ગાંધીનગર સ્થાપના દિવસ

Green Capital થી Global Capital સુધી… ગાંધીનગરના 62 વર્ષની પ્રેરક સફર

02 August 2026 Gujarat Updates Team: સાબરમતી નદીના પશ્ચિમ કિનારે ફેલાયેલા રેતાળ મેદાનો પર 2 ઓગસ્ટ, 1965ના રોજ ગુજરાતના નવા પાટનગરનો પાયો નાખવામાં આવ્યો ત્યારે કદાચ કોઈએ કલ્પના પણ નહોતી કરી હોય કે આ શહેર એક દિવસ માત્ર રાજ્યનું વહીવટી કેન્દ્ર જ નહીં, પરંતુ ભારતના સૌથી શ્રેષ્ઠ આયોજનબદ્ધ, હરિયાળા અને વૈશ્વિક ઓળખ ધરાવતા શહેરોમાં સ્થાન મેળવશે. આજે ગાંધીનગર તેની સ્થાપનાના 62મા વર્ષમાં પ્રવેશ કરી રહ્યું છે અને આ અવસર માત્ર એક શહેરની વર્ષગાંઠ નહીં, પરંતુ ગુજરાતના દુરંદેશી આયોજન, સુશાસન અને સતત વિકાસના સંકલ્પની ઉજવણી છે.

મહાગુજરાત આંદોલનથી શરૂ થયેલી નવી રાજધાનીની સફર
1 મે, 1960ના રોજ મહાગુજરાત આંદોલનના પરિણામે ગુજરાત અલગ રાજ્ય તરીકે અસ્તિત્વમાં આવ્યું. રાજ્ય રચાયા પછી સૌથી મહત્વનો પ્રશ્ન હતો કે નવી રાજધાની ક્યાં બનાવવી?અમદાવાદ તે સમયે રાજ્યનું સૌથી મોટું અને વિકસિત શહેર હતું, છતાં રાજ્યના નેતાઓએ ભવિષ્યને ધ્યાનમાં રાખીને સંપૂર્ણપણે નવું આયોજનબદ્ધ શહેર વસાવવાનો નિર્ણય કર્યો. ચંદીગઢ અને ભુવનેશ્વર જેવા આયોજનબદ્ધ શહેરોમાંથી પ્રેરણા લેવામાં આવી, પરંતુ ગાંધીનગરને સંપૂર્ણપણે ગુજરાતની સંસ્કૃતિ, ગાંધીજીના વિચારો અને ભારતીય નગર આયોજનના સિદ્ધાંતોને આધારે વિકસાવવામાં આવ્યું.

ગુજરાતના પ્રથમ મુખ્યમંત્રી ડૉ. જીવરાજ નારાયણ મહેતાના કાર્યકાળમાં ગુજરાત રાજ્યની રચના (1 મે, 1960) પછી નવી રાજધાની બનાવવાનો વિચાર આગળ આવ્યો. અમદાવાદને બદલે નવી આયોજનબદ્ધ રાજધાની બનાવવાનો નિર્ણય એ સમયની દુરંદેશી વિચારસરણીનું પરિણામ હતો. હિતેન્દ્ર કનૈયાલાલ દેસાઈ (1963–1965) ના મુખ્યમંત્રી પદ દરમિયાન નવા પાટનગર માટે આયોજન પ્રક્રિયા ઝડપી બની અને 2 ઓગસ્ટ, 1965ના રોજ ગાંધીનગરનો પાયો નાખવામાં આવ્યો.

ભારતીય આર્કિટેક્ટ્સને સોંપાઈ જવાબદારી
શહેરની ડિઝાઇન માટે અમેરિકન આર્કિટેક્ટ લૂઈસ કાનનું નામ પણ ચર્ચામાં આવ્યું હતું. પરંતુ ગુજરાત સરકારે નિર્ણય કર્યો કે રાજ્યની રાજધાની ભારતીય આર્કિટેક્ટ્સ જ ડિઝાઇન કરશે. આ જવાબદારી એચ. કે. મેવાડા અને ત્યારબાદ પ્રકાશ એમ. આપ્ટેને સોંપવામાં આવી. બંનેએ અગાઉ ચંદીગઢ પ્રોજેક્ટમાં લે કોર્બુઝિયર સાથે કામ કર્યું હતું, પરંતુ ગાંધીનગર માટે તેમણે સંપૂર્ણપણે ભારતીય વિચારસરણી આધારિત નગર આયોજન અપનાવ્યું.

એચ. કે. મેવાડા (H. K. Mewada) – ગાંધીનગરના મુખ્ય શિલ્પકાર
હરગોવિંદ કાલિદાસ મેવાડા (Hargovind Kalidas Mewada), જેને સામાન્ય રીતે એચ. કે. મેવાડા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તેઓ ગુજરાતના પાટનગર ગાંધીનગરના મુખ્ય નગર આયોજનકાર અને આર્કિટેક્ટ તરીકે જાણીતા છે. તેમનો જન્મ 23 જાન્યુઆરી, 1921ના રોજ મહેસાણા જિલ્લાના ડેણપ ગામમાં થયો હતો. તેમણે અમેરિકાની પ્રતિષ્ઠિત કોર્નેલ યુનિવર્સિટી (Cornell University)માંથી ટાઉન પ્લાનિંગ અને આર્કિટેક્ચરનું ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવ્યું હતું. ભારત પરત ફર્યા બાદ તેમણે પ્રખ્યાત ફ્રેન્ચ આર્કિટેક્ટ લે કોર્બુઝિયર (Le Corbusier) સાથે ચંદીગઢ શહેરના આયોજન પ્રોજેક્ટમાં કામ કર્યું હતું. ચંદીગઢ ભારતનું પ્રથમ આયોજનબદ્ધ શહેર હતું અને ત્યાંના અનુભવથી તેમને આધુનિક નગર આયોજનની ઊંડી સમજ મળી.

જાન્યુઆરી 1965માં ગુજરાત સરકારે તેમને નવા પાટનગર પ્રોજેક્ટના ચીફ ટાઉન પ્લાનર અને આર્કિટેક્ચરલ એડવાઇઝર તરીકે નિયુક્ત કર્યા. ગાંધીનગરના સેક્ટર આધારિત આયોજન, ખુલ્લી જગ્યા, ગ્રીન બેલ્ટ અને માનવકેન્દ્રિત વિકાસના વિચારો પાછળ તેમનું મહત્વપૂર્ણ યોગદાન રહ્યું છે. એચ. કે. મેવાડાએ ગાંધીનગરને માત્ર સરકારી કચેરીઓનું શહેર નહીં પરંતુ પર્યાવરણ, સુવ્યવસ્થિત જીવનશૈલી અને ભારતીય સંસ્કૃતિને અનુરૂપ આધુનિક શહેર તરીકે કલ્પ્યું હતું.

પ્રકાશ એમ. આપ્ટે (Prakash M. Apte) – ગાંધીનગરના સહ-આયોજનકાર
પ્રકાશ એમ. આપ્ટે ગાંધીનગરના આયોજનમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવનાર જાણીતા આર્કિટેક્ટ અને ટાઉન પ્લાનર હતા. તેમણે પણ શરૂઆતના સમયમાં લે કોર્બુઝિયર સાથે ચંદીગઢ પ્રોજેક્ટમાં કામ કર્યું હતું, જેના કારણે તેમને આધુનિક શહેર આયોજનનો વ્યાપક અનુભવ મળ્યો હતો. ગાંધીનગરના માસ્ટર પ્લાનના વિકાસમાં તેમણે એચ. કે. મેવાડા સાથે મળીને કામ કર્યું. તેમણે શહેરની રચનામાં ભારતીય પરંપરા, સ્થાનિક પર્યાવરણ અને ભવિષ્યની વસ્તી વૃદ્ધિને ધ્યાનમાં રાખી આયોજન કર્યું. પ્રકાશ એમ. આપ્ટેના વિચારોમાં ખાસ કરીને લાંબા ગાળાનું આયોજન મહત્વનું હતું. તેમણે ગાંધીનગરના વિસ્તરણ, રહેણાંક વિસ્તારોની ક્ષમતા, સેક્ટર આધારિત રચના અને શહેરની અલગ ઓળખ જાળવવા માટે મહત્વપૂર્ણ સૂચનો આપ્યા હતા.

એચ. કે. મેવાડા અને પ્રકાશ એમ. આપ્ટેએ ગાંધીનગરને એવી રાજધાની તરીકે આકાર આપી જેમાં ગાંધીજીના વિચારો, ભારતીય નગર આયોજન અને આધુનિક વિકાસનો સમન્વય જોવા મળે છે. તેમની દૂરંદેશી વિચારસરણીના કારણે આજે ગાંધીનગર ભારતની સૌથી હરિયાળી અને આયોજનબદ્ધ રાજધાનીઓમાં સ્થાન ધરાવે છે.

ગાંધીજીના વિચારોનું જીવંત પ્રતિબિંબ
ગાંધીનગર માત્ર સરકારી કચેરીઓનું શહેર નથી. શહેરની રચનામાં સાદગી, ખુલ્લાશ, સ્વચ્છતા, હરિયાળી અને સમાનતાને વિશેષ સ્થાન આપવામાં આવ્યું. મૂળ માસ્ટર પ્લાનમાં ગાંધી સ્મારક માટે પણ જગ્યા અનામત રાખવામાં આવી હતી. વર્ષો પછી આ કલ્પનાને મહાત્મા મંદિરના સ્વરૂપે સાકાર કરવામાં આવી.

સમયથી ઘણું આગળનું આયોજન
પ્રથમ તબક્કામાં શહેરના 30 સેક્ટરનું આયોજન લગભગ 1.5 લાખ લોકો માટે કરવામાં આવ્યું હતું. પરંતુ ભવિષ્યની વસ્તી વૃદ્ધિને ધ્યાનમાં રાખીને રહેણાંક વિસ્તારોમાં ફ્લોર સ્પેસ રેશિયો વધારવામાં આવ્યો જેથી શહેર લગભગ ત્રણ લાખ લોકો સુધી સરળતાથી વિસ્તરી શકે. પછીના વિસ્તરણ માટે ઉત્તર-પશ્ચિમ દિશામાં વધુ 30 સેક્ટરનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું જેથી ભવિષ્યમાં લગભગ 7.5 લાખ લોકો માટે વ્યવસ્થિત શહેર ઉભું થઈ શકે.

અમદાવાદથી અલગ ઓળખ જાળવવાનો પ્રયાસ
અમદાવાદથી માત્ર 23 કિલોમીટર દૂર હોવા છતાં ગાંધીનગરની અલગ ઓળખ જળવાય તે માટે શહેરનો વિકાસ ઉત્તર-પશ્ચિમ દિશામાં કરવાની યોજના હતી.જો કે છેલ્લા દાયકાઓમાં શહેરી વિકાસના કારણે અમદાવાદ અને ગાંધીનગર વચ્ચેનો વિસ્તાર સતત વિકસતો ગયો અને આજે બંને શહેરો લગભગ એક સતત અર્બન કોરિડોર તરીકે વિકસ્યા છે.

ભારતના શ્રેષ્ઠ આયોજનબદ્ધ શહેરોમાં સ્થાન
ગાંધીનગરની સૌથી મોટી વિશેષતા તેનું સુવ્યવસ્થિત આયોજન છે.

• એક કિલોમીટરના ગ્રીડ પેટર્ન પર આધારિત સેક્ટર યોજના
• વિશાળ માર્ગો
• ગોળચક્કર આધારિત ટ્રાફિક વ્યવસ્થા
• પગપાળા ચાલનારાઓ માટે અલગ માર્ગ
• વિશાળ ગ્રીન બેલ્ટ
• દરેક સેક્ટરમાં બજાર, શાળા, આરોગ્ય સુવિધા અને જાહેર સ્થળો
  આ બધાએ ગાંધીનગરને ભારતના સૌથી સુવ્યવસ્થિત શહેરોમાં સ્થાન અપાવ્યું.

કમળની પ્રેરણાથી બનેલી વિધાનસભા
ગુજરાત વિધાનસભા ભવન ગાંધીનગરની આગવી ઓળખ છે. આ ભવનની આંતરિક રચના ભારતીય સંસ્કૃતિના પ્રતીક કમળ પરથી પ્રેરિત છે. સમગ્ર માળખું એક વિશાળ કેન્દ્રીય સ્તંભ પર ટકેલું છે જ્યારે વિધાનસભા હોલ કમળની પાંખડીઓ જેવી રચનામાં ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યો છે.

રેતાળ મેદાનથી ગ્રીન સિટી સુધી
આજે ગાંધીનગરને ભારતની ગ્રીન કેપિટલ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.પરંતુ શરૂઆતના દિવસોમાં અહીં માત્ર રેતાળ જમીન, ધૂળની ડમરીઓ અને વિરાન વાતાવરણ હતું. સરકાર દ્વારા વર્ષો સુધી સતત વૃક્ષારોપણ અભિયાન ચલાવવામાં આવ્યું જેના કારણે આજે શહેરમાં લાખો વૃક્ષો હરિયાળીનું અનોખું દૃશ્ય સર્જે છે. ઇન્દ્રોડા નેચર પાર્ક, સરિતા ઉદ્યાન, સેક્ટરવાઇઝ ગાર્ડન અને ગ્રીન બેલ્ટ ગાંધીનગરની આગવી ઓળખ બની ગયા છે.

આધુનિક ગાંધીનગર
ગત બે દાયકામાં ગાંધીનગરે નવી ઓળખ મેળવી છે. તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી અને હાલના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના કાર્યકાળ દરમિયાન અનેક મહત્વપૂર્ણ પ્રોજેક્ટોએ શહેરને વૈશ્વિક ઓળખ અપાવી.

• GIFT City
• મહાત્મા મંદિર
• ઇન્ફોસિટી
• ગુજરાત નેશનલ લો યુનિવર્સિટી
• IIT Gandhinagar
• ગુજરાત ફોરેન્સિક સાયન્સ યુનિવર્સિટી (હવે National Forensic Sciences University)
• NIFT
• PDEU
• Dhirubhai Ambani Institute of ICT
• મેટ્રો કનેક્ટિવિટી
• ડિજિટલ ગવર્નન્સ
• સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમ

આજે ગાંધીનગર રોકાણ, ટેક્નોલોજી અને નવીનતાનું મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર બની ગયું છે.

GIFT Cityએ બદલ્યું શહેરનું વૈશ્વિક સ્થાન
ગાંધીનગર નજીક વિકસાવાયેલું ગુજરાત ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સ ટેક-સિટી (GIFT City) આજે ભારતનું પ્રથમ International Financial Services Centre તરીકે વિશ્વમાં ઓળખાય છે.વિશ્વસ્તરીય ઓફિસો, આંતરરાષ્ટ્રીય બેંકો, ફિનટેક કંપનીઓ અને વૈશ્વિક રોકાણકારો માટેનું આ કેન્દ્ર ગાંધીનગરને ગ્લોબલ બિઝનેસ મેપ પર સ્થાન અપાવી રહ્યું છે.

શિક્ષણ અને સંશોધનનું કેન્દ્ર
આજે ગાંધીનગરમાં દેશ-વિદેશની અનેક પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થાઓ કાર્યરત છે.

• IIT Gandhinagar
• National Forensic Sciences University
• Gujarat Biotechnology University
• Dhirubhai Ambani Institute of ICT
• Gujarat National Law University
• Pandit Deendayal Energy University
• National Insitute of Fashin Technology

આ સંસ્થાઓ ગાંધીનગરને જ્ઞાન અને સંશોધનના હબ તરીકે વિકસાવી રહી છે.

આધુનિક પરિવહન
અમદાવાદ-ગાંધીનગર મેટ્રો, રિંગ રોડ, એસજી હાઇવે, રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો અને એરપોર્ટ સાથેની ઝડપી કનેક્ટિવિટીએ શહેરને વધુ સક્ષમ બનાવ્યું છે.

સ્થાપના દિવસની 2026ની ઉજવણી
ગાંધીનગરના 62મા સ્થાપના દિવસ નિમિત્તે ગાંધીનગર મહાનગરપાલિકા દ્વારા કોબા તળાવ ખાતે રાજ્યકક્ષાના કાર્યક્રમનું આયોજન કરવામાં આવ્યું.મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલે 14,000 વૃક્ષોના વિશાળ વૃક્ષારોપણ અભિયાનનો પ્રારંભ કરાવ્યો. જેમાં કોબા વિસ્તારમાં 4,000 અને ભાટ વિસ્તારમાં 10,000 સ્થાનિક પ્રજાતિના વૃક્ષોનું વાવેતર હાથ ધરાયું હોવાનું જાહેર કરવામાં આવ્યું. રાજ્ય સરકાર છેલ્લા કેટલાક મહિનાથી ‘એક પેડ માં કે નામ’ અભિયાન સહિત મોટા પાયે હરિયાળી વધારવાના કાર્યક્રમો ચલાવી રહી છે કાર્યક્રમ દરમિયાન PM SVANidhi યોજના હેઠળ નાના વેપારીઓને લોન સહાય આપવામાં આવી. સાથે જ આયુષ્માન ભારત કાર્ડનું વિતરણ , ICDS હેઠળ પોષણ કિટ્સ , ટીબી મુક્ત ભારત અભિયાન અંતર્ગત પોષણ કિટ્સ, વિદ્યાર્થીઓને પુસ્તક કિટ્સ , સફાઈ કર્મચારીઓનું સન્માન જેવા વિવિધ લોકકલ્યાણકારી કાર્યક્રમો પણ યોજાયા.

હરિયાળું ભવિષ્ય
તાજેતરમાં ગાંધીનગર લોકસભા વિસ્તારમાં વિશાળ વૃક્ષારોપણ અભિયાન, ગ્રીન કવર વધારવા અને પર્યાવરણ સંરક્ષણ માટે અનેક અભિયાન હાથ ધરાયા છે. એક જ દિવસે કરોડો વૃક્ષારોપણના અભિયાન અને મિયાવાકી પદ્ધતિથી રેકોર્ડ સ્તરે વાવેતર જેવા પ્રયાસો પણ નોંધપાત્ર રહ્યા છે. ([Press Information Bureau][2])

ભવિષ્યનું ગાંધીનગર
આવનારા વર્ષોમાં ગાંધીનગર માટે અનેક નવી દિશાઓ ખુલતી જોવા મળી રહી છે.

• ગ્રીન અને કાર્બન ન્યુટ્રલ સિટી
• સ્માર્ટ મોબિલિટી
• ઇલેક્ટ્રિક પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટ
• AI આધારિત ગવર્નન્સ
• ડિજિટલ સિવિક સર્વિસિસ
• ઇનોવેશન અને સ્ટાર્ટઅપ હબ
• ગ્લોબલ ફાઇનાન્સિયલ સેન્ટર તરીકે વધુ મજબૂત ઓળખ

ગૌરવની 62 વર્ષની સફર
ગાંધીનગર આજે માત્ર ગુજરાતની રાજધાની નથી. આ શહેર ભારતના આયોજનબદ્ધ શહેરી વિકાસનું જીવંત ઉદાહરણ છે. હરિયાળી, સ્વચ્છતા, સુવ્યવસ્થિત આયોજન, આધુનિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને વૈશ્વિક દૃષ્ટિકોણ—આ પાંચેય તત્વોનું અનોખું સંકલન ગાંધીનગરને દેશના શ્રેષ્ઠ શહેરોમાં સ્થાન અપાવે છે. 62 વર્ષ પહેલાં સાબરમતીના કિનારે વાવાયેલું એક સ્વપ્ન આજે વિશ્વ સમક્ષ ગુજરાતની વિકાસગાથા બનીને ઉભું છે. બદલાતા સમય સાથે શહેરનું સ્વરૂપ બદલાયું છે, પરંતુ તેની મૂળ ઓળખ—આયોજન, હરિયાળી અને સુશાસન—આજે પણ એટલી જ મજબૂત છે. ગાંધીનગરનો આ વિકાસપ્રવાસ આગામી દાયકાઓમાં વધુ વૈશ્વિક, વધુ હરિયાળો અને વધુ સ્માર્ટ બનવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યો છે.

www.gujaratupdates.com

અમારી WhatsApp ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
અમારી Telegram ચેનલ માં જોડાવો : Click karo

આ પણ વાંચો :

ભાટ સર્કલ કેબલ સ્ટેડ બ્રિજ આજે જનતા માટે ખુલ્લો

આ આર્ટિકલને તમારા સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરવા નીચેના આઈકોન પાર ક્લિક કરો.