સુપ્રીમ કોર્ટનો વચગાળાનો આદેશ
ભોજશાળા વિવાદમાં SCનો વચગાળાનો આદેશ: હાઇકોર્ટના ચુકાદા પર રોક નહીં
14 July 2026 Gujarat Updates Team: દેશના સૌથી ચર્ચિત ધાર્મિક-ઐતિહાસિક વિવાદોમાંના એક એવા મધ્ય પ્રદેશના ધાર સ્થિત ભોજશાળા-કમાલ મૌલા સંકુલ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે મહત્વપૂર્ણ વચગાળાનો આદેશ આપ્યો છે. કોર્ટે મધ્ય પ્રદેશ હાઇકોર્ટના ચુકાદા પર તાત્કાલિક રોક મૂકવાનો ઇનકાર કર્યો છે. સાથે જ મુસ્લિમ પક્ષને અગાઉની જેમ વિવાદિત સંકુલની અંદર શુક્રવારની નમાજ અદા કરવાની મંજૂરી પણ આપી નથી. તેના બદલે રાજ્ય સરકારને સંકુલની નજીક અથવા આસપાસ ખુલ્લી વૈકલ્પિક જગ્યા ઉપલબ્ધ કરાવવા જણાવ્યું છે, જ્યાં દર શુક્રવારે બપોરે 1થી 3 વાગ્યા દરમિયાન નમાજ પઢી શકાય.
સુપ્રીમ કોર્ટની ત્રણ ન્યાયાધીશોની બેન્ચે આ મામલાને અત્યંત સંવેદનશીલ ગણાવી સ્પષ્ટ કર્યું કે હાલની તમામ વ્યવસ્થાઓ માત્ર વચગાળાની છે અને અંતિમ ચુકાદા પર આધારિત રહેશે. સાથે જ કોર્ટએ સંકેત આપ્યો છે કે આ કેસની ઝડપી અને રોજિંદી સુનાવણી કરીને લાંબા સમયથી ચાલતા વિવાદનો કાનૂની ઉકેલ લાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવશે.
શું છે સુપ્રીમ કોર્ટના મુખ્ય વચગાળાના આદેશ?
સુપ્રીમ કોર્ટે એક સાથે અનેક મહત્વપૂર્ણ દિશાનિર્દેશો જાહેર કર્યા છે. સૌથી મહત્વનો મુદ્દો મુસ્લિમ પક્ષની શુક્રવારની નમાજનો હતો. મુસ્લિમ અરજદારોએ અગાઉની વ્યવસ્થા ફરી શરૂ કરવાની માંગ કરી હતી, પરંતુ કોર્ટે તે સ્વીકારી નહોતી. તેના બદલે મધ્ય પ્રદેશ સરકારને નજીકમાં ખુલ્લી જગ્યા ઉપલબ્ધ કરાવવાનો આદેશ આપ્યો છે જેથી ધાર્મિક પ્રાર્થના ચાલુ રહી શકે.
બીજો મહત્વપૂર્ણ આદેશ પુરાતત્વ વિભાગ (ASI)ને લગતો છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે ભોજશાળા સંકુલમાં કોઈપણ પ્રકારનો માળખાકીય ફેરફાર, બાંધકામ, તોડફોડ અથવા સ્થાયી ફેરફાર સુપ્રીમ કોર્ટની પૂર્વ મંજૂરી વગર કરી શકાશે નહીં. તેનો હેતુ અંતિમ ચુકાદા સુધી સ્મારકની વર્તમાન સ્થિતિ જાળવી રાખવાનો છે.
કોર્ટે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે હાલની વ્યવસ્થા કાયમી નથી અને કોઈપણ પક્ષ તેના આધારે પોતાના હકોનો દાવો કરી શકશે નહીં. અંતિમ નિર્ણય આવ્યા બાદ જ કાનૂની સ્થિતિ સ્પષ્ટ થશે.
બ્રિટિશ મ્યુઝિયમમાં રહેલી સરસ્વતી પ્રતિમા મુદ્દે શું કહ્યું?
મધ્ય પ્રદેશ હાઇકોર્ટે પોતાના ચુકાદામાં બ્રિટિશ મ્યુઝિયમમાં હોવાનો દાવો થતી માતા સરસ્વતીની પ્રતિમા ભારત પરત લાવવા અંગે કેન્દ્ર સરકારને રજૂઆતો પર વિચાર કરવાની વાત કહી હતી.પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટે આ તબક્કે સ્પષ્ટ કર્યું કે તે કેન્દ્ર સરકારને વિદેશી મ્યુઝિયમમાંથી કોઈ ઐતિહાસિક વસ્તુ પરત લાવવા માટે ફરજિયાત આદેશ આપશે નહીં. આ મુદ્દો હાલની અપીલની મર્યાદાથી અલગ હોવાનું કોર્ટે દર્શાવ્યું.
આખરે ભોજશાળા વિવાદ છે શું?
મધ્ય પ્રદેશ ધાર શહેરમાં આવેલું ભોજશાળા સંકુલ વર્ષોથી ધાર્મિક અને ઐતિહાસિક વિવાદનું કેન્દ્ર રહ્યું છે.હિંદુ સમાજ આ સ્થળને રાજા ભોજના સમયનું માતા વાગ્દેવી (સરસ્વતી)નું પ્રાચીન મંદિર અને સંસ્કૃત શિક્ષણનું કેન્દ્ર માને છે. બીજી તરફ મુસ્લિમ સમાજ તેને કમાલ મૌલા મસ્જિદ તરીકે ઓળખે છે અને ત્યાં ધાર્મિક અધિકારનો દાવો કરે છે. આ વિવાદ વર્ષોથી વિવિધ અદાલતોમાં ચાલી રહ્યો છે અને સમયાંતરે પ્રશાસકીય વ્યવસ્થાઓ દ્વારા બંને સમુદાયોની ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો.
2003ની ASI વ્યવસ્થા કેમ બની ચર્ચાનો વિષય?
2003 માં ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI)એ એક વ્યવસ્થા અમલમાં મૂકી હતી.તે મુજબ હિંદુઓને મંગળવારે પૂજા કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી જ્યારે મુસ્લિમ સમાજને શુક્રવારે નમાજની મંજૂરી આપવામાં આવતી હતી. વર્ષો સુધી આ વ્યવસ્થા અમલમાં રહી અને તેને બંને સમુદાયો વચ્ચેનો વ્યવહારુ સંતુલન માનવામાં આવતો હતો.
પરંતુ મધ્ય પ્રદેશ હાઇકોર્ટે મે 2026માં આપેલા ચુકાદામાં આ વ્યવસ્થાના કેટલાક ભાગોને રદ કરતાં કહ્યું હતું કે સંકુલનું ધાર્મિક સ્વરૂપ હિંદુ મંદિર તરીકે માન્ય છે અને હિંદુ ઉપાસનાની પરંપરા ક્યારેય સમાપ્ત થઈ નથી.
હાઇકોર્ટના ચુકાદામાં શું કહેવામાં આવ્યું હતું?
મધ્ય પ્રદેશ હાઇકોર્ટે પોતાના વિસ્તૃત નિર્ણયમાં પુરાતત્વીય અભ્યાસ, ઐતિહાસિક સાહિત્ય અને સ્થાપત્યના આધારે ભોજશાળાને માતા સરસ્વતી સાથે જોડાયેલ ઐતિહાસિક મંદિર ગણાવ્યું હતું.કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે હિંદુ ઉપાસનાની પરંપરા સતત ચાલુ રહી છે અને તેનું સંપૂર્ણ વિચ્છેદન ક્યારેય થયું નથી. સાથે જ ASIને પ્રાચીન સ્મારક તરીકે સંકુલના સંરક્ષણ અને વ્યવસ્થાપનનું કાર્ય ચાલુ રાખવાનો નિર્દેશ પણ આપ્યો હતો.
મુસ્લિમ પક્ષની દલીલ શું છે?
મુસ્લિમ અરજદારોએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં દલીલ કરી કે 2003થી અમલમાં રહેલી વ્યવસ્થાએ લાંબા સમય સુધી સામાજિક સંતુલન જાળવ્યું હતું.તેમનો દાવો છે કે હાઇકોર્ટના નિર્ણયથી વર્ષોથી ચાલતી સ્થિતિમાં મોટો ફેરફાર આવ્યો છે અને તેથી અગાઉની સ્થિતિ પુનઃસ્થાપિત કરવી જોઈએ. તેઓએ સુપ્રીમ કોર્ટ પાસે હાઇકોર્ટના ચુકાદા પર વચગાળાની રોકની પણ માંગ કરી હતી, પરંતુ કોર્ટે તે સ્વીકારી નથી.
હિંદુ પક્ષ શું કહે છે?
હિંદુ પક્ષનું કહેવું છે કે ભોજશાળા મૂળરૂપે સરસ્વતી મંદિર હતું અને ઐતિહાસિક, સાહિત્યિક તેમજ પુરાતત્વીય પુરાવાઓ તેની પુષ્ટિ કરે છે.તેમનો દાવો છે કે હાઇકોર્ટનો નિર્ણય ઉપલબ્ધ પુરાવાઓના આધારે આપવામાં આવ્યો છે અને તેને યથાવત રાખવો જોઈએ.
હવે આગળ શું?
સુપ્રીમ કોર્ટે બંને પક્ષોને જણાવ્યું છે કે મામલો અત્યંત સંવેદનશીલ છે અને અનાવશ્યક તણાવથી દૂર રહેવું જરૂરી છે.કોર્ટે સ્પષ્ટ સંકેત આપ્યો છે કે કેસની રોજિંદી સુનાવણી હાથ ધરવામાં આવશે જેથી અંતિમ નિર્ણય લાંબા સમય સુધી લંબાય નહીં. તે સુધી હાલની વચગાળાની વ્યવસ્થા અમલમાં રહેશે.
કાનૂની રીતે આ નિર્ણયનું શું મહત્વ?
કાનૂની નિષ્ણાતોના મતે સુપ્રીમ કોર્ટે કોઈપણ પક્ષને સંપૂર્ણ રાહત આપવાને બદલે હાલની સ્થિતિમાં સંતુલન જાળવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.એક તરફ હાઇકોર્ટના ચુકાદા પર રોક મૂકવામાં આવી નથી, જ્યારે બીજી તરફ મુસ્લિમ પક્ષને નમાજ માટે વૈકલ્પિક જગ્યા ઉપલબ્ધ કરાવવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે. તે ઉપરાંત ASIને માળખાકીય ફેરફારો પર રોક લગાવીને કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે અંતિમ નિર્ણય પહેલાં વિવાદિત સ્થળની હાલની સ્થિતિમાં કોઈ કાયમી ફેરફાર થવો જોઈએ નહીં.
દેશભરમાં કેમ છે આ કેસ પર નજર?
ભોજશાળા-કમાલ મૌલા વિવાદ માત્ર ધાર્મિક નહીં પરંતુ ઐતિહાસિક, સાંસ્કૃતિક અને કાનૂની દૃષ્ટિએ પણ મહત્વ ધરાવે છે.અંતિમ ચુકાદો માત્ર આ સંકુલ પૂરતો મર્યાદિત નહીં રહે પરંતુ પુરાતત્વીય સ્મારકો, ધાર્મિક દાવાઓ અને ઐતિહાસિક પુરાવાઓ વચ્ચે સંતુલન કેવી રીતે જાળવવું તે અંગે પણ મહત્વપૂર્ણ માર્ગદર્શન આપી શકે છે.
હાલ માટે સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કોઈપણ પક્ષ આ વચગાળાના આદેશને અંતિમ વિજય કે પરાજય તરીકે ન જુએ. હવે સૌની નજર આગામી ઝડપી સુનાવણી અને તેના અંતિમ નિર્ણય પર રહેશે.
અમારી WhatsApp ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
અમારી Telegram ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
આ પણ વાંચો :
આ આર્ટિકલને તમારા સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરવા નીચેના આઈકોન પાર ક્લિક કરો.
