નર્મદા ડેમ 95% પાર
નર્મદા ડેમમાં જળસંગ્રહનો ધમાકેદાર વધારો, સપાટી 137.48 મીટર
16 Sepetember 2026 Gujarat Updates Team: ગુજરાત માટે જળસંચય, સિંચાઈ અને પીવાના પાણીની દૃષ્ટિએ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ એવા સરદાર સરોવર નર્મદા ડેમમાં પાણીની આવકમાં વધારો નોંધાતા જળસપાટી સતત ઉપર જઈ રહી છે. ઉપલબ્ધ તાજા આંકડા મુજબ ડેમમાં પાણીનું સ્તર 137.48 મીટર સુધી પહોંચી ગયું છે. ડેમની મહત્તમ જળસપાટી 138.68 મીટર છે. એટલે હાલ ડેમ તેની મહત્તમ સપાટીથી માત્ર આશરે 1.20 મીટર નીચે છે. ઉપલબ્ધ માહિતી પ્રમાણે જળાશય 95 ટકાથી વધુ ભરાઈ ચૂક્યો છે.
ડેમમાં હાલ 5,379.80 MCM જેટલો લાઈવ સ્ટોરેજ ઉપલબ્ધ હોવાનું જણાવાયું છે. બીજી તરફ ઉપરવાસમાંથી ડેમમાં પાણીની આવક 54,952 ક્યુસેક નોંધાઈ રહી છે. આવકની સામે નિયંત્રિત રીતે પાણી છોડવાની પ્રક્રિયા પણ ચાલુ છે. પાવરહાઉસ મારફતે નદીમાં 40,947 ક્યુસેક અને કેનાલ તરફ 13,500 ક્યુસેક પાણી છોડવામાં આવી રહ્યું છે.
આ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે નર્મદા જળાશય હાલમાં ભરાવાની અંતિમ તબક્કાની નજીક છે. જોકે ડેમનું સંચાલન માત્ર પાણીની સપાટી જોઈને થતું નથી. આવક, જાવક, ઉપરવાસમાં વરસાદ, હવામાનની આગાહી, વીજ ઉત્પાદન, સિંચાઈની જરૂરિયાત અને પીવાના પાણીની માંગ સહિતના અનેક પરિબળોને ધ્યાનમાં રાખીને પાણીનું નિયમન કરવામાં આવે છે.
મહત્તમ સપાટીથી હવે માત્ર 1.20 મીટરનું અંતર
સરદાર સરોવર ડેમની મહત્તમ જળસપાટી 138.68 મીટર માનવામાં આવે છે. હાલ 137.48 મીટરની સપાટી નોંધાતાં બંને વચ્ચેનો તફાવત માત્ર 1.20 મીટર જેટલો રહ્યો છે. આ સ્થિતિમાં ઉપરવાસમાંથી પાણીની આવક ચાલુ રહે તો જળસપાટીમાં વધુ વધારો થવાની શક્યતા રહે છે. જળસપાટી ઝડપથી વધતી હોય ત્યારે ડેમના સંચાલકો માટે આવક અને જાવક વચ્ચે સંતુલન જાળવવું મહત્વનું બની જાય છે. ડેમમાં આવતું પાણી નિયંત્રિત રીતે કેનાલ, પાવરહાઉસ અને જરૂરી હોય તેવા અન્ય માર્ગો દ્વારા છોડવામાં આવે છે. તેનો મુખ્ય હેતુ જળસંગ્રહનો ઉપયોગ જાળવી રાખવાની સાથે ડેમના જળસ્તરનું સલામત સંચાલન કરવાનો હોય છે. હાલના આંકડા પ્રમાણે 54,952 ક્યુસેક પાણી ડેમમાં આવી રહ્યું છે. સામે 40,947 ક્યુસેક પાણી પાવરહાઉસ મારફતે નદી તરફ અને 13,500 ક્યુસેક પાણી કેનાલ તરફ છોડાઈ રહ્યું છે. બંને જાવકનો કુલ આંકડો 54,447 ક્યુસેક થાય છે. એટલે આપેલા આંકડા પ્રમાણે આવક અને દર્શાવાયેલી જાવક વચ્ચે લગભગ 505 ક્યુસેકનો તફાવત રહે છે. આવા આંકડાઓ સમયાંતરે બદલાતા હોવાથી ડેમની જળસપાટી અને પ્રવાહની સ્થિતિ પણ સતત બદલાઈ શકે છે.
તાજેતરના વરસાદથી જળસંગ્રહમાં વધારો
ગુજરાતમાં તાજેતરના વરસાદી માહોલે રાજ્યના અનેક વિસ્તારોમાં જળપરિસ્થિતિમાં ફેરફાર કર્યો છે. તાજા અહેવાલ મુજબ છેલ્લા 48 કલાકના વરસાદ બાદ રાજ્યના જળાશયોના જળસ્તરમાં સરેરાશ આશરે 3 ટકાનો વધારો થયો છે. જોકે રાજ્યના કુલ જળાશય સ્તરો ગયા વર્ષના સમાન સમયગાળાની સરખામણીએ આશરે 13 ટકા ઓછા હોવાનું પણ અહેવાલમાં જણાવાયું છે. તાજેતરના દિવસોમાં રાજ્યના કેટલાક ભાગોમાં ભારે વરસાદને કારણે જળસંચયમાં વધારો થયો છે, તો બીજી તરફ નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં પાણી ભરાવાની સમસ્યા પણ સર્જાઈ છે. આ પરિસ્થિતિ પાણીના સંગ્રહ અને પાણીના નિયંત્રિત નિકાલ—બંને વચ્ચેના સંતુલનનું મહત્વ વધારે છે.
5,379.80 MCM લાઈવ સ્ટોરેજનો અર્થ શું?
ડેમમાં ઉપલબ્ધ 5,379.80 MCM લાઈવ સ્ટોરેજનો આંકડો પાણીના સક્રિય ઉપયોગ માટે ઉપલબ્ધ જળસંગ્રહ સાથે સંબંધિત છે. MCM એટલે Million Cubic Metres એટલે કે દસ લાખ ઘનમીટર પાણી. સરળ ભાષામાં કહીએ તો જળાશયમાં સંગ્રહિત પાણીનો એક મોટો જથ્થો વિવિધ જરૂરિયાતો માટે સંચાલિત કરી શકાય તેવી સ્થિતિમાં છે. જોકે કોઈ પણ ડેમની પાણી ક્ષમતા માત્ર એક આંકડો નથી. તેમાં કુલ સંગ્રહ અને ઉપયોગી અથવા લાઈવ સંગ્રહ વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે. ડેમની સપાટી ઊંચી જતાં પાણીનો સંગ્રહ વધે છે, પરંતુ ડેમ સંચાલન દરમિયાન સલામતીને પણ પ્રાથમિકતા આપવામાં આવે છે. ખાસ કરીને ભારે વરસાદના સમયગાળામાં ઉપરવાસમાંથી પાણીની આવકમાં અચાનક વધારો થઈ શકે છે. તેથી જળસપાટી, આવક અને છોડવામાં આવતા પાણીના આંકડા પર સતત નજર રાખવામાં આવે છે.
પાણીની આવક 54,952 ક્યુસેક: નજર હવે ઉપરવાસ પર
હાલ ડેમમાં 54,952 ક્યુસેક પાણી આવતું હોવાનું ઉપલબ્ધ આંકડામાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે. ક્યુસેક પાણીના પ્રવાહને માપવાનો એકમ છે, જેમાં એક ક્યુબિક ફૂટ પ્રતિ સેકન્ડના પ્રવાહને એક ક્યુસેક કહેવાય છે. ડેમની જળસપાટી કેટલી ઝડપથી બદલાશે તે નક્કી કરવામાં આવકનો દર સૌથી મહત્વપૂર્ણ પરિબળોમાંનો એક છે. જો ઉપરવાસમાં વરસાદ ચાલુ રહે અને નદીઓ તથા નાળા મારફતે ડેમ તરફ આવતો પ્રવાહ વધે તો જળસપાટીમાં પણ ઝડપથી ફેરફાર થઈ શકે છે. બીજી તરફ વરસાદમાં વિરામ આવે અને આવક ઘટે તો જળસપાટીની વૃદ્ધિ ધીમી પડી શકે છે. એટલે 137.48 મીટરનો આંકડો સ્થિર સ્થિતિ દર્શાવતો નથી. ડેમનું જળસ્તર દરેક કલાકે અથવા સમયાંતરે બદલાતું રહે છે અને તાજા અધિકૃત ડેટા પ્રમાણે જ સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરવું યોગ્ય રહે છે.
પાવરહાઉસમાંથી પાણી છોડવાનું શું મહત્વ?
નર્મદા ડેમની વ્યવસ્થામાં વીજ ઉત્પાદન પણ મહત્વનું સ્થાન ધરાવે છે. હાલના ઉપલબ્ધ આંકડા પ્રમાણે પાવરહાઉસ મારફતે 40,947 ક્યુસેક પાણી નદી તરફ છોડવામાં આવી રહ્યું છે. પાણી ટર્બાઇનમાંથી પસાર થાય ત્યારે હાઈડ્રોપાવર ઉત્પાદન માટે તેનો ઉપયોગ થઈ શકે છે. એટલે ડેમમાં સંગ્રહિત પાણીનો ઉપયોગ માત્ર સિંચાઈ કે પીવાના પાણી માટે જ નહીં, પરંતુ ઊર્જા ઉત્પાદન માટે પણ થાય છે. પાણી છોડવાની માત્રા પર જળસપાટી, આવક, વીજ ઉત્પાદનની જરૂરિયાત અને પ્રોજેક્ટના સંચાલન નિયમો જેવા પરિબળો અસર કરે છે. તેથી પાવરહાઉસમાંથી પાણી છોડવામાં આવે છે એટલે ડેમ ખાલી થઈ રહ્યો છે એવું માનવું યોગ્ય નથી. તે ડેમના નિયંત્રિત સંચાલનનો એક ભાગ છે.
કેનાલમાં 13,500 ક્યુસેક પાણીની જાવક
હાલના આંકડા મુજબ કેનાલ તરફ 13,500 ક્યુસેક પાણી છોડવામાં આવી રહ્યું છે. કેનાલ નેટવર્ક મારફતે નર્મદા આધારિત પાણી વિવિધ વિસ્તારો સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે. ગુજરાતના કૃષિ ક્ષેત્રમાં કેનાલનું પાણી મહત્વનું સ્થાન ધરાવે છે. વરસાદ આધારિત ખેતી કરતા ખેડૂતો માટે સિંચાઈનું પાણી પાકની સ્થિતિ અને ઉત્પાદન પર સીધી અસર કરી શકે છે. ખાસ કરીને ઓછા વરસાદવાળા વિસ્તારોમાં નર્મદા કેનાલનું પાણી ખેતી માટે વધારાનો આધાર બની શકે છે.
138.68 મીટર સુધી પહોંચવા પહેલાં પણ સતત મોનિટરિંગ
સરદાર સરોવર ડેમની મહત્તમ જળસપાટી 138.68 મીટર છે. ગુજરાત સરકારના સત્તાવાર અહેવાલોમાં પણ આ સપાટીને ડેમના મહત્તમ જળસ્તર તરીકે દર્શાવવામાં આવી છે. હાલ 137.48 મીટરની સપાટી હોવાથી મહત્તમ સ્તર સુધી પહોંચવા માટે લગભગ 1.20 મીટરનું અંતર બાકી છે. પરંતુ આ અંતરને માત્ર ઊંચાઈના આંકડા તરીકે જોવાને બદલે પાણીની આવક અને જાવકના સંદર્ભમાં જોવું જરૂરી છે. જો આવકનો પ્રવાહ ઊંચો રહે તો સપાટી ઝડપથી બદલાઈ શકે છે. જો પાણી છોડવાનું પ્રમાણ વધે તો જળસપાટીની વૃદ્ધિ ધીમી થઈ શકે છે. એટલે ડેમ ક્યારે મહત્તમ સપાટીએ પહોંચશે તે અંગે ચોક્કસ સમયગાળો માત્ર આ એક આંકડાના આધારે નક્કી કરી શકાય નહીં.
નર્મદા ડેમ અને વીજ ઉત્પાદન
સરદાર સરોવર પ્રોજેક્ટમાં હાઈડ્રોપાવર ઉત્પાદન પણ એક મહત્વપૂર્ણ હેતુ છે. પાણીના પ્રવાહનો ઉપયોગ વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે થાય છે અને ત્યારબાદ પાણી નદીના પ્રવાહમાં આગળ વધે છે. આ કારણે પાવરહાઉસમાંથી પાણી છોડવાનું પ્રમાણ ડેમના સંચાલનમાં મહત્વ ધરાવે છે. ઉપલબ્ધ આંકડા પ્રમાણે હાલ 40,947 ક્યુસેક પાણી પાવરહાઉસ મારફતે છોડવામાં આવી રહ્યું છે. આ આંકડો પાણીના પ્રવાહ અને વીજ ઉત્પાદન સાથે જોડાયેલા સંચાલનને દર્શાવે છે. જળસપાટી ઊંચી હોય અને આવક પૂરતી હોય ત્યારે જળસંચય તથા વીજ ઉત્પાદન વચ્ચેનું આયોજન પણ મહત્વપૂર્ણ બને છે.
આગામી દિવસોમાં શું જોવાનું રહેશે?
હવે સૌની નજર ત્રણ મુખ્ય બાબતો પર રહેશે—ઉપરવાસમાં વરસાદ, ડેમમાં પાણીની આવક અને ડેમમાંથી પાણી છોડવાની માત્રા. જો ઉપરવાસમાં વરસાદી પ્રવૃત્તિ ચાલુ રહે તો નર્મદા જળાશયમાં વધુ પાણી આવી શકે છે. બીજી તરફ વરસાદમાં ઘટાડો થાય તો આવક ઘટી શકે છે. ડેમમાંથી નદી અને કેનાલ તરફ છોડવામાં આવતા પાણીના પ્રમાણમાં ફેરફાર થાય તો જળસપાટી પર પણ તેની અસર થશે. આ ઉપરાંત હવામાન વિભાગની આગાહી પણ મહત્વપૂર્ણ છે. તાજેતરમાં ગુજરાતના કેટલાક વિસ્તારો માટે ભારે વરસાદની ચેતવણીઓ આપવામાં આવી હતી અને કેટલાક વિસ્તારોમાં વરસાદી પ્રવૃત્તિના કારણે પાણી ભરાવાની સ્થિતિ સર્જાઈ હતી. તેથી ડેમ 95 ટકાથી વધુ ભરાયો હોવાના સમાચાર સાથે આગામી દિવસોની વરસાદી સ્થિતિ પર નજર રાખવી પણ એટલી જ જરૂરી છે.
રાજ્યના જળસંચય માટે મહત્વનો તબક્કો
નર્મદા ડેમની 137.48 મીટરની સપાટી અને 5,379.80 MCM લાઈવ સ્ટોરેજની સ્થિતિ ગુજરાત માટે જળસંચયની દૃષ્ટિએ નોંધપાત્ર તબક્કો દર્શાવે છે. ડેમ મહત્તમ 138.68 મીટરની સપાટીથી થોડો જ નીચે છે. સાથે જ 54,952 ક્યુસેકની આવક અને પાવરહાઉસ તથા કેનાલ મારફતે થઈ રહેલી જાવક દર્શાવે છે કે જળાશયનું સંચાલન સતત ગતિશીલ છે. ગુજરાતમાં તાજેતરના વરસાદે અનેક જળાશયોમાં પાણીનું સ્તર વધાર્યું છે, પરંતુ રાજ્યના તમામ વિસ્તારોમાં પાણીની સ્થિતિ સમાન નથી.
હાલ માટે સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે નર્મદા જળાશય મહત્તમ જળસપાટી નજીક પહોંચી ગયું છે. ઉપરવાસમાંથી આવક ચાલુ હોવાથી જળસ્તરમાં વધુ ફેરફાર થઈ શકે છે. ડેમ સંચાલન સાથે જોડાયેલા અધિકૃત આંકડાઓમાં આગામી કલાકો અને દિવસોમાં આવનારા ફેરફારો જ નક્કી કરશે કે જળસપાટી કેટલી ઝડપથી આગળ વધે છે.
નર્મદા ડેમ ગુજરાતની જળવ્યવસ્થાનો એક મહત્વપૂર્ણ આધાર હોવાથી અહીંની દરેક મોટી જળસપાટી રાજ્યના પાણી, ખેતી, વીજળી અને પીવાના પાણીના આયોજન સાથે સીધી રીતે જોડાયેલી છે. હાલ 95 ટકાથી વધુ ભરાયેલા જળાશયે પાણીની ઉપલબ્ધતાની દૃષ્ટિએ મહત્વપૂર્ણ તબક્કો પાર કર્યો છે, ત્યારે આગામી દિવસોમાં વરસાદ અને પાણીની આવકનું ચિત્ર આ સ્થિતિને વધુ સ્પષ્ટ કરશે.
અમારી WhatsApp ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
અમારી Telegram ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
આ આર્ટિકલને તમારા સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરવા નીચેના આઈકોન પાર ક્લિક કરો.
