યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટને નુકસાન
ASI અને AMC પર ઉઠ્યા સવાલો, વરસાદ વચ્ચે જામા મસ્જિદની દીવાલ તૂટી પડી
02 August 2026 Gujarat Updates Team: ગુજરાતની ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક ઓળખ સમાન અમદાવાદ શહેરમાં શનિવારે એક ચિંતાજનક ઘટના સામે આવી છે. શહેરના લાલ દરવાજા વિસ્તારમાં આવેલી 612 વર્ષ જૂની ઐતિહાસિક અહમદશાહ બાદશાહ (જૂની જામા) મસ્જિદની દીવાલનો એક ભાગ સતત વરસી રહેલા ભારે વરસાદ વચ્ચે અચાનક ધરાશાયી થઈ ગયો. સદનસીબે ઘટનાના સમયે દીવાલની આસપાસ કોઈ રાહદારી કે વાહન ન હોવાથી મોટી જાનહાનિ ટળી હતી. પરંતુ આ ઘટનાએ અમદાવાદના વિશ્વપ્રસિદ્ધ હેરિટેજ સ્મારકોની જાળવણી અને સુરક્ષા અંગે ગંભીર પ્રશ્નો ઉભા કર્યા છે. પ્રાથમિક માહિતી મુજબ સતત વરસાદ અને ભેજના કારણે દીવાલના પાયામાં નબળાઈ આવી હતી, જેના પરિણામે દીવાલનો એક ભાગ તૂટી પડ્યો હોવાનું માનવામાં આવે છે. ઘટનાની જાણ થતાં જ સ્થાનિક પોલીસ, અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન (AMC) અને સંબંધિત વિભાગોના અધિકારીઓ સ્થળ પર પહોંચી સ્થિતિનું નિરીક્ષણ કર્યું હતું. ઘટનાને પગલે આસપાસનો વિસ્તાર તાત્કાલિક સુરક્ષિત કરવામાં આવ્યો હતો.
આ મસ્જિદ માત્ર ધાર્મિક સ્થળ નથી, પરંતુ અમદાવાદના ઐતિહાસિક વિકાસ અને સ્થાપત્ય કળાનું જીવંત પ્રતિક છે. શહેરના જૂના વિસ્તારની મધ્યમાં આવેલી આ ઇમારત અમદાવાદના વર્લ્ડ હેરિટેજ સિટીના મહત્વપૂર્ણ સ્મારકોમાંની એક છે. અમદાવાદને 2017માં UNESCO દ્વારા ભારતના પ્રથમ વર્લ્ડ હેરિટેજ સિટીનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો હતો અને જામા મસ્જિદ તેની ઐતિહાસિક ઓળખનો અભિન્ન હિસ્સો છે.
મોટી દુર્ઘટના ટળી
પ્રાપ્ત માહિતી અનુસાર વહેલી સવારે દીવાલનો એક ભાગ અચાનક ધરાશાયી થયો હતો. આ દીવાલ પ્રોહિબિશન અને એક્સાઇઝ વિભાગની ઓફિસ તરફ આવેલા ભાગમાં હતી. ઘટના સમયે આસપાસ કોઈ વ્યક્તિ હાજર ન હોવાથી મોટી દુર્ઘટના ટળી ગઈ હતી. જો આ ઘટના દિવસ દરમિયાન બની હોત તો મોટી જાનહાનિ થવાની શક્યતા નકારી શકાય તેમ નહોતી. સ્થાનિક લોકોએ ધડાકા જેવો અવાજ સાંભળતાં જ બહાર દોડી આવ્યા હતા. બાદમાં સમગ્ર વિસ્તારને સુરક્ષિત કરીને અવરજવર પર નિયંત્રણ મૂકવામાં આવ્યું હતું.
સતત વરસાદે વધાર્યો ખતરો
અમદાવાદ સહિત સમગ્ર ગુજરાતમાં છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી ભારે વરસાદ પડી રહ્યો છે. સતત ભેજ, પાણીનું સંગ્રહ અને જૂના પથ્થરના માળખામાં ઉત્પન્ન થયેલી નબળાઈને કારણે ઐતિહાસિક ઇમારતો પર અસર પડી રહી હોવાનું નિષ્ણાતો માને છે. જૂની ઇમારતોમાં સમયાંતરે સંરક્ષણ અને મરામત ન કરવામાં આવે તો વરસાદી સિઝનમાં આવા જોખમો વધી શકે છે. હાલ મસ્જિદના બાકીના ભાગની પણ ટેક્નિકલ તપાસ કરવામાં આવશે જેથી અન્ય કોઈ ભાગ જોખમી તો નથી ને તેની ખાતરી કરી શકાય.
1414માં થયો હતો નિર્માણ
અહમદશાહ બાદશાહ (જૂની જામા) મસ્જિદનું નિર્માણ ઈ.સ. 1414 આસપાસ સુલતાન અહમદશાહના સમયમાં થયું હોવાનું ઐતિહાસિક દસ્તાવેજોમાં નોંધાયેલ છે. આ મસ્જિદ ગુજરાત સલ્તનતના પ્રારંભિક સમયગાળાની શ્રેષ્ઠ સ્થાપત્ય કૃતિઓમાંની એક માનવામાં આવે છે. પીળા રેતિયા પથ્થરમાં બનેલી આ ઇમારતમાં ઇન્ડો-ઇસ્લામિક સ્થાપત્યની સાથે સ્થાનિક હિંદુ અને જૈન શિલ્પકલાનો અનોખો સમન્વય જોવા મળે છે. અમદાવાદની મુખ્ય જામા મસ્જિદ 1423-24માં પૂર્ણ થઈ હતી અને સમગ્ર વિસ્તાર શહેરની ઐતિહાસિક ઓળખનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. ([Ahmedabad City][2])
ટ્રસ્ટે ASI અને AMC સામે લગાવ્યા ગંભીર આક્ષેપ
ઘટના બાદ મસ્જિદના ટ્રસ્ટ અને સંચાલકોએ આર્કિયોલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા (ASI) તથા અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનના હેરિટેજ વિભાગ સામે ગંભીર આક્ષેપો કર્યા છે. ટ્રસ્ટના હોદ્દેદારોના જણાવ્યા મુજબ છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી મસ્જિદના નુકસાનગ્રસ્ત ભાગોના સમારકામ માટે અનેક વખત લેખિત રજૂઆતો કરવામાં આવી હતી. તેમ છતાં જવાબદારી એકબીજા પર ઢોળાતી રહી અને સમયસર કોઈ અસરકારક કામગીરી હાથ ધરાઈ નહોતી.
ટ્રસ્ટના ઉપપ્રમુખ ઇસ્માઈલભાઈએ જણાવ્યું કે અનેક રજૂઆતો છતાં બંને વિભાગો દ્વારા કોઈ કાયમી ઉકેલ લાવવામાં આવ્યો નહોતો. તેમના જણાવ્યા મુજબ હવે દીવાલ ધરાશાયી થતાં સમગ્ર માળખું વધુ જોખમમાં આવી ગયું છે અને તાત્કાલિક વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી પુનઃસ્થાપન કરવું જરૂરી બની ગયું છે. આ દાવાઓ અંગે અધિકૃત પ્રતિસાદની રાહ જોવાઈ રહી છે.
સોમવારે અધિકારીઓ સાથે બેઠક
મસ્જિદના ટ્રસ્ટીઓએ જાહેરાત કરી છે કે તેઓ સોમવારે અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનના હેરિટેજ વિભાગના અધિકારીઓ સાથે બેઠક કરશે. બેઠકમાં મસ્જિદના નુકસાનગ્રસ્ત ભાગની તાત્કાલિક મરામત, સ્ટ્રક્ચરલ ઓડિટ અને લાંબા ગાળાના સંરક્ષણ માટેની કાર્યવાહી અંગે માંગ કરવામાં આવશે. ટ્રસ્ટે ભારપૂર્વક જણાવ્યું છે કે જો સમયસર કામગીરી નહીં થાય તો સતત વરસાદ વચ્ચે વધુ ભાગો પણ જોખમમાં આવી શકે છે.
વર્લ્ડ હેરિટેજ માટે ચિંતાજનક સંકેત
અમદાવાદને મળેલો UNESCO વર્લ્ડ હેરિટેજ સિટીનો દરજ્જો માત્ર ગૌરવની બાબત નથી, પરંતુ શહેરની ઐતિહાસિક ધરોહરને જાળવવાની જવાબદારી પણ વધારી દે છે. શહેરના કિલ્લા, દરવાજા, પોલ, મસ્જિદો, મંદિરો અને હવેલીઓ વિશ્વભરના પ્રવાસીઓને આકર્ષે છે. આવી પરિસ્થિતિમાં કોઈપણ ઐતિહાસિક સ્મારકને નુકસાન થવું આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ ચિંતાનો વિષય બની શકે છે. હેરિટેજ નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે વરસાદી સિઝન પહેલાં તમામ સંવેદનશીલ સ્મારકોનું સ્ટ્રક્ચરલ ઓડિટ ફરજિયાત થવું જોઈએ. પથ્થરના સાંધા, ડ્રેનેજ સિસ્ટમ, પાણીના નિકાલ અને ભેજ નિયંત્રણ માટે વૈજ્ઞાનિક અભિગમ અપનાવવો જરૂરી છે.
નિષ્ણાતો શું કહે છે?
સંરક્ષણ ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલા નિષ્ણાતોના મતે ઐતિહાસિક ઇમારતોનું સમારકામ સામાન્ય સિવિલ વર્કથી અલગ હોય છે. તેમાં પરંપરાગત ચૂનાના મોર્ટાર, મૂળ પથ્થરની ગુણવત્તા, ઐતિહાસિક ડિઝાઇન અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંરક્ષણ ધોરણોનું પાલન કરવું જરૂરી બને છે. સમયસર નાની તિરાડોની મરામત ન થાય તો વરસાદ દરમિયાન તે ગંભીર નુકસાનનું સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે.
શહેરમાં વારંવાર વધી રહેલી ચિંતા
તાજેતરના વર્ષોમાં અમદાવાદમાં જૂની દિવાલો, હેરિટેજ માળખા અને અન્ય ઇમારતોને વરસાદ દરમિયાન નુકસાન થવાના બનાવો સામે આવ્યા છે. નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે માત્ર ઘટના પછી સમારકામ કરવાને બદલે પ્રિવેન્ટિવ કન્ઝર્વેશન પર ભાર મૂકવો જોઈએ. સમયાંતરે સર્વે, ડિજિટલ મેપિંગ, ભેજનું મોનિટરિંગ અને સ્ટ્રક્ચરલ હેલ્થ મોનિટરિંગ જેવી આધુનિક પદ્ધતિઓ અપનાવવામાં આવે તો આવી ઘટનાઓનું પ્રમાણ ઘટાડી શકાય.
હાલ અધિકારીઓ દ્વારા ધરાશાયી થયેલા ભાગનું ટેક્નિકલ મૂલ્યાંકન કરવામાં આવી રહ્યું છે. સ્ટ્રક્ચરલ એન્જિનિયરો, હેરિટેજ નિષ્ણાતો અને સંબંધિત વિભાગો મળીને નુકસાનનું મૂલ્યાંકન કરશે. ત્યારબાદ વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી પુનઃસ્થાપન યોજના તૈયાર કરવામાં આવશે. જો બાકીના ભાગમાં પણ નબળાઈ જોવા મળશે તો સુરક્ષાના હેતુસર કેટલાક વિસ્તારોમાં પ્રવેશ પર નિયંત્રણ પણ મૂકાઈ શકે છે.
આ સમગ્ર ઘટના એક સ્પષ્ટ સંદેશ આપે છે કે ઐતિહાસિક ધરોહર માત્ર ગૌરવની બાબત નથી, પરંતુ તેની જાળવણી માટે સતત રોકાણ, તકનીકી દેખરેખ અને જવાબદાર વહીવટી તંત્રની પણ એટલી જ જરૂર છે. અમદાવાદની ઓળખ સમાન આ ઐતિહાસિક સ્મારકને વધુ નુકસાનથી બચાવવા તાત્કાલિક અને લાંબા ગાળાના બંને પ્રકારના પગલાં લેવાની હવે સમયની માંગ બની ગઈ છે. ઉપલબ્ધ માહિતી મુજબ ઘટનામાં કોઈ જાનહાનિ થઈ નથી, પરંતુ સંરક્ષણ અંગેના પ્રશ્નો વધુ તીવ્ર બન્યા છે.
અમારી WhatsApp ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
અમારી Telegram ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
આ પણ વાંચો :
આ આર્ટિકલને તમારા સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરવા નીચેના આઈકોન પાર ક્લિક કરો.
