ગુજરાત હાઈકોર્ટે કહ્યું – ન્યાયમાં AI નહીં!
Ahmedabad , 05 April, 2026 : Gujarat Updates Team: ગુજરાત હાઈકોર્ટે શનિવારે મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય કર્યો છે. રાજ્યના ન્યાયિક અને કોર્ટ તંત્રમાં AI (Artificial Intelligence – AI) નો ઉપયોગ નિયંત્રિત અને મર્યાદિત કરવા માટે નવી પૉલિસી જાહેર કરવામાં આવી છે. પૉલિસી હેઠળ, ન્યાયિક ચુકાદા, ઓર્ડર કે નિર્ણય માટે AI નો ઉપયોગ સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધિત રહેશે. હાઈકોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે દરેક ન્યાયાધીશ પોતાના દરેક ચુકાદા માટે સંપૂર્ણપણે જવાબદાર રહેશે, ભલે તેમાં AI સહાયક રૂપે ઉપયોગમાં આવ્યું હોય.
ગુજરાત હાઈકોર્ટે શનિવારે ન્યાય અને કાર્યકારી કામગીરીમાં કૃત્રિમ બુદ્ધિ (AI)ના ઉપયોગને નિયમિત કરવા માટે નવી પૉલિસી જાહેર કરી છે. આ નીતિ હેઠળ, ન્યાયિક નિર્ણયો, પુરાવાની મૂલ્યાંકન, અથવા મહત્વપૂર્ણ ચુકાદા તૈયાર કરવા માટે એઆઈનો ઉપયોગ સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધિત રહેશે. આ નીતિ અનુસાર, ન્યાયાધીશો અને કોર્ટ સ્ટાફ એઆઈનો ઉપયોગ માત્ર અનુસંધાન, અનુવાદ, ગ્રામર ચેક અને કેસ લિસ્ટ મેનેજમેન્ટ જેવી કાર્યો માટે કરી શકે છે. આ તમામ એઆઈ ઉત્પાદનોને હંમેશા “યોગ્ય માનવ અધિકારી” દ્વારા સમીક્ષા કરવી ફરજીયાત રહેશે. ગોપનીયતા જાળવવા માટે, કોર્ટ કેસના ડેટાને જાહેર AI પ્લેટફોર્મ પર નાખવું પણ બંધ છે. એઆઈનો ઉપયોગ માત્ર અનુસંધાન માટેની તૈયારી, કાયદાકીય પૂર્વઅનુસાર સંશોધન અને કેસ દસ્તાવેજોના ભાષાંતર માટે જ મર્યાદિત રહેશે.
ગુજરાત હાઈકોર્ટે એઆઈ પૉલિસી હેઠળ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે “કોઈ પણ સ્વતંત્ર અથવા બિન-સમિક્ષિત એઆઈ ક્રિયા ન્યાયિક અથવા કાર્યકારી પ્રક્રિયામાં લેવાઈ શકશે નહીં.” નીતિમાં એ પણ ઉલ્લેખ છે કે, ન્યાયાધીશ દ્વારા આપવામાં આવેલ તમામ નિર્ણય, ચુકાદા અને અવલોકન માટે જવાબદારી આખી રીતે માનવીની રહેશે.
પૉલિસી પાછળનો કારણ
- ઝડપી ટેકનોલોજી વિકાસ અને કોર્ટ સ્ટાફમાં ટેક-સાવી ન્યાયાધીશો.
- AI “hallucination” phenomena – ખોટી અથવા fabricated માહિતી – ના જોખમ.
- ન્યાયિક સ્વતંત્રતા અને પારદર્શિતા જાળવવી.
- AI માત્ર સહાયક સાધન તરીકે મર્યાદિત રહેશે; .
કોની માટે લાગુ પડે છે?
- હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશો
- જિલ્લા કોર્ટના ન્યાયાધીશો
- કોર્ટ રજીસ્ટ્રી સ્ટાફ
- લિગલ અસિસ્ટન્ટ, ઇન્ટર્ન, પેરા-લીગલ વોલન્ટીયર્સ
- ટેકનિકલ, મંત્રિત અને પ્રશાસકીય સ્ટાફ
કોઈપણ AI દ્વારા તૈયાર થયેલ પ્રતિનિધિ, ઓર્ડર, અથવા સંશોધન માટે અંતિમ જવાબદારી સાઇન કરનાર અધિકારી પર રહેશે.
પરવાનગીપ્રાપ્ત AI ઉપયોગ
કાયદાકીય સંશોધન:
- ચુકાદાઓ શોધવા
- ratio decidendi (મુખ્ય કાયદાકીય સિદ્ધાંત) કાઢવા
- precedents અને statutory references શોધવા
- AI સૂચિત કેસો હંમેશા અધિકૃત ડેટાબેઝ સાથે ચકાસવા પડશે**
ડ્રાફ્ટિંગ સહાય:
- ભાષા અને વાક્યરચનામાં સુધાર
- ગ્રામર ચેક
- મશીન-આસિસ્ટેડ અનુવાદ
- મુખ્ય કાયદાકીય વિચાર ન્યાયાધીશનું જ રહેશે
પ્રશાસન અને મેનેજમેન્ટ:
- કેસ lists, કેસ શેડ્યૂલિંગ
- internal circulars, notices, templates
- hearingsનું transcription
- routine administrative tasks
પ્રતિબંધિત AI ઉપયોગ
ન્યાયિક નિર્ણય, ઓર્ડર કે ચુકાદા તૈયાર કરવું
પુરાવાનું મૂલ્યાંકન કે સાક્ષી શ્રદ્ધા નિર્ધારણ
બેલ, સજા, interim order કે final judgment
વ્યક્તિગત અથવા sensitive માહિતી AI પ્લેટફોર્મ પર feed કરવી
AI-generated case citations નો independent verification કર્યા વિના ઉપયોગ
નોટ: AI નો ઉપયોગ ભૂલ માટે ક્યારેય ડિફેન્સ તરીકે ઉપયોગી નહીં બને.
ગુપ્તતા અને ડેટા સુરક્ષા
- કોર્ટના કેસ ડેટા અને વ્યક્તિગત માહિતી કોઈપણ જાહેર AI પ્લેટફોર્મ પર feed કરવી કડક મનાઈ છે.
- Sensitive data: નામ, સરનામું, ઓળખાણ, health/financial info, privileged communications, પુરાવા, વગેરે.
- ઉલ્લંઘન પર વ્યાવસાયિક દંડ અને કાયદેસર કાર્યવાહી થઈ શકે છે.
પગલાં અને દંડ
- નિયમનો ઉલ્લંઘન: વ્યાવસાયિક દંડ, શિસ્તી કાર્યવાહી, કાયદેસર કાર્યવાહી
- ન્યાયાધીશ પોતાના દરેક ચુકાદા માટે સંપૂર્ણપણે જવાબદાર રહેશે
- પૉલિસી પ્રવર્તમાન રહેશે અને સુપ્રીમ કોર્ટની દિશા અને નવા નિયમો અનુસાર સુધારી શકાય છે
કેરળ હાઈકોર્ટ અને સુપ્રીમ કોર્ટની દૃષ્ટિ
- કેરળ હાઈકોર્ટ (2025)– AI “સહાયક સાધન” તરીકે મર્યાદિત; routine administrative tasks અને document translation માટે.
- સુપ્રીમ કોર્ટે ચેતવણી આપી – AI-generated fake judgments/ citations ઉપયોગ કાનૂની રીતે અસ્વીકાર્ય.
- White paper: hallucination, algorithmic bias, privacy breachજોખમ છે.
