ગુજરાત માટે ખુશખબર
એક સેન્ટિમીરનું અંતર અને પછી… નર્મદા ડેમ પહોંચશે 138.68 મીટરે
29 September 2026 Gujarat Updates Team :ગુજરાતની પાણી વ્યવસ્થાની દૃષ્ટિએ અત્યંત મહત્વ ધરાવતા સરદાર સરોવર નર્મદા ડેમે ફરી એક વખત સંપૂર્ણ ભરાવાની અણી સુધીની સફર પૂર્ણ કરી છે. ડેમની જળસપાટી હવે 138.67 મીટરે પહોંચી હોવાનું ઉપલબ્ધ આંકડાઓમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે. સરદાર સરોવર ડેમની નિર્ધારિત Full Reservoir Level (FRL) 138.68 મીટર હોવાથી હવે મહત્તમ સપાટી સુધી પહોંચવામાં માત્ર એક સેન્ટિમીટરનું અંતર બાકી રહ્યું છે. આ સાથે જ ડેમમાં પાણીનો જથ્થો 99.90 ટકા સુધી પહોંચ્યો હોવાનું જણાવાયું છે.
આ સ્થિતિ વચ્ચે એકતાનગર અને નર્મદા ડેમ પરિસરમાં આવતીકાલે યોજાનારી નર્મદા નીરના વધામણાંની તૈયારીઓને વેગ મળ્યો છે. ઉપલબ્ધ માહિતી મુજબ મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલ નર્મદા જળની આ મહત્વપૂર્ણ ક્ષણમાં ઉપસ્થિત રહીને વધામણાં કરશે. અગાઉ પણ સરદાર સરોવર ડેમ પૂર્ણ જળસ્તરે પહોંચ્યો ત્યારે મુખ્યમંત્રીએ નર્મદા નીરના પૂજન-વધામણાં કર્યા છે. 2025માં પણ ડેમ 138.68 મીટરની પૂર્ણ સપાટીએ પહોંચ્યા બાદ મુખ્યમંત્રીએ નર્મદા નીરના વધામણાં કર્યા હતા.
માત્ર એક સેન્ટિમીટરનું અંતર
સરદાર સરોવર ડેમ માટે 138.68 મીટરનું સ્તર Full Reservoir Level તરીકે નિર્ધારિત છે. SSNNLની સત્તાવાર પ્રોજેક્ટ માહિતી મુજબ આ સપાટી 455 ફૂટ જેટલી છે. ડેમનું Maximum Water Level 140.21 મીટર દર્શાવવામાં આવ્યું છે, એટલે FRL અને મહત્તમ જળસ્તર વચ્ચે પણ નિર્ધારિત ટેકનિકલ તફાવત છે. હાલ 138.67 મીટરની સપાટી નોંધાતા ડેમ પૂર્ણ જળસ્તરની બરાબર બાજુમાં આવી ગયો છે. એક સેન્ટિમીટરનો આ તફાવત દેખાવમાં નાનો છે, પરંતુ ડેમના જળ વ્યવસ્થાપનની દૃષ્ટિએ જળસપાટી, આવક અને જાવક પર સતત નજર રાખવી જરૂરી બને છે. ઉપરવાસમાંથી પાણીની આવક ચાલુ રહેતાં સપાટીમાં વધુ વધારો થવાની શક્યતા અંગે તંત્રની નજર રહે છે.
ડેમની હાલની સ્થિતિને માત્ર એક જ આંકડાથી સમજવાને બદલે આવક અને જાવક બંનેને ધ્યાનમાં લેવું જરૂરી છે. પાણીની આવક વધુ રહે અને તેટલી જ ઝડપે જાવક ન થાય તો જળસપાટીમાં વધારો થઈ શકે છે. બીજી તરફ સિંચાઈ, પીવાના પાણી અથવા વીજ ઉત્પાદન માટે પાણી છોડાતું રહે તો આવક સામે જાવકનો સંતુલન પણ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.
99.90 ટકા જળસંગ્રહ, 5,734.24 MCM લાઇવ સ્ટોરેજ
ઉપલબ્ધ માહિતી પ્રમાણે સરદાર સરોવર ડેમમાં હાલ 5,734.24 MCM લાઇવ સ્ટોરેજ નોંધાયું છે. આ આંકડો ડેમની લાઇવ સ્ટોરેજ ક્ષમતાની લગભગ પૂર્ણ સ્થિતિ દર્શાવે છે. SSNNLની માહિતીમાં સરદાર સરોવર પ્રોજેક્ટની લાઇવ સ્ટોરેજ ક્ષમતા આશરે 5,760 MCM દર્શાવવામાં આવે છે. 2017માં ડેમને પૂર્ણ જળસંગ્રહ સ્તર સુધી ભરવાની મંજૂરી મળ્યા બાદ લાઇવ સ્ટોરેજ ક્ષમતામાં મોટો વધારો થયો હતો. આટલો મોટો જળસંગ્રહ ગુજરાત માટે માત્ર વરસાદી સિઝનની એક ઘટના નથી. નર્મદા પ્રોજેક્ટનું પાણી ખેતી, પીવાના પાણી અને વીજ ઉત્પાદન જેવા અનેક ક્ષેત્રોમાં ઉપયોગમાં લેવાય છે. કેન્દ્ર સરકારની માહિતી અનુસાર સરદાર સરોવર પ્રોજેક્ટ ગુજરાત ઉપરાંત રાજસ્થાન અને અન્ય સંબંધિત વિસ્તારોમાં સિંચાઈ તથા અનેક શહેરો અને ગામોને પીવાનું પાણી પૂરું પાડવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. પ્રોજેક્ટની સ્થાપિત હાઇડ્રોપાવર ક્ષમતા 1,450 મેગાવોટ છે.
ઉપરવાસમાંથી પાણીની આવક યથાવત
ડેમમાં હાલમાં ઉપરવાસમાંથી 49,718 ક્યુસેક પાણી આવતું હોવાનું આપવામાં આવેલા તાજા આંકડાઓમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે. આ આવક જળસપાટીને પૂર્ણ સ્તર સુધી લઈ જવામાં મહત્વપૂર્ણ પરિબળ બની રહી છે. નર્મદા નદીના કેચમેન્ટ વિસ્તારમાં વરસાદ અને ઉપરવાસના જળાશયોમાંથી થતી આવકનો સીધો પ્રભાવ સરદાર સરોવર પર પડે છે. સપ્ટેમ્બર દરમિયાન પણ ડેમની સપાટીમાં ઝડપથી વધારો નોંધાયો હતો. 23 સપ્ટેમ્બરના અહેવાલોમાં સરદાર સરોવર 138.32થી 138.35 મીટરની આસપાસ પહોંચ્યો હોવાનું અને ત્યારબાદ પણ પાણીની આવક ચાલુ હોવાનું નોંધાયું હતું. તે સમયે ડેમ પૂર્ણ સપાટીથી આશરે 33થી 36 સેન્ટિમીટર દૂર હતો. આથી છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં જળસપાટીમાં થયેલો વધારો નર્મદા કેચમેન્ટમાં રહેલા પાણીના પ્રવાહ અને ડેમમાંથી થતી જાવક વચ્ચેના સંતુલન સાથે જોડાયેલો છે.
ડેમના પાણીનો ઉપયોગ ક્યાં થાય છે?
સરદાર સરોવર માત્ર એક જળાશય નથી, પરંતુ ગુજરાતની લાંબા ગાળાની પાણી વ્યવસ્થાનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. SSNNL મુજબ નર્મદા મેઇન કેનાલની હેડ રેગ્યુલેટર ક્ષમતા 40,000 ક્યુસેક છે અને તેની લંબાઈ આશરે 532 કિલોમીટર છે. આ નહેર દ્વારા ગુજરાતના વિશાળ વિસ્તારમાં સિંચાઈ માટે પાણી પહોંચાડવામાં આવે છે. નર્મદા પ્રોજેક્ટના કારણે ખેતી ક્ષેત્રને સિંચાઈનું પાણી મળવાની સાથે અનેક વિસ્તારોમાં પીવાના પાણીની વ્યવસ્થા પણ મજબૂત બને છે. ગુજરાતમાં વરસાદની અનિશ્ચિતતા ધરાવતા વિસ્તારો માટે નર્મદા જળસંગ્રહ ખાસ મહત્વ ધરાવે છે. હાલ ડેમ લગભગ સંપૂર્ણ ભરાઈ ગયો હોવાથી આગામી સમયગાળામાં ઉપલબ્ધ પાણીનું આયોજન કેવી રીતે થાય છે તે પણ મહત્વનું રહેશે. પાણીનો ઉપયોગ સિંચાઈ, ઘરેલુ પુરવઠો અને વીજ ઉત્પાદન વચ્ચે સંતુલિત રીતે કરવો એ જળ વ્યવસ્થાપનની મુખ્ય જવાબદારી બની રહેશે.
કેનાલ હેડ પાવર હાઉસના ત્રણ ટર્બાઇન કાર્યરત
ઉપલબ્ધ માહિતી અનુસાર કેનાલ હેડ પાવર હાઉસના ત્રણ ટર્બાઇન હાલ કાર્યરત છે. ડેમના પાણીનો ઉપયોગ વીજ ઉત્પાદન માટે પણ કરવામાં આવે છે. સરદાર સરોવર પ્રોજેક્ટની કુલ સ્થાપિત હાઇડ્રોપાવર ક્ષમતા 1,450 મેગાવોટ હોવાનું ભારત સરકારની માહિતીમાં જણાવાયું છે. જળસંગ્રહ વધે ત્યારે વીજ ઉત્પાદન માટે ઉપલબ્ધ પાણીના સંચાલનનું મહત્વ પણ વધે છે. જોકે ચોક્કસ સમયે કેટલું પાણી વીજ ઉત્પાદન માટે વપરાય છે અને કેટલું પાણી નદી કે કેનાલમાં છોડાય છે તે કામગીરી જળસપાટી, આવક, માંગ અને ઓપરેશનલ જરૂરિયાતો પર આધારિત રહે છે. આથી ત્રણ ટર્બાઇન કાર્યરત હોવાની માહિતી ડેમમાં ચાલી રહેલા પાણી વ્યવસ્થાપન અને વીજ ઉત્પાદનની કામગીરીનો એક ભાગ દર્શાવે છે.
ગુજરાત માટે પાણીની સુરક્ષાની દૃષ્ટિએ મહત્વની સ્થિતિ
ચોમાસાની સિઝનના અંતિમ તબક્કામાં ડેમનું લગભગ સંપૂર્ણ ભરાઈ જવું ગુજરાત માટે પાણીના આયોજનની દૃષ્ટિએ મહત્વપૂર્ણ છે. ખાસ કરીને ઉનાળાની શરૂઆત પહેલાં મોટા જળસંગ્રહનો અર્થ એ થાય છે કે આગામી મહિનાઓ માટે પાણીના પુરવઠાનું આયોજન કરવા માટે વધુ સ્રોત ઉપલબ્ધ રહે છે પરંતુ ડેમ સંપૂર્ણ ભરાયો એટલે પાણીનો અવિરત ઉપયોગ કરી શકાય એવી સ્થિતિ માનવી યોગ્ય નથી. આખા વર્ષ દરમિયાન પીવાનું પાણી, સિંચાઈ, ઉદ્યોગ અને અન્ય જરૂરિયાતો માટે જળવપરાશનું આયોજન જરૂરી રહે છે. વરસાદી સિઝન પછી નદીમાં કુદરતી આવક ઘટે છે ત્યારે જળાશયમાં રહેલું પાણી જ મુખ્ય આધાર બને છે. આ સંદર્ભમાં 5,734.24 MCM જેટલો લાઇવ સ્ટોરેજ રાજ્ય માટે મહત્વપૂર્ણ જળભંડાર તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે.
નર્મદા ડેમની પૂર્ણ સપાટીનો અગાઉનો અનુભવ
સરદાર સરોવર અગાઉ પણ અનેક વખત પૂર્ણ જળસપાટીએ પહોંચ્યો છે. આ ઘટનાને લઈને રાજ્યમાં નર્મદા નીરના વધામણાંની પરંપરા પણ જોવા મળે છે. 2025માં ડેમ 138.68 મીટરની સપાટીએ પહોંચ્યો ત્યારે આકાશવાણીના અહેવાલ મુજબ મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલે નર્મદા નીરના વધામણાં કર્યા હતા અને તે સમયે ડેમ 2017 પછી છઠ્ઠી વખત સંપૂર્ણ ભરાયો હોવાનું જણાવાયું હતું. 2024માં પણ 138.68 મીટરની મહત્તમ સપાટી સુધી પહોંચ્યા બાદ મુખ્યમંત્રીએ એકતાનગર ખાતે નર્મદા જળનું પૂજન કર્યું હતું.
આવતીકાલના કાર્યક્રમ પર નજર
ડેમ હવે માત્ર એક સેન્ટિમીટર દૂર હોવાથી આવતીકાલે નર્મદા નીરના વધામણાંનો કાર્યક્રમ ચર્ચામાં છે. ઉપલબ્ધ માહિતી મુજબ મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલ આ પ્રસંગે ઉપસ્થિત રહેશે. જોકે કાર્યક્રમનો ચોક્કસ સમય અને અંતિમ કાર્યક્રમની વિગતો માટે સત્તાવાર જાહેરાતને અંતિમ માનવી યોગ્ય રહેશે. અગાઉ આવા પ્રસંગોમાં નર્મદા જળનું પૂજન, આરતી અને પરંપરાગત રીતે વધામણાં કરવામાં આવ્યા છે. 2025ના પ્રસંગે પણ મુખ્યમંત્રીએ નર્મદા નીરના વધામણાં કર્યા હતા.
તંત્ર માટે પણ મહત્વનો તબક્કો
ડેમ પૂર્ણ સપાટીની નજીક હોય ત્યારે જળસપાટીનું સતત નિરીક્ષણ જરૂરી બને છે. આવકમાં અચાનક વધારો થાય તો પાણી છોડવાની વ્યવસ્થા, નદીકાંઠાના વિસ્તારોની સ્થિતિ અને કેનાલ પ્રણાલીમાં જળપ્રવાહનું સંચાલન મહત્વનું બની શકે છે.
હવે અંતિમ એક સેન્ટિમીટર
હાલની સ્થિતિમાં સૌથી વધુ નજર 138.67થી 138.68 મીટર સુધીની સફર પર છે. એક સેન્ટિમીટરનો આ તફાવત પૂર્ણ જળસ્તરની સીમા સુધીનો અંતિમ પડાવ છે. ઉપરવાસમાંથી પાણીની આવક ચાલુ રહે છે કે નહીં, ડેમમાંથી કેટલું પાણી છોડવામાં આવે છે અને જળસપાટી કઈ ઝડપે બદલાય છે તેના આધારે આગળની સ્થિતિ નક્કી થશે. આ દરમિયાન તંત્ર દ્વારા ડેમની જળસપાટી અને પાણીની આવક પર સતત નજર રાખવામાં આવી રહી છે. ઉપલબ્ધ આંકડા મુજબ 99.90 ટકા સંગ્રહ સાથે સરદાર સરોવર હવે લગભગ સંપૂર્ણ ભરાવાની સ્થિતિમાં છે. ગુજરાત માટે નર્મદા માત્ર એક નદીનું નામ નથી; તે રાજ્યની પાણી વ્યવસ્થાના મોટા માળખાનો આધારસ્તંભ છે. તેથી સરદાર સરોવર ડેમ પૂર્ણ જળસપાટીની નજીક પહોંચે ત્યારે તેની અસર ખેતી, પીવાના પાણી, વીજ ઉત્પાદન અને આગામી જળ આયોજન સુધી જોવા મળે છે.
હવે નજર આવતીકાલ પર છે—શું સરદાર સરોવર 138.68 મીટરની પૂર્ણ સપાટીએ પહોંચશે અને નર્મદા નીરના વધામણાં સાથે આ જળસંગ્રહની સિઝનને ઔપચારિક રીતે વધાવવામાં આવશે? ઉપલબ્ધ વર્તમાન આંકડાઓ પ્રમાણે ડેમ તે મુકામથી માત્ર એક સેન્ટિમીટર દૂર છે.
અમારી WhatsApp ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
અમારી Telegram ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
આ આર્ટિકલને તમારા સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરવા નીચેના આઈકોન પાર ક્લિક કરો.
