Form-6 વિવાદમાં નવો વળાંક
નવા મતદારો માટે Form-6માં વધારાની વિગતો કેમ? સુપ્રીમ કોર્ટનો ચૂંટણી પંચને સવાલ
05 October 2026 Gujarat Updates Team: દેશમાં મતદાર યાદીની Special Intensive Revision (SIR) પ્રક્રિયાને લઈને ચાલી રહેલા વિવાદ વચ્ચે સોમવારે સુપ્રીમ કોર્ટમાં ફોર્મ-6નો મુદ્દો કેન્દ્રસ્થાને આવ્યો હતો. નવા મતદારોને મતદાર યાદીમાં નામ નોંધાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતા ફોર્મ-6માં ઉમેરાયેલી વધારાની વિગતો અંગે સુનાવણી દરમિયાન મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતની આગેવાની હેઠળની ત્રણ સભ્યોની બેન્ચે મહત્વપૂર્ણ સ્પષ્ટતા કરી હતી.
કોર્ટે કહ્યું કે ફોર્મ-6ના કોઈપણ બદલાયેલા સ્વરૂપને તેણે મંજૂરી આપી નથી. સાથે જ બેન્ચે ચૂંટણી પંચના રેકોર્ડની તપાસ કરવાની વાત કહી હતી, જેથી આ વધારાની જોગવાઈ અથવા ડિજિટલ ફેરફાર કયા સ્તરે અને કોના નિર્ણયથી અમલમાં આવ્યો તેની માહિતી મળી શકે. સુપ્રીમ કોર્ટમાં આ મુદ્દો મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારની સત્તા અને ચૂંટણી પંચની નિર્ણય પ્રક્રિયા સામે દાખલ થયેલી અરજીની સુનાવણી દરમિયાન ઉઠ્યો હતો.
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ એટલા માટે મહત્વનો છે કે થોડા દિવસો પહેલાં ચૂંટણી પંચે એક નિવેદનમાં SIR સાથે જોડાયેલા ફોર્મ-6ના વધારાના ડિક્લેરેશનનો બચાવ કરતાં સુપ્રીમ કોર્ટના અગાઉના આદેશનો સંદર્ભ આપ્યો હતો. હવે સુપ્રીમ કોર્ટની તાજી ટિપ્પણી બાદ એ દાવા અને કોર્ટના પોતાના અવલોકન વચ્ચેનો તફાવત ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે.
CJI સૂર્યકાંતની સીધી સ્પષ્ટતા
સોમવારની સુનાવણીમાં વકીલ તરફથી ફોર્મ-6માં કરવામાં આવેલા ફેરફારોનો મુદ્દો ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો. તેના જવાબમાં CJI સૂર્યકાંતની આગેવાની હેઠળની બેન્ચે સ્પષ્ટ કર્યું કે બદલાયેલા ફોર્મને સુપ્રીમ કોર્ટની મંજૂરી હોવાનું માનવું યોગ્ય નથી. બેન્ચે એ પણ જણાવ્યું કે સંબંધિત રેકોર્ડ કોર્ટ સમક્ષ આવશે ત્યારે તે તપાસવા માંગશે કે ફોર્મમાં ફેરફાર કોણે કર્યો હતો. આ ટિપ્પણી એવા સમયે આવી છે જ્યારે ચૂંટણી પંચની અંદર જ ફોર્મ-6 સંબંધિત પ્રક્રિયા અંગે મતભેદ હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા હતા. આ મામલે સુપ્રીમ કોર્ટમાં ચાલી રહેલી કાર્યવાહી માત્ર એક ફોર્મના ટેકનિકલ ફેરફાર પૂરતી મર્યાદિત નથી. તેની પાછળ ચૂંટણી પંચમાં નિર્ણય લેવાની પદ્ધતિ, મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરની સત્તાની હદ અને મતદાર નોંધણી માટે નક્કી કરાયેલા કાયદાકીય નિયમોનું પાલન થયું કે નહીં—આવા મોટા પ્રશ્નો પણ જોડાયેલા છે.
ફોર્મ-6 છે શું અને વિવાદ ક્યાંથી શરૂ થયો?
ફોર્મ-6 એ મતદાર યાદીમાં પોતાનું નામ પ્રથમ વખત સામેલ કરાવવા માટેનો મહત્વપૂર્ણ અરજીપત્ર છે. એટલે કે 18 વર્ષ કે તેથી વધુ ઉંમરના લાયક નાગરિકો મતદાર તરીકે નોંધણી કરાવવા માટે તેનો ઉપયોગ કરે છે. SIR દરમિયાન આ પ્રક્રિયા સાથે એક વધારાનું ડિક્લેરેશન જોડવામાં આવ્યું હતું. તેમાં અરજદારને અગાઉની મતદાર યાદી સાથે પોતાનું અથવા પરિવારના સભ્યોનું જોડાણ દર્શાવતી માહિતી આપવાની જરૂરિયાત ઊભી થઈ હતી. વિવાદનું મૂળ અહીં છે. ચૂંટણી પંચનું કહેવું રહ્યું છે કે મૂળ ફોર્મ-6માં કાયદાકીય ફેરફાર કરવામાં આવ્યો નથી, પરંતુ SIRના સંદર્ભમાં અલગથી વધારાનું ડિક્લેરેશન જોડવામાં આવ્યું હતું. બીજી તરફ, આ પ્રક્રિયાના વિરોધમાં દલીલ કરવામાં આવી કે સામાન્ય ઓનલાઈન અરજી પ્રક્રિયામાં વધારાની શરત ઉમેરવામાં આવે તો તેનો અસરકારક અર્થ ફોર્મની પ્રક્રિયામાં ફેરફાર કરવાનો જ થાય છે. આ કારણે પ્રશ્ન ઊભો થયો કે જો કોઈ વૈધાનિક ફોર્મ માટે નિયમો નક્કી છે તો તેની સાથે નવી માહિતી અથવા શરત ઉમેરવા માટે કઈ સત્તા અને કઈ કાયદાકીય પ્રક્રિયા જરૂરી છે?
SIR ડિક્લેરેશનમાં શું પૂછવામાં આવતું હતું?
અહેવાલો અનુસાર, વધારાની પ્રક્રિયામાં અરજદારોને અગાઉની SIR દરમિયાન તૈયાર થયેલી મતદાર યાદી સાથે સંબંધિત વિગતો આપવાની જરૂરિયાત હતી. કેટલાક કેસમાં અરજદારનું નામ અગાઉની મતદાર યાદીમાં હતું કે નહીં, માતા-પિતા અથવા દાદા-દાદીનું નામ અગાઉની યાદીમાં હતું કે નહીં જેવી માહિતી સાથે જોડાણ સ્થાપિત કરવાનું કહેવામાં આવતું હતું. અગાઉના રોલમાં નામ હોય તો વિધાનસભા મતવિસ્તાર, ભાગ નંબર અને ક્રમાંક જેવી વિગતોનો પણ ઉલ્લેખ થતો હતો. આ પ્રકારની માહિતીનો હેતુ મતદારની ઓળખ અને અગાઉની ચૂંટણી યાદી સાથેનું જોડાણ ચકાસવાનો હોવાનું ચૂંટણી પ્રક્રિયાના સંદર્ભમાં સમજાવવામાં આવ્યું હતું. પરંતુ વિરોધ કરનારાઓનો પ્રશ્ન હતો કે નવા મતદારને આવી ઐતિહાસિક વિગતો ઉપલબ્ધ ન હોય તો શું માત્ર આ કારણસર તેની નોંધણી પ્રક્રિયા મુશ્કેલ બનશે?અહીંથી ખાસ કરીને પ્રથમ વખત મતદાર બનતા યુવાનોની મુશ્કેલીનો મુદ્દો સામે આવ્યો.
બે ચૂંટણી કમિશનરોના વાંધાથી વિવાદ વધુ ઘેરો બન્યો
ફોર્મ-6 મુદ્દે ચૂંટણી પંચની અંદરની પ્રક્રિયા પણ ચર્ચામાં આવી છે. અહેવાલો મુજબ ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધુ અને વિવેક જોશીએ SIR સંબંધિત વિવિધ નિર્ણયોને લઈને વાંધા નોંધાવ્યા હતા. ફોર્મ-6માં ઉમેરાયેલા વધારાના ડિક્લેરેશનને લઈને પણ વાંધો વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો હતો. ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસના અહેવાલ મુજબ, સંધુએ ઓગસ્ટમાં આ ફેરફારને અનધિકૃત અને કાયદેસર આધાર વિનાનો ગણાવીને તેને દૂર કરવાની વાત નોંધાવી હતી. આ ઘટનાક્રમથી એક મોટો વહીવટી પ્રશ્ન ઉભો થયો—ચૂંટણી પંચના નિર્ણયમાં ત્રણેય કમિશનરોની સહમતી જરૂરી હતી કે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર પોતાની સત્તાના આધારે આવો નિર્ણય લઈ શકે? આ જ વ્યાપક પ્રશ્નને લઈને શૈલેન્દ્ર મણિ ત્રિપાઠી દ્વારા સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજી કરવામાં આવી છે. અરજીમાં CEC દ્વારા અન્ય કમિશનરોની સંમતિ વિના લેવામાં આવેલા કથિત નિર્ણયો અને સોફ્ટવેરમાં કરાયેલા ફેરફારોની કાયદેસરતા પડકારવામાં આવી છે.
ચૂંટણી પંચનો બચાવ શું રહ્યો?
ચૂંટણી પંચે અગાઉ સ્પષ્ટતા કરી હતી કે મૂળ ફોર્મ-6માં કોઈ કાયદાકીય ફેરફાર કરવામાં આવ્યો નથી. પંચના જણાવ્યા અનુસાર, SIR દરમિયાન જરૂરી વધારાની માહિતી માટે અલગ ડિક્લેરેશન જોડવામાં આવ્યું હતું. પંચે જૂન 2025ની SIR સંબંધિત સૂચનાઓનો પણ સંદર્ભ આપ્યો હતો. તેમાં નવા મતદારની નોંધણી માટે ફોર્મ-6 સાથે વધારાનું ડિક્લેરેશન ભરાવવાની જોગવાઈનો ઉલ્લેખ હતો. એટલે પંચનો તર્ક એવો રહ્યો કે આ નવી પ્રક્રિયા મૂળ ફોર્મમાં સુધારો નહીં પરંતુ SIR માટેની વધારાની આવશ્યકતા હતી. 26 સપ્ટેમ્બરના એક નિવેદનમાં ચૂંટણી પંચે તો એવું પણ જણાવ્યું હતું કે ફોર્મ-6 સાથે જોડાયેલા ડિક્લેરેશનને સુપ્રીમ કોર્ટના અગાઉના ચુકાદામાં સમર્થન મળ્યું હતું. આ નિવેદન પછી જ હવે સોમવારની સુપ્રીમ કોર્ટની ટિપ્પણીને ખાસ મહત્વ મળ્યું છે.
હવે કોર્ટના રેકોર્ડની તપાસ કેમ મહત્વની?
સુપ્રીમ કોર્ટની સોમવારની કાર્યવાહીનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ભાગ એ છે કે કોર્ટ હવે દસ્તાવેજી રેકોર્ડ જોવા માંગે છે. કોર્ટનો પ્રશ્ન સીધો છે—જો ફોર્મમાં ફેરફાર અથવા વધારાની પ્રક્રિયા અમલમાં આવી, તો તેનો આધાર કયા આદેશમાં હતો? નિર્ણય કોણે લીધો? કયા અધિકાર હેઠળ ડિજિટલ પોર્ટલ પર તે ફેરફાર અપલોડ થયો? અને જે પ્રક્રિયા અમલમાં આવી હતી તે ચૂંટણી સંબંધિત નિયમો સાથે સુસંગત હતી કે નહીં? આ પ્રશ્નોના જવાબ માત્ર રાજકીય દાવા કે પ્રેસ રિલીઝથી નહીં પરંતુ સત્તાવાર ફાઇલ, આદેશ, સોફ્ટવેર રેકોર્ડ અને સંબંધિત વહીવટી દસ્તાવેજોથી મળી શકે છે. તેથી બેન્ચે રેકોર્ડ રજૂ થયા બાદ ફેરફારની જવાબદારી અને પ્રક્રિયાની તપાસ કરવાની દિશા દર્શાવી છે.
કાયદાકીય આધારનો મૂળ પ્રશ્ન
ફોર્મ-6 વિવાદનો બીજો મહત્વપૂર્ણ પાસો Registration of Electors Rules, 1960 છે. આ નિયમો હેઠળ મતદાર નોંધણી માટેના નિર્ધારિત ફોર્મનો ઉપયોગ થાય છે. અરજદારો તરફથી દલીલ કરવામાં આવી છે કે જો આ નિયમો હેઠળ નિર્ધારિત ફોર્મમાં નવી ફરજિયાત શરત ઉમેરવામાં આવે તો માત્ર સોફ્ટવેરમાં ફેરફાર પૂરતો નથી. તેની પાછળ યોગ્ય કાયદાકીય સત્તા હોવી જરૂરી છે. બીજી તરફ, ચૂંટણી પંચે એવી સ્થિતિ લીધી છે કે SIR જેવી વિશેષ પ્રક્રિયામાં જરૂરી વધારાનું ડિક્લેરેશન અલગથી માગી શકાય છે અને તે મૂળ વૈધાનિક ફોર્મમાં સુધારો નથી. આ બંને દૃષ્ટિકોણ વચ્ચેનો તફાવત હવે કોર્ટ સમક્ષ છે. એટલે સોમવારની સુનાવણીને અંતિમ ચુકાદો માનવો યોગ્ય નહીં બને. હાલ કોર્ટ દ્વારા ઉઠાવવામાં આવેલા પ્રશ્નો અને માંગવામાં આવેલા રેકોર્ડના આધારે આગળની કાર્યવાહી થવાની છે.
ચૂંટણી પંચે પછી શું કર્યું?
ફોર્મ-6નો વિવાદ વધ્યા બાદ ચૂંટણી પંચે સપ્ટેમ્બરના અંતમાં મહત્વપૂર્ણ વહીવટી પગલું લીધું હતું. 30 સપ્ટેમ્બરના અહેવાલો મુજબ, જ્યાં SIR પ્રક્રિયા પૂર્ણ થઈ ગઈ છે ત્યાં ECINET તથા સંબંધિત ઓનલાઈન પોર્ટલ પરથી SIR સાથે જોડાયેલું વધારાનું ડિક્લેરેશન દૂર કરવામાં આવ્યું. એટલે આવા વિસ્તારોમાં નવા મતદારોને ફરીથી નિયમિત વૈધાનિક ફોર્મ-6 દ્વારા અરજી કરવાની પ્રક્રિયા તરફ લઈ જવામાં આવ્યા. જોકે જ્યાં SIR હજુ ચાલુ છે ત્યાં આ વધારાની પ્રક્રિયા અંગે અલગ સ્થિતિ રહી હતી. ચૂંટણી પંચે 26 સપ્ટેમ્બરની બેઠક બાદ જણાવ્યું હતું કે SIR સિવાયના સમયગાળામાં Registration of Electors Rules, 1960 મુજબના ફોર્મનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે. આ પગલાથી વિવાદ સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થયો નથી, કારણ કે મૂળ પ્રશ્ન હવે કાયદેસરતા અને નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા સાથે જોડાઈ ગયો છે.
યુવા મતદારો પર અસરનો મુદ્દો
આ વિવાદનો સૌથી સંવેદનશીલ ભાગ પ્રથમ વખત મતદાર બનતા યુવાનો સાથે સંબંધિત છે. 18 વર્ષની ઉંમર પૂર્ણ કર્યા બાદ મતદાર તરીકે નોંધણી કરાવવી લોકશાહી પ્રક્રિયામાં નાગરિકની મૂળભૂત ભાગીદારીનો મહત્વપૂર્ણ તબક્કો છે. જો ઓનલાઈન અરજીમાં વધારાની ઐતિહાસિક માહિતી, પરિવારના સભ્યોના જૂના મતદાર રેકોર્ડ અથવા અગાઉની SIRની વિગતો માગવામાં આવે તો જે યુવાનોને આ માહિતી સરળતાથી ઉપલબ્ધ ન હોય તેમને મુશ્કેલી પડી શકે છે—આવી ચિંતા અરજીકર્તા પક્ષે વ્યક્ત કરી છે. બીજી બાજુ, ચૂંટણી યાદીની વિશ્વસનીયતા જાળવવા માટે ચૂંટણી પંચનું કામ પણ મહત્વનું છે. મૃત વ્યક્તિઓના નામ, સ્થળાંતર કરેલા મતદારો, ડુપ્લિકેટ એન્ટ્રી અથવા અયોગ્ય નોંધણી જેવી બાબતો દૂર કરવી પણ ચૂંટણી પ્રક્રિયાનો જરૂરી હિસ્સો છે.
આથી મૂળ સવાલ માત્ર ‘વધારાનું ફોર્મ હોવું જોઈએ કે નહીં’ એવો નથી. સવાલ એ છે કે ચકાસણીની જરૂરિયાત અને નાગરિક માટે નોંધણીની સરળતા વચ્ચે સંતુલન કેવી રીતે જાળવવું?
ECINET અને ડિજિટલ ચૂંટણી વ્યવસ્થાની ભૂમિકા
આ સમગ્ર વિવાદે ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં ટેક્નોલોજીની ભૂમિકા અંગે પણ ચર્ચા જગાવી છે. ફોર્મ-6ના ઓનલાઈન વર્ઝનમાં ફેરફાર અને સત્તાવાર કાગળ પરના ફોર્મ વચ્ચે તફાવત હોય તો સામાન્ય અરજદાર માટે કઈ આવૃત્તિ માન્ય ગણવી—આ પ્રશ્ન અત્યંત મહત્વનો છે. ચૂંટણી પંચે પણ ECINETની કાયદા અને નિયમો સાથે સુસંગતતા તપાસવા માટે નિષ્ણાત સમિતિ બનાવવાની વાત કરી હતી. તેમાં વરિષ્ઠ ડેપ્યુટી ચૂંટણી કમિશનરના નેતૃત્વ હેઠળ સ્વતંત્ર IIT/IIIT નિષ્ણાતનો સમાવેશ કરવાનો ઉલ્લેખ થયો હતો. આથી આગળની કાર્યવાહી માત્ર ફોર્મ-6 સુધી મર્યાદિત રહે તેવી શક્યતા નથી. ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં સોફ્ટવેર, ડિજિટલ ફોર્મ, અધિકારીઓની ઍક્સેસ અને નિર્ણયના ઓડિટ ટ્રેલ જેવા મુદ્દાઓ પણ મહત્વ મેળવશે.
શું સુપ્રીમ કોર્ટે SIRને જ નકારી દીધું?
અહીં એક મહત્વપૂર્ણ તફાવત સમજવો જરૂરી છે. સોમવારની સુનાવણીમાં સુપ્રીમ કોર્ટે SIRની સમગ્ર પ્રક્રિયા રદ કરી હોવાનો કોઈ અંતિમ નિર્ણય આપ્યો નથી. ચર્ચાનો કેન્દ્ર ફોર્મ-6માં થયેલા કથિત ફેરફાર અને તેને સુપ્રીમ કોર્ટની મંજૂરી હોવાનું કહેવાય તે દાવા પર હતો. તેથી હાલની સ્થિતિને ‘SIR રદ’ તરીકે રજૂ કરવી યોગ્ય નહીં બને. કોર્ટએ ફોર્મ-6માં થયેલા ફેરફાર અંગે પોતાની મંજૂરી ન હોવાની સ્પષ્ટતા કરી છે અને સંબંધિત રેકોર્ડ તપાસવાની દિશા બતાવી છે. આ તફાવત વાચકો માટે ખાસ મહત્વનો છે, કારણ કે ચૂંટણી પ્રક્રિયા સંબંધિત અહેવાલોમાં એક વાક્યનો અર્થ પણ વ્યાપક રાજકીય અને કાનૂની અસર પેદા કરી શકે છે.
હવે આગળ શું થશે?
સુપ્રીમ કોર્ટ હવે ચૂંટણી પંચ પાસેથી સંબંધિત રેકોર્ડ અને જવાબ મેળવશે. ત્યારબાદ કોર્ટ એ જોઈ શકે છે કે ફોર્મ-6ની ઓનલાઈન પ્રક્રિયામાં વધારાની જોગવાઈ કયા નિર્ણયના આધારે આવી હતી અને તેને અમલમાં મૂકવાની પ્રક્રિયા કાયદેસર હતી કે નહીં. આ સાથે CECની સત્તા, અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોની ભૂમિકા અને ચૂંટણી પંચના સામૂહિક નિર્ણય અંગે પણ સુનાવણી આગળ વધવાની છે. સંબંધિત કેસમાં કોર્ટ સમક્ષ Article 324 સહિત ચૂંટણી પંચની બંધારણીય સત્તા અને 2023ના કાયદા હેઠળની નિર્ણય પ્રક્રિયા જેવા મુદ્દાઓ પણ છે. અત્યારે એટલું સ્પષ્ટ છે કે ફોર્મ-6નો મુદ્દો માત્ર એક ઓનલાઈન ફોર્મની ડિઝાઇન કે ટેકનિકલ ફેરફારનો મામલો રહ્યો નથી. તે હવે ચૂંટણી પ્રક્રિયાની પારદર્શિતા, કાયદાકીય સત્તા, કમિશનની આંતરિક નિર્ણય પદ્ધતિ અને નવા મતદારો માટેની નોંધણી વ્યવસ્થા સાથે જોડાયેલો મોટો કાનૂની પ્રશ્ન બની ગયો છે.
SIRને લઈને ચાલી રહેલા રાષ્ટ્રીય સ્તરના વિવાદમાં ફોર્મ-6નો મુદ્દો હવે વધુ ગંભીર તબક્કે પહોંચ્યો છે. ચૂંટણી પંચે વધારાના ડિક્લેરેશનને SIR આધારિત પ્રક્રિયા ગણાવી તેનો બચાવ કર્યો હતો અને બાદમાં SIR પૂર્ણ થયેલા વિસ્તારોમાંથી તેને દૂર પણ કર્યું. બીજી તરફ, સુપ્રીમ કોર્ટે સોમવારે સ્પષ્ટ કર્યું કે બદલાયેલા ફોર્મ-6ને તેની મંજૂરી મળી હોવાનું માનવું યોગ્ય નથી.
હવે કોર્ટ સમક્ષ સૌથી મહત્વનો સવાલ છે—ફોર્મમાં શું બદલાયું, તે કયા અધિકાર હેઠળ બદલાયું અને આ નિર્ણયની સત્તાવાર જવાબદારી કોની હતી? આ પ્રશ્નોના જવાબ ચૂંટણી પંચના રેકોર્ડ સામે આવ્યા બાદ જ વધુ સ્પષ્ટ થશે. એટલે ફોર્મ-6 વિવાદનો આગામી તબક્કો હવે કોર્ટમાં રજૂ થનારા દસ્તાવેજો પર નિર્ભર રહેશે.
અમારી WhatsApp ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
અમારી Telegram ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
આ આર્ટિકલને તમારા સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરવા નીચેના આઈકોન પાર ક્લિક કરો.
