પશ્ચિમ ભારતમાં વરસાદ કેમ ઘટ્યો તેનું મોટું રહસ્ય

વૈશ્વિક હવામાન સિસ્ટમોનો મોટો ખેલ

06 August 2026 Gujarat Updates Team: ભારતમાં ચોમાસું માત્ર અરબી સમુદ્ર અને બંગાળની ખાડી પૂરતું મર્યાદિત નથી. હજારો કિલોમીટર દૂર આવેલા પ્રશાંત મહાસાગરમાં સર્જાતી હવામાન પ્રણાલીઓ પણ ભારતીય વરસાદના વિતરણને અસર કરી શકે છે. હાલમાં પશ્ચિમ પ્રશાંત મહાસાગરમાં સક્રિય ટાઇફૂન અને વૈશ્વિક હવામાન પરિબળો વચ્ચેના સંયોજનને કારણે દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસાના વાદળોના પ્રવાહમાં ફેરફાર જોવા મળી રહ્યો છે. પરિણામે પશ્ચિમ ભારતના અનેક વિસ્તારોમાં વરસાદની ગતિ ધીમી પડી છે, જ્યારે પૂર્વ અને ઉત્તર-પૂર્વ ભારતના કેટલાક વિસ્તારોમાં વરસાદ વધુ સક્રિય રહ્યો છે. લાંબા ગાળાના મોસમી અનુમાન દર્શાવે છે કે વર્ષના અંતે દક્ષિણ ભારત માટે ઉત્તર-પૂર્વીય ચોમાસું સકારાત્મક રહી શકે છે.

શું ખરેખર ટાઇફૂન ચોમાસાના વાદળોને ખેંચી લે છે?
હવામાન વિજ્ઞાનની ભાષામાં ટાઇફૂન વાદળોને સીધા “ખેંચી” લેતો નથી, પરંતુ તે વિશાળ વિસ્તારના પવનપ્રવાહ, ભેજના પરિવહન અને દબાણ પ્રણાલીઓને અસર કરે છે. જ્યારે પશ્ચિમ પ્રશાંતમાં અત્યંત શક્તિશાળી ચક્રવાત સક્રિય બને છે ત્યારે તે આસપાસના વાતાવરણમાં ઊર્જા અને ભેજના પ્રવાહમાં ફેરફાર લાવે છે. આ બદલાવના કારણે ભારતીય ચોમાસાની ધરી પૂર્વ તરફ ખસી શકે છે અને પશ્ચિમ ભારતમાં વરસાદની ગતિ તાત્કાલિક ધીમી પડી શકે છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આવી સ્થિતિ સામાન્ય રીતે અસ્થાયી હોય છે અને ટાઇફૂન નબળો પડતાં અથવા દૂર જતાં ભારતીય ચોમાસું ફરી સક્રિય બની શકે છે.

પશ્ચિમ ભારતમાં વરસાદ કેમ ઓછો થયો?
છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં ગુજરાત, મહારાષ્ટ્રના કેટલાક ભાગો તથા દક્ષિણ દ્વીપકલ્પના વિસ્તારોમાં વરસાદની ગતિમાં ઘટાડો નોંધાયો છે. તેનું એકમાત્ર કારણ પ્રશાંતનું ટાઇફૂન નથી.વૈજ્ઞાનિકો મુજબ તેની પાછળ અનેક પરિબળો એકસાથે કાર્યરત છે.

• અલ-નીનોની મજબૂત બનતી અસર
• ચોમાસાની ધરીનું ઉત્તર અથવા પૂર્વ તરફ ખસવું
• બંગાળની ખાડીમાં ઓછા દબાણની સિસ્ટમોની ઘટતી સંખ્યા
• પશ્ચિમ પ્રશાંતમાં સક્રિય ટાઇફૂન
• આંતરિક ઋતુગત હવામાન ચક્ર

ભારતીય હવામાન વિભાગે પણ ઓગસ્ટ દરમિયાન દેશવ્યાપી વરસાદ સામાન્ય કરતાં ઓછો રહેવાની શક્યતા વ્યક્ત કરી છે, જોકે કેટલાક પ્રદેશોમાં ભારે વરસાદના તબક્કા ચાલુ રહી શકે છે.

ECMWFનું લાંબા ગાળાનું અનુમાન શું કહે છે?
યુરોપિયન સેન્ટર ફોર મીડિયમ રેન્જ વેધર ફોરકાસ્ટ્સ (ECMWF)ના સીઝનલ મોડલ મુજબ ઓક્ટોબરથી ડિસેમ્બર દરમિયાન દક્ષિણ ભારતમાં ઉત્તર-પૂર્વીય ચોમાસું અનુકૂળ રહેવાની સંભાવના છે. ખાસ કરીને કેરળ, તમિલનાડુ અને શ્રીલંકામાં સામાન્ય કરતાં વધુ વરસાદની સંભાવના દર્શાવવામાં આવી રહી છે. આ અનુમાન હજુ લાંબા ગાળાનું માર્ગદર્શન છે અને આગામી મહિનાઓમાં તેમાં ફેરફાર શક્ય છે.

ઉત્તર-પૂર્વીય ચોમાસું કેમ મહત્વનું?
ભારતમાં મોટા ભાગના લોકો દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસા વિશે જાણે છે, પરંતુ દક્ષિણ ભારત માટે ઉત્તર-પૂર્વીય ચોમાસું પણ એટલું જ મહત્વપૂર્ણ છે.ઓક્ટોબરથી ડિસેમ્બર દરમિયાન બંગાળની ખાડીમાંથી પૂર્વીય પવનો ભેજ લઈને તમિલનાડુ, દક્ષિણ આંધ્ર પ્રદેશ, દક્ષિણ કેરળ અને શ્રીલંકામાં વરસાદ લાવે છે. તમિલનાડુના વાર્ષિક વરસાદનો મોટો હિસ્સો આ ઋતુમાં જ મળે છે.

અલ-નીનોની ભૂમિકા
અલ-નીનો પ્રશાંત મહાસાગરના સમુદ્ર સપાટીના વધેલા તાપમાન સાથે જોડાયેલી વૈશ્વિક હવામાન ઘટના છે. સામાન્ય રીતે અલ-નીનો દરમિયાન

• ભારતનું દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસું નબળું પડી શકે
• વરસાદમાં અસમાનતા વધી શકે
• લાંબા સૂકા તબક્કા જોવા મળી શકે
• કૃષિ પર દબાણ વધે

હાલના વૈશ્વિક અનુમાનો દર્શાવે છે કે અલ-નીનો વધુ મજબૂત બનવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યો છે.

પોઝિટિવ IOD બની શકે સંતુલનકારક
ભારતીય મહાસાગર ડાઇપોલ (IOD) ભારત માટે ઘણી વખત રાહતરૂપ સાબિત થાય છે. જ્યારે IOD પોઝિટિવ હોય ત્યારે

• પશ્ચિમ ભારતીય મહાસાગર વધુ ગરમ બને
• ભારત તરફ ભેજનો પ્રવાહ વધે
• અરબી સમુદ્ર વધુ સક્રિય બને
• દક્ષિણ ભારત માટે વરસાદની સંભાવના વધે

તેથી અલ-નીનો હોવા છતાં પોઝિટિવ IOD કેટલીક હદ સુધી તેની અસર ઘટાડવામાં મદદરૂપ બની શકે છે.

MJO કેમ એટલું મહત્વનું?
મેડન-જુલિયન ઓસિલેશન (MJO) વિશ્વના ઉષ્ણકટિબંધીય વિસ્તારોમાં દર 30થી60 દિવસ દરમિયાન આગળ વધતી વાતાવરણીય પ્રવૃત્તિ છે. જ્યારે MJO હિંદ મહાસાગર ઉપર સક્રિય બને ત્યારે

• વાદળોની રચના વધે
• ઓછા દબાણની સિસ્ટમો બનવાની શક્યતા વધે
• ચોમાસું વધુ સક્રિય બને
• વરસાદની તીવ્રતા વધી શકે

જો ઉત્તર-પૂર્વીય ચોમાસા દરમિયાન MJO અનુકૂળ તબક્કામાં રહેશે તો દક્ષિણ ભારતમાં સારો વરસાદ મળી શકે છે.

બંગાળની ખાડીનું મહત્વ
ઉત્તર-પૂર્વીય ચોમાસાની સફળતા મોટા ભાગે બંગાળની ખાડીમાં બનતી નીચા દબાણની સિસ્ટમો પર આધારિત રહે છે. જો દક્ષિણ-પશ્ચિમ બંગાળની ખાડી, મન્નારની ખાડી અને કોમોરિન વિસ્તારમાં વારંવાર લો-પ્રેશર વિકસશે તો

• તમિલનાડુમાં ભારે વરસાદ
• કેરળમાં સારો વરસાદ
• જળાશયોમાં પાણીની આવક
• ખેતીને લાભ

મળવાની શક્યતા વધી શકે છે.

શું હાલની સ્થિતિ ચિંતાજનક છે? હા અને ના—બંને.
હાલમાં પશ્ચિમ ભારતના કેટલાક વિસ્તારોમાં વરસાદની અછત ચિંતાજનક બની શકે છે, પરંતુ હવામાન નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આ તબક્કો કાયમી નથી. ભારતીય ચોમાસું સ્વભાવથી જ તબક્કાવાર સક્રિય અને નિષ્ક્રિય બનતું રહે છે. જો બંગાળની ખાડીમાં નવી સિસ્ટમો વિકસે અને ચોમાસાની ધરી ફરી અનુકૂળ સ્થાને આવે તો વરસાદની પ્રવૃત્તિમાં ફરી વધારો થઈ શકે છે. IMDએ પણ આગામી દિવસોમાં દેશના વિવિધ ભાગોમાં ભારે વરસાદના તબક્કાઓ ચાલુ રહેવાની શક્યતા દર્શાવી છે.

હવામાન પરિવર્તનનો વધતો પ્રભાવ
આબોહવા પરિવર્તનના કારણે હવે

• લાંબા સૂકા સમયગાળા,
• અચાનક અતિ ભારે વરસાદ,
• વધુ શક્તિશાળી ચક્રવાત,
• વરસાદના અસમાન વિતરણ

જેવી ઘટનાઓમાં વધારો થઈ રહ્યો છે. તેથી હવે માત્ર કુલ વરસાદ નહીં પરંતુ વરસાદનું વિતરણ અને તેની તીવ્રતા વધુ મહત્વપૂર્ણ બની ગઈ છે.

આગામી અઠવાડિયામાં શું જોવું?
હવામાન વૈજ્ઞાનિકોની નજર હવે નીચેના પરિબળો પર રહેશે.

• પશ્ચિમ પ્રશાંતના ટાઇફૂનની તીવ્રતા
• બંગાળની ખાડીમાં નવી લો-પ્રેશર સિસ્ટમ
• અલ-નીનોની મજબૂતી
• IODની સ્થિતિ
• MJOનો આગામી તબક્કો
• ચોમાસાની ધરીનું સ્થાન

આ તમામ પરિબળો મળીને નક્કી કરશે કે ઓગસ્ટના બાકીના દિવસો અને ત્યારબાદનો ઉત્તર-પૂર્વીય ચોમાસો કેટલો અનુકૂળ રહેશે.

હાલની સ્થિતિમાં પશ્ચિમ પ્રશાંતમાં સક્રિય ટાઇફૂન, મજબૂત બનતો અલ-નીનો અને બદલાતા પવનપ્રવાહના કારણે પશ્ચિમ ભારતમાં વરસાદની ગતિમાં અસ્થાયી ઘટાડો જોવા મળી રહ્યો છે. જોકે આને કાયમી પરિસ્થિતિ તરીકે જોવી યોગ્ય નથી. લાંબા ગાળાના ECMWF માર્ગદર્શન મુજબ દક્ષિણ ભારત માટે ઉત્તર-પૂર્વીય ચોમાસું આશાજનક બની શકે છે, જ્યારે પોઝિટિવ IOD અને અનુકૂળ MJO તેની અસરને વધુ મજબૂત બનાવી શકે છે. તેમ છતાં, આવા મોસમી અનુમાનો સંભાવનાઓ દર્શાવે છે, ખાતરી નહીં; તેથી ખેડૂતો અને સામાન્ય લોકોએ ભારતીય હવામાન વિભાગ તથા સત્તાવાર હવામાન અપડેટ્સ પર સતત નજર રાખવી જોઈએ.

www.gujaratupdates.com

અમારી WhatsApp ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
અમારી Telegram ચેનલ માં જોડાવો : Click karo

આ આર્ટિકલને તમારા સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરવા નીચેના આઈકોન પાર ક્લિક કરો.