પોળોના મકાનોને હવે મળશે નવી ઓળખ

હવે પોળોમાં મનપસંદ રંગ નહીં ચાલે, AMCએ નક્કી કર્યા માત્ર 3 કલર

10 July 2026 Gujarat Updates Team: અમદાવાદની ઓળખ માત્ર તેની ઐતિહાસિક ઇમારતો કે પ્રાચીન મંદિરો પૂરતી મર્યાદિત નથી. અહીંની પોળો, સાંકડી શેરીઓ, લાકડાની કોતરણીવાળી હવેલીઓ, ચબૂતરા અને સામૂહિક જીવનશૈલી શહેરને જીવંત હેરિટેજનું અનોખું ઉદાહરણ બનાવે છે. ભારતનું પ્રથમ યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ સિટી તરીકે ઓળખાતું અમદાવાદ ફરી એક વખત ઐતિહાસિક સંરક્ષણને લઈને ચર્ચામાં આવ્યું છે. શહેરના કોટ વિસ્તાર અને તેની આસપાસના બફર ઝોનમાં હવે નવા સરકારી અને ખાનગી બાંધકામો માટે રંગોની પસંદગી પર નિયંત્રણ લાદવામાં આવ્યું છે. અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન (AMC) દ્વારા જાહેર કરાયેલી નવી માર્ગદર્શિકા અનુસાર આ વિસ્તારમાં હવે માત્ર લાઇટ સ્કાય બ્લૂ, ક્રીમ અને લાઇટ બ્રાઉન રંગનો જ ઉપયોગ કરી શકાશે. આ નિર્ણય માત્ર દેખાવ બદલવાનો નથી, પરંતુ શહેરની ઐતિહાસિક ઓળખ, સ્થાપત્ય વારસો અને વૈશ્વિક સ્તરે પ્રાપ્ત થયેલા હેરિટેજ દરજ્જાને વધુ મજબૂત બનાવવાનો પ્રયાસ છે.

હેરિટેજ શહેરની ઓળખને જાળવવાનો પ્રયાસ
વર્ષ 2017માં અમદાવાદને યુનેસ્કો દ્વારા વર્લ્ડ હેરિટેજ સિટીનો દરજ્જો મળ્યો હતો. આ ગૌરવ પ્રાપ્ત કરનાર અમદાવાદ ભારતનું પ્રથમ શહેર છે. શહેરની પોળો, હવેલીઓ, પરંપરાગત લાકડાની કોતરણી, સાંકડી ગલીઓ અને સામૂહિક વસવાટની અનોખી સંસ્કૃતિ વિશ્વભરમાં પોતાની આગવી ઓળખ ધરાવે છે.પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં આધુનિક બાંધકામો, વિવિધ પ્રકારના રંગો અને બદલાતી શહેરી વિકાસ પ્રક્રિયાના કારણે ઐતિહાસિક વિસ્તારની મૂળ ઓળખ ધીમે ધીમે બદલાતી હોવાની ચિંતા વ્યક્ત થતી હતી. આ જ કારણસર AMCએ નવી કલર પોલિસી અમલમાં મૂકી છે.

કયા વિસ્તારમાં લાગુ પડશે નવો નિયમ?
નવી માર્ગદર્શિકા મુજબ આ નિયમ અમદાવાદના સમગ્ર કોટ વિસ્તાર ઉપરાંત તેની આસપાસના 200 મીટરના બફર ઝોનમાં લાગુ પડશે.આ વિસ્તારમાં નવા બાંધકામ, સરકારી પ્રોજેક્ટ, ખાનગી કોમર્શિયલ બિલ્ડિંગ તેમજ રહેણાંક મકાનો માટે વિકાસ પરવાનગી લેતી વખતે નક્કી કરાયેલા ત્રણ રંગોમાંથી જ પસંદગી કરવી પડશે. AMCના અધિકારીઓનું માનવું છે કે એકસરખી રંગ યોજના અપનાવવાથી સમગ્ર હેરિટેજ વિસ્તાર વધુ સુમેળભર્યો અને આકર્ષક દેખાશે.

માત્ર ત્રણ રંગો જ કેમ પસંદ કરાયા?
શહેરના સ્થાપત્ય નિષ્ણાતો અને હેરિટેજ કન્સર્વેશન સાથે સંકળાયેલા અધિકારીઓના મતે આ ત્રણેય રંગો પરંપરાગત સ્થાપત્ય સાથે સુસંગત છે.

• લાઇટ સ્કાય બ્લૂ શાંતિ અને ખુલ્લાપણાનો અહેસાસ કરાવે છે.
• ક્રીમ રંગ ઐતિહાસિક પથ્થર અને ચૂનાના બાંધકામ સાથે સહજ રીતે મેળ ખાય છે.
• લાઇટ બ્રાઉન લાકડાની પરંપરાગત કોતરણી અને જૂના સ્થાપત્યને વધુ નીખારે છે.

આ ત્રણ રંગોનો સમન્વય પોળોના પરંપરાગત સૌંદર્યને જાળવવામાં મદદરૂપ બનશે તેવી AMCને આશા છે.

માત્ર રંગો નહીં, સમગ્ર ડિઝાઇન પર રહેશે નજર
AMC માત્ર રંગોની મર્યાદા સુધી જ સીમિત રહેવા માંગતી નથી. નવી માર્ગદર્શિકા મુજબ બિલ્ડિંગની ઊંચાઈ, બાહ્ય દેખાવ, ફસાડ ડિઝાઇન, વપરાતી સામગ્રી, ખુલ્લી જગ્યાઓ અને આસપાસના ઐતિહાસિક વાતાવરણ સાથે તેનું સંકલન પણ ધ્યાનમાં લેવામાં આવશે. શહેરના વારસાને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના આધુનિક વિકાસ કેવી રીતે શક્ય બને તે માટે Urban Design Guidelines પણ તૈયાર કરવામાં આવી છે.

હેરિટેજ મકાનો માટે રહેશે વિશેષ છૂટ
નવો નિયમ તમામ મકાનો માટે એકસરખો નથી.જ્યાં ઐતિહાસિક મૂલ્ય ધરાવતા મકાનોમાં સુંદર લાકડાની કોતરણી, પરંપરાગત બારીઓ, ઝરૂખા અથવા અન્ય આર્ટિસ્ટિક તત્વો છે ત્યાં માલિકોને મુખ્ય અગ્રભાગ સિવાયના કોતરણીવાળા ભાગોમાં અન્ય અનુરૂપ રંગો વાપરવાની છૂટ આપવામાં આવશે. અર્થાત્, હેરિટેજનું મૂળ સૌંદર્ય જળવાઈ રહે તે માટે કેટલીક લવચીકતા પણ રાખવામાં આવી છે.

પોળના દરવાજાઓના સંરક્ષણ માટે SOP તૈયાર
અમદાવાદની પોળોની ઓળખ માત્ર ઘરો સુધી મર્યાદિત નથી. દરેક પોળનો પ્રવેશદ્વાર પણ તેની ઐતિહાસિક ઓળખનો મહત્વનો ભાગ છે.ઘણા દરવાજા સદીઓ જૂના છે અને તેમની પર સુંદર કોતરણી જોવા મળે છે.આ દરવાજાઓનું સમારકામ કરતી વખતે મૂળ ડિઝાઇનને નુકસાન ન પહોંચે તે માટે AMCએ સ્ટાન્ડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોસિજર (SOP) તૈયાર કરી છે.

આ SOP હેઠળ—

• સમારકામ માટે યોગ્ય સામગ્રીનો ઉપયોગ કરાશે.
• મૂળ કોતરણી શક્ય હોય ત્યાં સુધી જાળવી રાખવામાં આવશે.
• પરંપરાગત કારીગરોની મદદ લેવામાં આવશે.
• આધુનિક સામગ્રીનો ઉપયોગ મર્યાદિત રાખવામાં આવશે

વિકાસ પહેલાં હવે ફરજિયાત બનશે Heritage Impact Assessment
નવી નીતિનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે Heritage Impact Assessment (HIA). હવે કોટ વિસ્તાર તેમજ તેની આસપાસના બફર ઝોનમાં કોઈપણ નવા સરકારી કે ખાનગી વિકાસ પ્રોજેક્ટને મંજૂરી મળે તે પહેલાં હેરિટેજ ઈમ્પેક્ટ એસેસમેન્ટ કરાવવું ફરજિયાત રહેશે. આ પ્રક્રિયામાં તપાસવામાં આવશે કે પ્રસ્તાવિત બાંધકામનો આસપાસના ઐતિહાસિક માળખા, સાંસ્કૃતિક વારસા અને દૃશ્ય સૌંદર્ય પર કોઈ નકારાત્મક પ્રભાવ તો નહીં પડે. જો પ્રોજેક્ટથી હેરિટેજને નુકસાન થવાની શક્યતા હશે તો તેમાં જરૂરી ફેરફાર કરવાની ભલામણ કરવામાં આવશે. આ કારણસર કોઈપણ નવો વિકાસ પ્રોજેક્ટ શરૂ કરતાં પહેલાં હવે તેના કારણે આ ઐતિહાસિક વારસા પર શું અસર પડશે તેનું વૈજ્ઞાનિક મૂલ્યાંકન કરવું ફરજિયાત બનાવાયું છે. આ પ્રક્રિયાને હેરિટેજ ઇમ્પેક્ટ એસેસમેન્ટ (Heritage Impact Assessment – HIA) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

HIA એટલે શું?
હેરિટેજ ઇમ્પેક્ટ એસેસમેન્ટ એટલે કોઈપણ નવા બાંધકામ અથવા વિકાસ યોજનાથી આસપાસના ઐતિહાસિક વિસ્તાર, સ્મારકો અને પરંપરાગત સ્થાપત્ય પર થનારી સંભવિત અસરનું વિગતવાર મૂલ્યાંકન. આ પ્રક્રિયામાં માત્ર ઇમારતની ઊંચાઈ કે કદ જ જોવામાં આવતું નથી, પરંતુ અનેક મુદ્દાઓનું વિશ્લેષણ થાય છે.

તેમાં મુખ્યત્વે—

• નવું બાંધકામ આસપાસના હેરિટેજ દૃશ્ય સાથે કેટલું સુસંગત રહેશે?
• ઇમારતના રંગ, ડિઝાઇન અને બાહ્ય દેખાવથી ઐતિહાસિક ઓળખને નુકસાન તો નહીં થાય?
• ટ્રાફિક, અવાજ, પ્રદૂષણ અથવા વધતી માનવ અવરજવરથી વારસા પર અસર પડશે કે નહીં?
• પ્રોજેક્ટના કારણે ઐતિહાસિક માળખાની સુરક્ષા પર કોઈ જોખમ ઊભું થશે કે નહીં?

આ તમામ મુદ્દાઓનું વિશ્લેષણ કર્યા બાદ જ વિકાસ માટે અંતિમ મંજૂરી આપવામાં આવશે.

UNESCOની મુલાકાત બાદ ઝડપથી આગળ વધી પ્રક્રિયા
આ નવી નીતિ પાછળ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે થયેલી સમીક્ષાનો પણ મહત્વનો ભાગ છે.આ વર્ષે યુનેસ્કોની નિષ્ણાત ટીમ અમદાવાદ આવી હતી અને કોટ વિસ્તાર નજીક ચાલી રહેલા કેટલાક મોટા વિકાસ પ્રોજેક્ટની અસરનું મૂલ્યાંકન કર્યું હતું. ટીમે ખાસ કરીને કાલુપુર રેલવે સ્ટેશન રિડેવલપમેન્ટ , દાણાપીઠ મલ્ટી લેવલ પાર્કિંગ , ગીતામંદિર બસ ટર્મિનસ જવા મહત્વના પ્રોજેક્ટની સમીક્ષા કરી હતી. નિષ્ણાતોએ શહેરના ઐતિહાસિક વારસાને ધ્યાનમાં રાખીને વિકાસ આગળ વધારવા પર ભાર મૂક્યો હોવાનું માનવામાં આવે છે. ત્યારબાદ AMCએ શહેરી ડિઝાઇન માર્ગદર્શિકા, HIA નીતિ અને કલર કોડ સહિતના અનેક સુધારાત્મક પગલાંને અંતિમ સ્વરૂપ આપ્યું.

100થી વધુ આર્કિટેક્ટને આપવામાં આવી જવાબદારી
હેરિટેજ ઇમ્પેક્ટ એસેસમેન્ટની પ્રક્રિયા અસરકારક રીતે અમલમાં મૂકી શકાય તે માટે AMCએ 100થી વધુ આર્કિટેક્ટ અને નિષ્ણાતોની નોંધણી કરી છે.આ નિષ્ણાતો દરેક પ્રોજેક્ટનું ટેક્નિકલ મૂલ્યાંકન કરશે અને જરૂરી હોય ત્યાં ફેરફારો સૂચવશે. શહેરમાં વધતા વિકાસને ધ્યાનમાં રાખતાં હેરિટેજ વિસ્તારોમાં મંજૂરીની પ્રક્રિયા વધુ પારદર્શક અને વ્યવસ્થિત બને તે માટે આ વ્યવસ્થા ઉભી કરવામાં આવી છે.

હેરિટેજ કન્ઝર્વેશન કમિટી હેઠળ ખાસ પેટા સમિતિ
કોટ વિસ્તારમાં વિકાસના પ્રસ્તાવો ઝડપથી નિકાલ થાય અને અનાવશ્યક વિલંબ ન થાય તે માટે AMCએ હેરિટેજ કન્ઝર્વેશન કમિટી હેઠળ વિશેષ પેટા-સમિતિની રચના કરી છે.આ સમિતિ ખાસ કરીને બિન-હેરિટેજ ઇમારતોના નવા બાંધકામ માટે આવેલી HIA અરજીઓની ઝડપી ચકાસણી કરશે. અધિકારીઓનું માનવું છે કે વિકાસ અને સંરક્ષણ વચ્ચે સંતુલન જાળવવા માટે આવી વિશેષ વ્યવસ્થા જરૂરી હતી.

Heritage Tradable Development Rights યોજના શું છે?
હેરિટેજ મિલકતોનું જતન ઘણી વખત ખર્ચાળ સાબિત થાય છે. ઘણા માલિકો પાસે જરૂરી નાણાં ન હોવાને કારણે ઐતિહાસિક મકાનોની યોગ્ય જાળવણી થઈ શકતી નથી.આ સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવા માટે AMC દ્વારા Heritage Tradable Development Rights (TDR) યોજના અમલમાં મૂકવામાં આવી છે. આ યોજના હેઠળ હેરિટેજ મિલકતના માલિકોને વિકાસ અધિકારના રૂપમાં પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે, જેથી તેઓ પોતાની મિલકતનું સંરક્ષણ અને સમારકામ કરી શકે. અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ અત્યાર સુધી અનેક હેરિટેજ મિલકતોને આ યોજનાનો લાભ મળ્યો છે અને તેમના પુનઃસ્થાપનનું કામ હાથ ધરાયું છે.

અન્ય વિશ્વ હેરિટેજ શહેરોમાં પણ છે આવા નિયમો : અમદાવાદનો નિર્ણય વિશ્વમાં કોઈ નવી બાબત નથી. ઘણા દેશોમાં ઐતિહાસિક શહેરોની ઓળખ જાળવવા માટે રંગો અને બાહ્ય ડિઝાઇન અંગે કડક નિયમો અમલમાં છે. જયપુરમાં પિંક કલર શહેરની ઓળખ બની ગયો છે. પેરિસમાં પરંપરાગત ક્રીમ લાઇમસ્ટોનની આભા જાળવવા કડક માર્ગદર્શિકા છે. વેનિસમાં ઐતિહાસિક ઇમારતો માટે પેસ્ટલ શેડ્સ જાળવવાની પરંપરા છે. હવે અમદાવાદ પણ તે જ શ્રેણીમાં વધુ મજબૂત રીતે સ્થાન બનાવી રહ્યું છે.

મોટાભાગના હેરિટેજ સંરક્ષણ સાથે જોડાયેલા લોકોનું માનવું છે કે જો આ નિયમો યોગ્ય રીતે અમલમાં આવશે તો અમદાવાદની વૈશ્વિક ઓળખ વધુ મજબૂત બનશે. નિષ્ણાતોનું એવું પણ માનવું છે કે આ નીતિનો સફળ અમલ ત્યારે જ શક્ય બનશે જ્યારે લોકો, બિલ્ડર્સ, આર્કિટેક્ટ્સ અને સ્થાનિક તંત્ર સૌ સાથે મળીને તેનો અમલ કરે.

અમદાવાદ માત્ર ઇતિહાસનું શહેર નથી, પરંતુ જીવંત વારસાનું અનોખું ઉદાહરણ છે. ઝડપથી વધી રહેલા શહેરી વિકાસ વચ્ચે હેરિટેજને જાળવવું આજના સમયમાં સૌથી મોટો પડકાર બની ગયો છે.AMCની નવી કલર પોલિસી માત્ર રંગોની મર્યાદા નથી, પરંતુ શહેરની દૃશ્ય ઓળખ, સાંસ્કૃતિક વારસા અને વૈશ્વિક પ્રતિષ્ઠાને આગામી પેઢીઓ સુધી જાળવી રાખવાનો પ્રયાસ છે. આ નીતિની વાસ્તવિક સફળતા તેના અમલીકરણ, નાગરિકોના સહયોગ અને હેરિટેજ પ્રત્યેની સંવેદનશીલતા પર આધાર રાખશે. જો વિકાસ અને સંરક્ષણ વચ્ચે યોગ્ય સંતુલન જળવાશે તો અમદાવાદ વિશ્વના શ્રેષ્ઠ સંરક્ષિત હેરિટેજ શહેરોમાં પોતાનું સ્થાન વધુ મજબૂત બનાવી શકશે.

www.gujaratupdates.com

અમારી WhatsApp ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
અમારી Telegram ચેનલ માં જોડાવો : Click karo

આ પણ વાંચો :

4,500 વર્ષના દરિયાઈ ઇતિહાસને મળશે આધુનિક રૂપ

આ આર્ટિકલને તમારા સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરવા નીચેના આઈકોન પાર ક્લિક કરો.