નર્મદા ડેમમાં પાણીનો રેકોર્ડ વધારો

નર્મદા ડેમ હાઈ એલર્ટ પર

23 September 2026 Gujarat Updates Team: ગુજરાત માટે મોટી જળરાહતના સમાચાર સામે આવ્યા છે. નર્મદા નદી પર આવેલો રાજ્યનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ સરદાર સરોવર ડેમ હવે તેની મહત્તમ જળસપાટીની અત્યંત નજીક પહોંચી ગયો છે. 23 સપ્ટેમ્બર 2026ના પાણીના આંકડા મુજબ ડેમમાં પાણીનું સ્તર 138.32 મીટર નોંધાયું છે, જ્યારે તેની મહત્તમ જળસપાટી એટલે કે Full Reservoir Level (FRL) 138.68 મીટર છે. એટલે હવે ડેમ મહત્તમ સપાટીથી માત્ર 36 સેન્ટિમીટર દૂર છે. છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં નર્મદા કેચમેન્ટ વિસ્તારમાં થયેલા વરસાદને કારણે ડેમમાં પાણીની આવકમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. આ સ્થિતિ વચ્ચે જળસંપત્તિ વિભાગે ડેમને હાઈ એલર્ટ સ્થિતિમાં રાખ્યો છે. સરદાર સરોવર ઉપરાંત રાજ્યના અનેક જળાશયોમાં પણ પાણીનું સ્તર ઝડપથી વધ્યું છે અને હાલ ગુજરાતના કુલ 207 જળાશયોની સ્થિતિ રાજ્ય માટે મહત્વપૂર્ણ બની છે.

98.77 ટકા ભરાયો સરદાર સરોવર
ગુજરાત જળસંપત્તિ વિભાગના 23 સપ્ટેમ્બરના અહેવાલ પ્રમાણે સરદાર સરોવર ડેમમાં હાલમાં 9,344.06 MCM પાણીનો સંગ્રહ છે. ડેમની કુલ ગ્રોસ સ્ટોરેજ ક્ષમતા 9,460 MCM છે. આ પ્રમાણે ડેમ 98.77 ટકા ભરાઈ ગયો છે.આ આંકડો ખાસ મહત્વનો છે, કારણ કે સપ્ટેમ્બરની શરૂઆતમાં ડેમની સ્થિતિ આટલી ઊંચી નહોતી. 1 સપ્ટેમ્બરના ઉપલબ્ધ આંકડા પ્રમાણે સરદાર સરોવર આશરે 88.05 ટકા ભરેલો હતો. ત્યારબાદ વરસાદ અને ઉપરવાસમાંથી આવક વધતા જળાશયના સ્તરમાં સતત વધારો નોંધાયો છે. 15 સપ્ટેમ્બરના અહેવાલમાં સરદાર સરોવર લગભગ 95.16 ટકા ભરાયેલો હતો અને ત્યારબાદ પણ પાણીની આવક ચાલુ રહી. માત્ર થોડા દિવસોમાં જળસંગ્રહ 98 ટકાથી ઉપર પહોંચ્યો છે.

41 હજાર ક્યુસેકથી વધુ પાણીની આવક
હાલ સરદાર સરોવર ડેમમાં ઉપરવાસમાંથી 41,000 ક્યુસેકથી વધુ પાણીની આવક થઈ રહી છે. પાણીની આવક અને ડેમની હાલની જળસપાટી જોતા તંત્ર દ્વારા સતત મોનિટરિંગ કરવામાં આવી રહ્યું છે.
ડેમમાંથી પાણીનો ઉપયોગ પણ વિવિધ હેતુઓ માટે થઈ રહ્યો છે. ઉપલબ્ધ સરકારી આંકડા પ્રમાણે 11,815 ક્યુસેક પાણી Canal Head Power House મારફતે છોડવામાં આવી રહ્યું છે, જ્યારે 619 ક્યુસેક પાણી Godbole Gates મારફતે નર્મદા નદીના ડાઉનસ્ટ્રીમ વિસ્તારમાં છોડાઈ રહ્યું છે. આ વ્યવસ્થા પાછળ મુખ્ય હેતુ ડેમમાં પાણીના પ્રવાહ અને જળસપાટીનું નિયંત્રણ જાળવવાનો છે. ડેમની સપાટી Full Reservoir Levelની નજીક પહોંચતી હોવાથી આવક, જાવક અને જળસપાટી પર નજર વધુ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.

ગુજરાતના 32 ડેમ 100 ટકા ભરાયા
સરદાર સરોવર સિવાય ગુજરાતના 206 જળાશયોની સ્થિતિ પણ નોંધપાત્ર છે. આ તમામ ડેમોમાં મળીને કુલ 11,310.89 MCM પાણી સંગ્રહિત છે, જે તેમની કુલ ડિઝાઇન ક્ષમતા 15,797.56 MCM સામે 71.60 ટકા થાય છે.આ પૈકી 32 ડેમ સંપૂર્ણ 100 ટકા ભરાઈ ગયા છે. રાજ્યમાં ચોમાસાની સિઝન દરમિયાન વિવિધ વિસ્તારોમાં વરસાદના પ્રમાણમાં તફાવત જોવા મળ્યો હોવા છતાં મોટા જળાશયોમાં પાણીનો સંગ્રહ વધ્યો છે. ખાસ કરીને દક્ષિણ ગુજરાતના જળાશયો સારા સ્તરે પહોંચ્યા છે.

દક્ષિણ ગુજરાતમાં સૌથી વધુ પાણી
પ્રાદેશિક રીતે જોવામાં આવે તો દક્ષિણ ગુજરાતના જળાશયોમાં 84.86 ટકા પાણી છે, જે રાજ્યના તમામ પ્રદેશોમાં સૌથી ઊંચું પ્રમાણ છે.

ત્યારબાદ:

• મધ્ય ગુજરાત – 71.16 ટકા
• સૌરાષ્ટ્ર – 51.61 ટકા
• ઉત્તર ગુજરાત – 46.67 ટકા
• કચ્છ – 31.35 ટકા
  આ આંકડા ગુજરાતમાં વરસાદ અને જળસંગ્રહનું પ્રાદેશિક અસમાન વિતરણ પણ દર્શાવે છે. દક્ષિણ ગુજરાતમાં ચોમાસા દરમિયાન સારો વરસાદ નોંધાતા ત્યાંના જળાશયો ઝડપથી ભરાયા છે. અગાઉના સપ્ટેમ્બર આંકડાઓમાં પણ દક્ષિણ ગુજરાતના કેટલાક જિલ્લાઓમાં સરેરાશથી વધુ વરસાદ નોંધાયો હતો, જ્યારે સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છના કેટલાક વિસ્તારોમાં વરસાદનું પ્રમાણ ઓછું રહ્યું હતું.

207 જળાશયોમાં 81.78 ટકા પાણી
સરદાર સરોવરને પણ ગણતરીમાં સામેલ કરવામાં આવે તો ગુજરાતના કુલ 207 જળાશયોમાં 20,654.95 MCM પાણી ઉપલબ્ધ છે.કુલ ડિઝાઇન ક્ષમતા 25,257.56 MCMની સામે રાજ્યના તમામ જળાશયોમાં 81.78 ટકા પાણીનો સંગ્રહ થઈ ગયો છે. આ સ્થિતિ પીવાના પાણી, સિંચાઈ અને આગામી સમયના પાણી વ્યવસ્થાપન માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. જોકે સમગ્ર રાજ્યમાં વરસાદનું વિતરણ સમાન ન હોવાથી માત્ર રાજ્યના કુલ ટકાવારી આંકડા પરથી દરેક વિસ્તારની પાણીની સ્થિતિ સમાન હોવાનું માનવું યોગ્ય નથી.

47 ડેમ હાઈ એલર્ટ પર
ગુજરાત જળસંપત્તિ વિભાગના ડેમ-વાઇઝ સ્ટેટમેન્ટ પ્રમાણે રાજ્યના 47 જળાશયો હાઈ એલર્ટ હેઠળ છે. તેમાં કેટલાક ડેમ એવા પણ છે જે પોતાની સંપૂર્ણ સંગ્રહ ક્ષમતા સુધી પહોંચી ચૂક્યા છે. હાઈ એલર્ટ હેઠળ આવેલા જળાશયોમાં ભાવનગરનો શેત્રુંજી, વલસાડનો દમણગંગા અને નર્મદા જિલ્લાનો કરજણ સહિત વિવિધ જિલ્લાઓના ડેમનો સમાવેશ થાય છે. આ સ્થિતિમાં ડેમના કેચમેન્ટ વિસ્તારમાં ફરી વરસાદ થાય અથવા ઉપરવાસમાંથી પાણીની આવક વધે તો પાણી છોડવાની પ્રક્રિયામાં પણ ફેરફાર થઈ શકે છે. તેથી નદીકાંઠાના વિસ્તારો અને નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં તંત્ર દ્વારા સ્થિતિ પર નજર રાખવી જરૂરી બની છે.

દમણગંગા પણ 98 ટકાથી ઉપર
વલસાડનો દમણગંગા ડેમ પણ હાલમાં અત્યંત ઊંચા સંગ્રહ સ્તરે છે. અહેવાલ મુજબ ડેમ 98.10 ટકા ભરાયો છે અને તેને હાઈ એલર્ટ હેઠળ રાખવામાં આવ્યો છે. દક્ષિણ ગુજરાતમાં ભારે વરસાદના સમયગાળા દરમિયાન દમણગંગા જેવા જળાશયોનું સ્તર ઝડપથી બદલાઈ શકે છે. તેથી ડેમમાંથી થતી આવક-જાવક અને કેચમેન્ટ વિસ્તારમાં પડતા વરસાદના આંકડા પર સતત નજર રાખવામાં આવે છે.

ઉકાઈ ડેમ 83.32 ટકા ભરાયો
ગુજરાતનો બીજો મોટો જળાશય ગણાતો ઉકાઈ ડેમ પણ સારા જળસંગ્રહ સ્તરે પહોંચ્યો છે. 23 સપ્ટેમ્બરના અહેવાલ મુજબ ઉકાઈમાં 83.32 ટકા પાણીનો સંગ્રહ છે. ડેમમાં આશરે 6,117 ક્યુસેક પાણીની આવક નોંધાઈ રહી હતી અને તેટલા જ પ્રમાણમાં નદી તથા કેનાલ તરફ પાણી છોડવામાં આવી રહ્યું હતું. ઉકાઈ ડેમ તાપી નદી પર આવેલો મહત્વપૂર્ણ જળાશય છે અને દક્ષિણ ગુજરાતની પાણી વ્યવસ્થા માટે તેનું મહત્વ વિશાળ છે. સિંચાઈ ઉપરાંત પાણી વ્યવસ્થાપન અને વીજ ઉત્પાદન સાથે પણ તેનો સીધો સંબંધ છે.

થોડા દિવસોમાં બદલાઈ ગુજરાતના ડેમોની તસવીર
સપ્ટેમ્બર દરમિયાન ગુજરાતના જળાશયોની સ્થિતિમાં ઝડપી સુધારો જોવા મળ્યો છે. 16 સપ્ટેમ્બરના અહેવાલ મુજબ 48 કલાકના વરસાદ બાદ રાજ્યના જળાશયોમાં લગભગ 603 MCM પાણીનો વધારો થયો હતો. તે સમયે સરદાર સરોવર 95.42 ટકા ભરાયેલો હતો. 15 સપ્ટેમ્બરના આસપાસ રાજ્યના અન્ય 206 ડેમોમાં કુલ સંગ્રહ 67.28 ટકા અને સરદાર સરોવર 95.16 ટકા સુધી પહોંચ્યો હતો. તે સમયે 35 ડેમ હાઈ એલર્ટ પર હતા અને 21 ડેમ સંપૂર્ણ ભરાઈ ગયા હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું હતું. હવે 23 સપ્ટેમ્બરે સરદાર સરોવર 98.77 ટકા સુધી પહોંચતાં જળસંગ્રહની સ્થિતિમાં વધુ વધારો નોંધાયો છે.

વરસાદનું ચિત્ર એકસરખું નથી
રાજ્યના કુલ જળસંગ્રહમાં સુધારો થયો હોવા છતાં ગુજરાતના તમામ વિસ્તારોમાં વરસાદ સમાન રહ્યો નથી. સપ્ટેમ્બરની શરૂઆતના આંકડાઓમાં દક્ષિણ ગુજરાતમાં સિઝનલ સરેરાશ કરતાં વધુ વરસાદ નોંધાયો હતો, જ્યારે સૌરાષ્ટ્ર, ઉત્તર ગુજરાત અને ખાસ કરીને કચ્છના કેટલાક વિસ્તારોમાં વરસાદની ખાધ જોવા મળી હતી. આથી ડેમોમાં પાણીનો સારો જથ્થો હોવા છતાં સ્થાનિક સ્તરે પાણીની સ્થિતિ અલગ હોઈ શકે છે. ખાસ કરીને જ્યાં વરસાદ ઓછો પડ્યો હોય ત્યાં સ્થાનિક જળાશયોનું સ્તર રાજ્યના સરેરાશ કરતાં નીચું રહી શકે છે.

હાલ હવામાન વિભાગની નવી ચેતવણી નથી
23 સપ્ટેમ્બરના ભારત હવામાન વિભાગના અમદાવાદ કેન્દ્રના અપડેટ પ્રમાણે ગુજરાત રિજન તેમજ સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છ માટે 23થી 29 સપ્ટેમ્બર સુધીના સાત દિવસ માટે કોઈ ચેતવણી દર્શાવવામાં આવી નથી. એટલે હાલની ડેમની સ્થિતિ મુખ્યત્વે અગાઉના વરસાદ અને નર્મદા કેચમેન્ટમાંથી આવી રહેલા પાણી સાથે જોડાયેલી છે. જો આગામી દિવસોમાં ભારે વરસાદ થાય તો ડેમોમાં પાણીની આવક અને છોડાણના આંકડા ફરી બદલાઈ શકે છે.

પીવાનું પાણી અને સિંચાઈ માટે મોટી રાહત
સરદાર સરોવર ગુજરાત માટે માત્ર એક ડેમ નથી, પરંતુ રાજ્યની લાંબા ગાળાની પાણી વ્યવસ્થામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ધરાવતો જળાશય છે. અગાઉ જૂન 2026માં જ્યારે ચોમાસું વિલંબિત હતું ત્યારે પણ સરદાર સરોવરનો સંગ્રહ અન્ય ઘણા જળાશયોની સરખામણીએ મજબૂત રહ્યો હતો. તે સમયે ડેમમાં આશરે 64 ટકા સંગ્રહ નોંધાયો હતો. હવે સપ્ટેમ્બરના અંત તરફ ડેમ 98.77 ટકા સુધી પહોંચ્યો છે. આથી પીવાના પાણી અને સિંચાઈ માટે આગામી સમયની ઉપલબ્ધતા અંગે રાહતની સ્થિતિ ઊભી થઈ છે.

હવે નજર 138.68 મીટર પર
સરદાર સરોવર ડેમની વર્તમાન જળસપાટી 138.32 મીટર છે અને Full Reservoir Level 138.68 મીટર છે. એટલે મહત્તમ જળસપાટી સુધી પહોંચવા માટે હવે માત્ર 0.36 મીટર એટલે કે 36 સેન્ટિમીટરનું અંતર બાકી છે.આ સ્થિતિમાં સૌથી મહત્વનું પરિબળ આગામી દિવસોમાં ડેમમાં પાણીની આવક રહેશે. જો કેચમેન્ટ વિસ્તારમાંથી આવક ઊંચી રહેશે તો જળસપાટી વધુ વધી શકે છે. બીજી તરફ ડેમમાંથી કેટલું પાણી છોડવામાં આવે છે તેના આધારે પણ જળસપાટીમાં ફેરફાર થઈ શકે છે. હાલ ગુજરાતના મોટા ભાગના જળાશયો માટે આંકડા રાજ્યમાં મજબૂત જળસંગ્રહ તરફ સંકેત આપે છે. સરદાર સરોવર 98 ટકાથી ઉપર, દમણગંગા 98 ટકાથી ઉપર અને અનેક અન્ય ડેમ 100 ટકા સુધી પહોંચ્યા છે. બીજી તરફ કચ્છ અને ઉત્તર ગુજરાતના કેટલાક વિસ્તારોમાં પાણીની સ્થિતિ દક્ષિણ ગુજરાતની સરખામણીએ નબળી છે.

આથી આગામી દિવસોમાં સરદાર સરોવરનું જળસ્તર, નર્મદા કેચમેન્ટમાં વરસાદ, ઉપરવાસની આવક અને ડેમમાંથી પાણી છોડવાની કામગીરી ગુજરાત માટે મહત્વના ચાર મુદ્દા રહેશે.

www.gujaratupdates.com

અમારી WhatsApp ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
અમારી Telegram ચેનલ માં જોડાવો : Click karo

આ આર્ટિકલને તમારા સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરવા નીચેના આઈકોન પાર ક્લિક કરો.