશે.
• દર્દીઓને યોગ્ય તબીબી માર્ગદર્શન મળશે.
• ફાર્મસી સપ્લાય ચેઇન વધુ જવાબદાર બનશે.

કેન્દ્ર સરકારનું કહેવું છે કે આ સુધારો દર્દીઓને જરૂરી દવાઓથી વંચિત કરવા માટે નહીં, પરંતુ દવાઓનો સલામત અને જવાબદાર ઉપયોગ સુનિશ્ચિત કરવા માટે કરવામાં આવ્યો છે. સરકારના મત મુજબ નવા નિયમોથી કાયદેસર સારવારમાં કોઈ અવરોધ નહીં આવે, પરંતુ દુરુપયોગ પર અસરકારક નિયંત્રણ શક્ય બનશે.

www.gujaratupdates.com

અમારી WhatsApp ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
અમારી Telegram ચેનલ માં જોડાવો : Click karo

આ આર્ટિકલને તમારા સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરવા નીચેના આઈકોન પાર ક્લિક કરો.