આફ્રિકા કેમ દેખાશે વધુ વિશાળ?

ગ્રીનલેન્ડ જેટલું દેખાતું આફ્રિકા હવે સાચા કદમાં!

05 September 2026 Gujarat Updates Team: દુનિયાનો નકશો આપણે જે રીતે વર્ષોથી જોઈ રહ્યા છીએ, તેમાં મોટો ફેરફાર લાવવાનો માર્ગ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભાએ ખોલી દીધો છે. 4 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ મહાસભાએ ‘Correct the Map’ પહેલને સમર્થન આપતી બિન-બંધનકારક ઠરાવ પસાર કર્યો, જેમાં વિશ્વના નકશામાં દેશો અને ખંડોના વિસ્તારને વધુ વાસ્તવિક રીતે રજૂ કરતી Equal Earth projectionને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું છે. ઠરાવના પક્ષમાં 164 દેશોએ મત આપ્યો, છ દેશોએ મતદાનથી દૂર રહેવાનું પસંદ કર્યું અને માત્ર અમેરિકાએ વિરોધમાં મત આપ્યો.

આ નિર્ણયનો અર્થ એવો નથી કે આવતીકાલથી દરેક નકશો ફરજિયાત રીતે બદલાઈ જશે. UNનો ઠરાવ કાયદેસર રીતે દેશો, શાળાઓ કે ટેક્નોલોજી કંપનીઓને મર્કેટર પ્રોજેક્શન છોડવા મજબૂર કરતો નથી. પરંતુ વિશ્વના નકશા અંગેની દાયકાઓ જૂની ચર્ચાને આ નિર્ણયે નવી દિશા આપી છે. ખાસ કરીને આફ્રિકા, લેટિન અમેરિકા, દક્ષિણ એશિયા અને ઓશેનિયા જેવા વિષુવવૃત્તની નજીકના વિસ્તારોનું પ્રમાણ હવે વધુ યોગ્ય રીતે દેખાડવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે.

‘નવો નકશો’ હકીકતમાં શું છે?
જે નકશાની ચર્ચા થઈ રહી છે તેનું નામ Equal Earth projection છે. તેને 2018માં કાર્ટોગ્રાફર્સ Bojan Šavrič, Bernhard Jenny અને Tom Pattersonએ વિકસાવ્યો હતો. તેનો મુખ્ય સિદ્ધાંત સરળ છે—નકશા પર કોઈ ખંડ કે દેશનું ક્ષેત્રફળ શક્ય તેટલું તેની પૃથ્વી પરની વાસ્તવિક જમીન સાથે અનુરૂપ રહે. અહીં એક મહત્વનો મુદ્દો સમજવો જરૂરી છે. પૃથ્વી ગોળ છે, જ્યારે નકશો સામાન્ય રીતે સપાટ કાગળ કે સ્ક્રીન પર હોય છે. ગોળ સપાટીને સપાટ નકશામાં ઉતારતાં કોઈ ને કોઈ પ્રકારનું વિકૃતિ—distortion—અનિવાર્ય બને છે. એટલે એવો કોઈ વિશ્વ નકશો નથી કે જેમાં વિસ્તાર, આકાર, અંતર અને દિશા ચારેય બાબતો એકસાથે સંપૂર્ણ રીતે સાચી રહે. આ projectionના ગણિતીય સૂત્રો સરળ હોવાથી તેને ડિજિટલ મેપિંગ અને ટેક્નોલોજીમાં ઝડપથી અમલમાં મૂકી શકાય છે. તેની રચના એવી છે કે પૃથ્વીના ગોળાકાર સ્વરૂપનો અહેસાસ રહે અને ખંડોનું કદ મર્કેટર નકશા કરતાં વધુ વાસ્તવિક દેખાય.

Equal Earthનું ધ્યાન મુખ્યત્વે area accuracy, એટલે કે જમીનના વિસ્તારના પ્રમાણને જાળવવા પર છે. તેના કારણે આફ્રિકા અને અન્ય વિષુવવૃત્તીય પ્રદેશો અગાઉના મર્કેટર નકશા કરતાં વધુ મોટા દેખાય છે.

મર્કેટર નકશો ખોટો હતો કે તેનો હેતુ અલગ હતો?
અહીં પણ એક ગેરસમજ દૂર કરવી જરૂરી છે. 1569માં ફ્લેમિશ કાર્ટોગ્રાફર Gerardus Mercatorએ જે projection રજૂ કરી હતી તે મૂળભૂત રીતે દરિયાઈ નેવિગેશન માટે અત્યંત ઉપયોગી હતી. તેમાં ચોક્કસ પ્રકારની દિશાત્મક માહિતી જાળવવી સરળ બનતી હતી. તેથી તેને માત્ર “ખોટો નકશો” કહેવું ઐતિહાસિક રીતે યોગ્ય નથી. સમસ્યા ત્યારે ઊભી થાય છે જ્યારે એ જ projectionને સમગ્ર દુનિયાના ખંડોના વાસ્તવિક વિસ્તારની સરખામણી કરવા માટે વાપરવામાં આવે.

મર્કેટર projectionમાં જેમ જેમ કોઈ પ્રદેશ ઉત્તર કે દક્ષિણ ધ્રુવ તરફ જાય છે તેમ તેનું કદ નકશા પર વધારે ફૂલતું જાય છે. એટલે ગ્રીનલેન્ડ, ઉત્તર યુરોપ, કેનેડા અને રશિયા જેવા ઊંચા અક્ષાંશના પ્રદેશો તેમના વાસ્તવિક વિસ્તાર કરતાં ઘણાં મોટા દેખાય છે. બીજી તરફ વિષુવવૃત્તની નજીક આવેલા આફ્રિકા અને દક્ષિણ અમેરિકા જેવા પ્રદેશો સરખામણીમાં નાના લાગે છે. આથી મર્કેટર નકશાને સમજતી વખતે બે બાબતો અલગ રાખવી જરૂરી છે—તેનો મૂળ નેવિગેશનલ હેતુ અને તેના દૃશ્યમાન વિસ્તારની મર્યાદા.

ગ્રીનલેન્ડ અને આફ્રિકા વચ્ચેનો ચોંકાવનારો તફાવત
નકશાની વિકૃતિ સમજાવવા માટે સૌથી લોકપ્રિય ઉદાહરણ ગ્રીનલેન્ડ અને આફ્રિકાનું છે. મર્કેટર નકશામાં બંનેનો વિસ્તાર લગભગ સરખો લાગતો હોય છે. પરંતુ વાસ્તવિક જમીનના ક્ષેત્રફળની વાત કરીએ તો આફ્રિકા ગ્રીનલેન્ડ કરતાં આશરે 14 ગણું મોટું છે. એટલે નકશા પર બંને લગભગ સમાન દેખાવા છતાં જમીન પર તેમની વચ્ચે વિશાળ તફાવત છે. આ જ કારણ છે કે બાળકો શાળામાં વિશ્વનો નકશો જોઈને જે દૃશ્યમાન કદનું અનુમાન કરે છે, તે હંમેશા વાસ્તવિક ભૌગોલિક કદ સાથે મેળ ખાતું નથી. Equal Earthમાં આ અસમાનતા નોંધપાત્ર રીતે ઘટે છે. આફ્રિકા હવે પોતાની વાસ્તવિક વિશાળતા સાથે વધુ નજીકથી દેખાય છે, જ્યારે ઉત્તર ધ્રુવ તરફના પ્રદેશોનું અતિશય વિસ્તરણ ઓછું થાય છે.

આફ્રિકા ‘મોટું’ નથી બન્યું, નકશો વધુ સચોટ બન્યો
આ સમાચારનું સૌથી મહત્વનું વાક્ય કદાચ આ છે: આફ્રિકાનું વાસ્તવિક કદ બદલાયું નથી. આફ્રિકા આજે પણ એટલું જ વિશાળ છે જેટલું તે નકશાના જૂના સ્વરૂપ પહેલાં હતું. બદલાવ માત્ર તેને રજૂ કરવાની પદ્ધતિમાં છે. UNના નિર્ણય પછી સોશિયલ મીડિયા પર “Africa gets bigger” અથવા “America gets smaller” જેવી ભાષા ઝડપથી ચર્ચામાં આવી છે. સામાન્ય વાચક માટે આ હેડલાઇન આકર્ષક છે, પરંતુ ભૌગોલિક રીતે તેનો અર્થ એ નથી કે ખંડોની જમીન વધઘટ થઈ રહી છે. અહીં માત્ર visual representation બદલાઈ રહી છે. Equal Earthમાં આફ્રિકા, લેટિન અમેરિકા, દક્ષિણ એશિયા અને ઓશેનિયા વધુ પ્રમાણસર દેખાશે. તેની સામે યુરોપ અને ઉત્તર અમેરિકાનો નકશા પરનો દેખાવ મર્કેટર projection કરતાં પ્રમાણમાં નાનો બનશે. The Straits Times+1

UNનો નિર્ણય કેટલો મોટો ફેરફાર લાવશે?
ઠરાવ પસાર થવો એક બાબત છે અને વિશ્વભરમાં નકશા બદલાઈ જવો બીજી. આ ઠરાવ non-binding છે. એટલે કોઈ દેશને કાયદેસર રીતે માત્ર Equal Earth જ વાપરવાની ફરજ નથી. મર્કેટર projection પર પણ પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો નથી. ખાસ કરીને દરિયાઈ અને હવાઈ નેવિગેશન જેવા ચોક્કસ ઉપયોગોમાં મર્કેટર અથવા અન્ય યોગ્ય projections હજુ પણ ઉપયોગી રહી શકે છે. પરંતુ UNનું સમર્થન નકશા બનાવનારાઓ, શિક્ષણ સંસ્થાઓ, પ્રકાશકો અને ડિજિટલ ટેક્નોલોજી કંપનીઓ માટે મહત્વપૂર્ણ સંકેત છે. આગામી સમયમાં શાળાના એટલાસ, ભૂગોળના પાઠ્યપુસ્તકો, દિવાલ પરના વિશ્વ નકશા, ડેટા વિઝ્યુઅલાઇઝેશન અને કેટલીક ડિજિટલ સેવાઓમાં Equal Earth જેવી equal-area projectionsનો ઉપયોગ વધે તેવી અપેક્ષા છે.

ટોગો કેમ બન્યું આ અભિયાનનું કેન્દ્ર?
આ આખી પહેલ પાછળ આફ્રિકન દેશોનો મહત્વપૂર્ણ રાજદ્વારી પ્રયાસ રહ્યો છે. ટોગોએ આ મુદ્દાને UN સુધી પહોંચાડવામાં આગેવાની લીધી હતી અને આફ્રિકન યુનિયનનો પણ તેને ટેકો મળ્યો હતો. 2026ની શરૂઆતમાં આફ્રિકન યુનિયને Equal Earth projectionને આફ્રિકાના વધુ યોગ્ય વૈશ્વિક પ્રતિનિધિત્વ માટે અપનાવવાની દિશામાં નિર્ણય લીધો હતો. ટોગોના વિદેશ મંત્રી Robert Dusseyએ દલીલ કરી હતી કે નકશા માત્ર ભૂગોળ સમજાવતું સાધન નથી. તે લોકોની દુનિયા અંગેની કલ્પના પણ બનાવે છે. આ દલીલ પાછળનો વિચાર એ છે કે જો કોઈ ખંડને પેઢીઓ સુધી નકશા પર સતત નાના પ્રમાણમાં જોવામાં આવે, તો તેની વૈશ્વિક મહત્વની માનસિક છબી પર પણ અસર થઈ શકે છે. આથી ‘Correct the Map’ અભિયાનને તેના સમર્થકો માત્ર cartographic સુધારો નહીં, પરંતુ representation અને cognitive justice સાથે જોડાયેલ મુદ્દો માને છે.

વસાહતી ઇતિહાસ સાથે નકશાનો સંબંધ કેમ જોડાયો?
આ મુદ્દો હવે માત્ર ગણિત કે નકશાશાસ્ત્ર પૂરતો રહ્યો નથી. તેમાં ઇતિહાસ અને રાજકારણ પણ જોડાયા છે. આફ્રિકન નેતાઓ અને અભિયાનના સમર્થકોનું કહેવું છે કે વિશ્વમાં યુરોપ અને ઉત્તર ગોળાર્ધના પ્રદેશોને પ્રમાણમાં મોટા દર્શાવતી પરંપરાગત દૃશ્યરચનાઓ લાંબા સમયથી વૈશ્વિક કલ્પનાને અસર કરતી આવી છે. આ દલીલ ખાસ કરીને વસાહતી ઇતિહાસની ચર્ચા સાથે જોડાય છે. આફ્રિકા સદીઓ સુધી યુરોપિયન વસાહતી શક્તિઓના રાજકીય અને આર્થિક પ્રભાવ હેઠળ રહ્યું. હવે નકશાની રજૂઆતને પણ તે લાંબા ઇતિહાસના એક ભાગ તરીકે જોવામાં આવી રહી છે. પરંતુ cartographyના નિષ્ણાતો માટે વાત વધુ જટિલ છે. મર્કેટર projectionની રચનાનો મૂળ હેતુ વસાહતી શક્તિ દર્શાવવાનો નહોતો; તે દરિયાઈ મુસાફરી અને દિશા માટે બનાવવામાં આવ્યો હતો. તેથી આજની ચર્ચામાં નકશાની તકનીકી ઉપયોગિતા અને તેના સામાજિક પ્રભાવ બંનેને સાથે સમજવા જરૂરી છે.

અમેરિકાએ કેમ વિરોધ કર્યો?
UNના મતદાનમાં અમેરિકા એકમાત્ર દેશ રહ્યું જેણે ઠરાવ સામે મત આપ્યો. છ દેશોએ abstain કર્યું અને 164 દેશોએ સમર્થન આપ્યું. અમેરિકન પ્રતિનિધિએ આ પહેલને વૈશ્વિક શાંતિ, સમૃદ્ધિ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો જેવા ગંભીર મુદ્દાઓની સરખામણીમાં બિનજરૂરી ગણાવી હતી. અમેરિકાની તરફથી એવો અભિપ્રાય વ્યક્ત થયો કે UNએ વધુ તાત્કાલિક વૈશ્વિક પડકારો પર ધ્યાન આપવું જોઈએ અને આ ઠરાવ પાછળ વૈચારિક એજન્ડા હોવાનો આક્ષેપ પણ કરવામાં આવ્યો. અહીં પણ નોંધવું જરૂરી છે કે અમેરિકાનો વિરોધ માત્ર “અમેરિકાનો નકશો નાનો થઈ જશે” એટલા સરળ કારણથી સમજવો યોગ્ય નથી. સમગ્ર મુદ્દો નકશાના ઉપયોગ, UNની ભૂમિકા અને ઠરાવની પ્રાથમિકતાઓ અંગેના રાજદ્વારી મતભેદ સાથે જોડાયેલો છે.

ફ્રાન્સે પણ બદલાવ તરફ સંકેત આપ્યો
આ મુદ્દે યુરોપમાંથી પણ અલગ પ્રકારનો પ્રતિસાદ આવ્યો છે. ફ્રાન્સે મર્કેટર projection છોડીને ચોક્કસ ઉપયોગ માટે વધુ area-faithful map representations તરફ જવાની જાહેરાત કરી છે. ફ્રાન્સના વિદેશ મંત્રી Jean-Noël Barrotએ નકશામાં રહેલી દૃશ્ય વિકૃતિઓ લોકોની માનસિક સમજ પર અસર કરી શકે તેવી દલીલ કરી હતી. જોકે ફ્રાન્સે Equal Earthને દરેક પરિસ્થિતિ માટે ફરજિયાત વિકલ્પ જાહેર કર્યો નથી. તેણે અલગ હેતુઓ માટે યોગ્ય projectionsનો ઉપયોગ કરવાની વાત કરી છે. આ વાત પોતે જ એક મહત્વનો cartographic પાઠ છે—એક જ projection દરેક કામ માટે શ્રેષ્ઠ હોતી નથી.

Equal Earthમાં શું ખાસ છે?
Equal Earthની રચના એવી રીતે કરવામાં આવી છે કે વિશ્વના ખંડોનું ક્ષેત્રફળ એકબીજાની સરખામણીમાં વધુ સાચું રહે. તેની કેટલીક વિશેષતાઓ ધ્યાન ખેંચે છે:

• ખંડોના relative areasને જાળવવાનો પ્રયાસ થાય છે.
• નકશાની બહારની વક્ર ધાર પૃથ્વીના ગોળાકાર સ્વરૂપની યાદ અપાવે છે.
• latitude દર્શાવતી parallels સીધી રહે છે, તેથી ઉત્તર-દક્ષિણ સ્થાનની સરખામણી સરળ બને છે.
• longitude lines એવી રીતે ગોઠવવામાં આવી છે કે projection દૃશ્યમાન રીતે સંતુલિત રહે.
• તેના ગણિતીય સૂત્રો અમલમાં મૂકવા પ્રમાણમાં સરળ છે અને કમ્પ્યુટર પર ઝડપી રીતે ગણતરી કરી શકાય છે.

આ projectionને જાણીતા Robinson projectionથી દૃશ્યાત્મક પ્રેરણા મળી હતી, પરંતુ એક મોટો તફાવત એ છે કે Equal Earth equal-area projection છે—એટલે જમીનના વિસ્તારનું પ્રમાણ તેની મુખ્ય પ્રાથમિકતા છે.

શું હવે Google Maps અને બીજા તમામ નકશા બદલાઈ જશે? તાત્કાલિક નહીં.
Google Maps, Apple Maps, GIS platforms, navigation systems અને વિવિધ ડિજિટલ નકશાઓ દરેક અલગ હેતુ માટે અલગ પ્રકારની projections અને mapping techniques વાપરી શકે છે. UNનો ઠરાવ કોઈ એક ટેક્નોલોજી કંપનીને તરત software બદલવાનો આદેશ આપતો નથી. પરંતુ UNના નિર્ણયથી education, public communication અને general-purpose world mapsમાં Equal Earth જેવા વિકલ્પોને વધુ મહત્વ મળી શકે છે. અભિયાન સાથે જોડાયેલા કાર્યકરો ખાસ કરીને શાળાઓ, પાઠ્યપુસ્તકો, newsroom અને ડિજિટલ platformsમાં વધુ સચોટ વિશ્વ નકશા જોવા માંગે છે. એટલે આવનારા વર્ષોમાં જ્યારે કોઈ વર્ગખંડમાં વિશ્વનો નકશો જોશે, ત્યારે મર્કેટર ઉપરાંત અન્ય projections વધુ સામાન્ય જોવા મળે તે શક્ય છે.

ભારત માટે તેનો શું અર્થ?
ભારત પણ આ ચર્ચાથી અલગ નથી.ભારત ઉત્તર ધ્રુવની નજીક આવેલો દેશ નથી, પરંતુ વિશાળ એશિયન ભૂમિભાગનો ભાગ હોવાથી વિશ્વ નકશાની projection પસંદગીથી તેની દૃશ્યમાન સરખામણી બદલાઈ શકે છે. Equal Earth જેવા નકશામાં દક્ષિણ એશિયા અને અન્ય વિષુવવૃત્તીય પ્રદેશો મર્કેટર કરતાં વધુ પ્રમાણસર દેખાય છે. ભારતના વિદ્યાર્થીઓ માટે પણ આ ચર્ચા એક રસપ્રદ ભૂગોળનો પાઠ બની શકે છે: નકશા પરનું કદ અને પૃથ્વી પરનું વાસ્તવિક કદ એક જ વસ્તુ નથી. વિશ્વ નકશા જોતી વખતે માત્ર “કયો દેશ મોટો દેખાય છે?” એ પ્રશ્ન કરતાં “આ નકશો કઈ બાબતને સાચી રાખવા માટે બનાવાયો છે?” એ પ્રશ્ન વધુ મહત્વનો છે.

શું Equal Earth સંપૂર્ણ વિકૃતિમુક્ત છે? ના.

આ સૌથી જરૂરી સ્પષ્ટતા છે. Equal Earth equal-area projection છે, એટલે ક્ષેત્રફળનું પ્રમાણ જાળવવું તેનો મુખ્ય હેતુ છે. પરંતુ ગોળ પૃથ્વીને સપાટ કાગળ પર મૂકતાં આકાર, અંતર, દિશા અથવા અન્ય ભૌગોલિક લક્ષણોમાં ક્યાંક ને ક્યાંક ફેરફાર રહેવાનો જ છે. એટલે Equal Earthને “દુનિયાનો સંપૂર્ણ સાચો નકશો” કહેવું યોગ્ય નથી. તેને વધુ યોગ્ય રીતે વિશ્વના જમીનવિસ્તારની સરખામણી માટે વધુ યોગ્ય projection કહી શકાય. જો કોઈને દરિયાઈ માર્ગની દિશા ચોક્કસ રાખવી હોય, તો બીજી projection વધુ ઉપયોગી બની શકે. જો વિસ્તારની સરખામણી કરવી હોય તો equal-area projection ઉપયોગી બને. જો આકારને પ્રાધાન્ય આપવું હોય તો અન્ય projection પસંદ થઈ શકે.

નકશા માત્ર નકશા નથી?
આ આખા વિવાદનું સૌથી રસપ્રદ પાસું અહીં છે. દુનિયાનો નકશો બાળકોને માત્ર દેશોના નામ અને સરહદો નથી શીખવતો. તે તેમને વિશ્વની દૃશ્યમાન રચના પણ શીખવે છે—કયો પ્રદેશ ક્યાં છે, કેટલો મોટો છે, કયા ખંડો વચ્ચે કેટલું અંતર છે અને દુનિયાનો કેન્દ્ર ક્યાં લાગે છે. જો કોઈ નકશામાં ગ્રીનલેન્ડ આફ્રિકા જેટલું મોટું દેખાય, તો આંખો સ્વાભાવિક રીતે બંનેને લગભગ સમાન કદના પ્રદેશ તરીકે સ્વીકારી શકે છે. પરંતુ વાસ્તવિક જમીનના ક્ષેત્રફળમાં બંને વચ્ચે ભારે તફાવત છે. આથી ‘Correct the Map’ અભિયાનનું તર્ક એ છે કે વધુ સચોટ visual representation લોકોને વિશ્વ વિશે વધુ યોગ્ય માનસિક ચિત્ર આપી શકે છે. Anadolu Agency

હવે આગળ શું?
UNનો ઠરાવ પસાર થઈ ગયો છે, પરંતુ વાસ્તવિક પરિવર્તન હવે શરૂ થશે.આગામી તબક્કામાં દેશોની શિક્ષણ નીતિઓ, atlas publishers, textbook designers, media organisations અને technology companies કેવી રીતે પ્રતિસાદ આપે છે તે મહત્વનું રહેશે. ટોગો અને તેના સહયોગીઓ શાળાના નકશા અને શૈક્ષણિક સામગ્રીમાં ફેરફાર તરફ આગળ વધવાની વાત કરી રહ્યા છે. બીજી તરફ, વિશ્વભરના mapmakers માટે પડકાર એ રહેશે કે દરેક ઉપયોગ માટે યોગ્ય projection પસંદ કરવામાં આવે.

અંતે દુનિયાનો નકશો બદલવાથી દુનિયા બદલાતી નથી. પણ દુનિયાને જોવાની આપણી રીત બદલાઈ શકે છે.

આ જ કારણ છે કે UNનો આ નિર્ણય ભલે તકનીકી રીતે માત્ર એક non-binding resolution હોય, પરંતુ તેનું પ્રતીકાત્મક મહત્વ ઘણું મોટું છે. 450 વર્ષથી લોકો જે વિશ્વ નકશો જોઈ રહ્યા છે તેની જગ્યાએ હવે વધુ area-accurate વિકલ્પને વૈશ્વિક મંચ પર સત્તાવાર પ્રોત્સાહન મળ્યું છે.

આફ્રિકા અચાનક મોટું બન્યું નથી. યુરોપ કે અમેરિકા અચાનક નાના થયા નથી. બદલાયું છે તો માત્ર નકશાનું લેન્સ—અને એ લેન્સ આપણને દુનિયાને થોડું વધુ તેના વાસ્તવિક પ્રમાણમાં જોવાની તક આપે છે.

www.gujaratupdates.com

અમારી WhatsApp ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
અમારી Telegram ચેનલ માં જોડાવો : Click karo

આ આર્ટિકલને તમારા સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરવા નીચેના આઈકોન પાર ક્લિક કરો.