સ્પામાં ગ્રાહક બની ગયા તો FIR નહીં?
માત્ર ગ્રાહક હોવું ગુનો નથી?
02 August 2026 Gujarat Updates Team: સ્પા, મસાજ પાર્લર કે કથિત વેશ્યાગૃહમાં પોલીસ દરોડા દરમિયાન ગ્રાહક તરીકે ઝડપાયેલા લોકો સામે નોંધાતા ગુનાઓ અંગે ગુજરાત હાઈકોર્ટે ફરી એક વખત મહત્વપૂર્ણ કાનૂની સિદ્ધાંત સ્પષ્ટ કર્યો છે. કોર્ટના તાજેતરના વિવિધ આદેશોમાં એવું જોવા મળ્યું છે કે માત્ર કોઈ સ્થળે ગ્રાહક તરીકે હાજર હોવું અને ત્યાંથી પકડાઈ જવું એટલા આધારે Immoral Traffic (Prevention) Act, 1956ની કેટલીક કલમો હેઠળ વ્યક્તિને આરોપી બનાવીને કાર્યવાહી આગળ ધપાવી શકાય નહીં.
તાજેતરમાં 18 માર્ચ, 2026ના રોજ જસ્ટિસ વિમલ કે. વ્યાસની બેન્ચે સુરતના ઉત્રાણ પોલીસ સ્ટેશનમાં નોંધાયેલી FIR સામેની અરજી મંજૂર કરી હતી. આ કેસમાં અરજદારને દરોડા દરમિયાન ગ્રાહક તરીકે આરોપી બનાવવામાં આવ્યો હતો. તેના વિરુદ્ધ ITP Actની કલમ 3, 4, 5 અને 7 ઉપરાંત Bharatiya Nyaya Sanhitaની કેટલીક કલમો તથા Foreigners Actની જોગવાઈઓ લગાવવામાં આવી હતી. હાઈકોર્ટે અગાઉના સમાન ચુકાદાઓને ધ્યાનમાં લઈને અરજદાર સામેની FIR, ચાર્જશીટ અને સંબંધિત ફોજદારી કાર્યવાહી રદ કરી હતી.
આ ચુકાદો એકલદોકલ ઘટના નથી. 24 ફેબ્રુઆરી, 2026ના રોજ પણ સુરતના સારથાણા પોલીસ સ્ટેશનના એક કેસમાં ગ્રાહક તરીકે પકડાયેલા વ્યક્તિ સામે ITP Actની કલમ 3, 4, 5 અને 7 તથા BNSની જોગવાઈઓ હેઠળ થયેલી કાર્યવાહી હાઈકોર્ટે રદ કરી હતી.
શું છે સમગ્ર કાનૂની મુદ્દો?
પોલીસ જ્યારે કોઈ સ્પા અથવા મસાજ પાર્લર પર દરોડો પાડે અને ત્યાંથી ગ્રાહકો સાથે મહિલાઓ મળી આવે, ત્યારે કેટલીક વખત સ્થળના સંચાલક, માલિક, મેનેજર, દલાલ ઉપરાંત ગ્રાહકો સામે પણ FIR નોંધાય છે. આવી FIRમાં ITP Actની વિવિધ કલમો ઉમેરવામાં આવે છે.પરંતુ કાયદાનો પ્રશ્ન એ બને છે કે જે વ્યક્તિ સ્થળ ચલાવતી નથી, મહિલાઓને ત્યાં લાવતી નથી, વેશ્યાવૃત્તિમાંથી કમાણી કરતી નથી અને કોઈ યુવતીને આ વ્યવસાયમાં ધકેલતી નથી, તેને માત્ર ગ્રાહક હોવાના કારણે આ જોગવાઈઓ હેઠળ આરોપી બનાવી શકાય કે નહીં?
ગુજરાત હાઈકોર્ટના તાજેતરના ચુકાદાઓમાં આ પ્રશ્નનો જવાબ પરિસ્થિતિ અને લાગુ પડતી ચોક્કસ કલમોનું અર્થઘટન કરીને આપવામાં આવ્યો છે.
કોર્ટનું ધ્યાન ખાસ કરીને એ હકીકત તરફ રહ્યું છે કે ITP Actની કલમો 3, 4, 5 અને 7ના તત્વો દરેક ગ્રાહક સામે આપમેળે લાગુ થતા નથી. કોઈ વ્યક્તિને માત્ર સ્થળ પર મળવાથી એવું સાબિત થઈ જતું નથી કે તેણે કાયદામાં વર્ણવાયેલું કોઈ ચોક્કસ ગુનાહિત કૃત્ય કર્યું છે.
18 માર્ચનો તાજો મહત્વનો ચુકાદો
18 માર્ચ, 2026ના Dharmik Kiranbhai Lakhani v. State of Gujarat કેસમાં અરજદારે ઉત્રાણ પોલીસ સ્ટેશનમાં નોંધાયેલી FIR રદ કરવાની માગ કરી હતી.આ FIR વર્ષ 2024માં નોંધાઈ હતી અને તેમાં ITP Actની કલમ 3, 4, 5 અને 7 સાથે BNSની કલમ 144(2), 61(2) તથા Foreigners (Amendment) Actની કલમ 14(A), 14(C)નો ઉલ્લેખ હતો. અરજદારનો મુખ્ય મુદ્દો હતો કે તેને પોલીસ દરોડા દરમિયાન ગ્રાહક તરીકે આરોપી બનાવવામાં આવ્યો હતો. સુનાવણી દરમિયાન રાજ્ય તરફથી હાજર સરકારી વકીલ પણ એ હકીકત નકારી શક્યા નહોતા કે અરજદારને ગ્રાહક તરીકે જ આરોપી બનાવવામાં આવ્યો હતો અને સમાન હકીકતો ધરાવતા અગાઉના કેસોમાં હાઈકોર્ટ કાર્યવાહી રદ કરી ચૂકી હતી.
આ આધારે હાઈકોર્ટે અરજી મંજૂર કરી અને અરજદાર સામેની FIR, ચાર્જશીટ તથા સંબંધિત ફોજદારી કાર્યવાહી રદ કરી. આ આદેશમાં એક બાબત ખાસ નોંધપાત્ર છે—કોર્ટએ માત્ર FIR જ નહીં, પરંતુ તેની પરથી ઊભી થયેલી આગળની કાર્યવાહી પણ અરજદારની હદ સુધી રદ કરી હતી.
24 ફેબ્રુઆરીના કેસમાં પણ ગ્રાહકને રાહત
આ જ કાનૂની અભિગમ 24 ફેબ્રુઆરી, 2026ના Vishal Rameshbhai Taank v. State of Gujarat કેસમાં પણ જોવા મળ્યો.સારથાણા પોલીસ સ્ટેશન વિસ્તારમાં એક Spa/Massage Parlour પર પોલીસ કાર્યવાહી દરમિયાન અરજદારને ગ્રાહક તરીકે પકડવામાં આવ્યો હતો. તેની સામે ITP Actની કલમ 3, 4, 5 અને 7 ઉપરાંત BNSની કલમ 144(2) અને 61 હેઠળ FIR નોંધાઈ હતી. કોર્ટના રેકોર્ડ મુજબ અરજદાર તરફથી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે કલમ 5 હેઠળ કોઈ મહિલાને “કોઈ ચોક્કસ વ્યક્તિ માટે વેશ્યાવૃત્તિના હેતુથી મેળવવી” જેવી કાનૂની શરત જરૂરી બને છે. માત્ર ગ્રાહક હોવું એ પોતે જ આ તત્વોને પૂર્ણ કરતું નથી.
કલમ 7 અંગે પણ કોર્ટ સમક્ષ મહત્વપૂર્ણ કાનૂની મુદ્દો આવ્યો. આ જોગવાઈ જાહેર સ્થળ અથવા તેની આસપાસ વેશ્યાવૃત્તિ સાથે સંબંધિત ચોક્કસ પરિસ્થિતિઓમાં લાગુ પડે છે. માત્ર ગ્રાહક તરીકે કોઈ વ્યક્તિને ત્યાંથી પકડવામાં આવે એટલે તેના પર કલમ 7 આપમેળે લાગુ થાય એવું નથી. આ કેસમાં હાઈકોર્ટે અગાઉના ચુકાદાઓને લાગુ કરીને FIR અને તેની પરથી ઊભી થયેલી કાર્યવાહી અરજદારની સામે રદ કરી.
ફેબ્રુઆરીમાં હોટેલમાંથી પકડાયેલા ગ્રાહકને પણ રાહત
4 ફેબ્રુઆરી, 2026ના Jigar Dushyantbhai Desai v. State of Gujarat કેસમાં પણ સુરતના અલથાણ પોલીસ સ્ટેશન સાથે જોડાયેલા કેસમાં આવો જ મુદ્દો સામે આવ્યો હતો.પોલીસ દરોડા દરમિયાન જે હોટેલમાં કથિત રીતે વેશ્યાગૃહ ચાલતું હોવાનું જણાવાયું હતું, ત્યાં અરજદાર ગ્રાહક તરીકે મળ્યો હતો. રેકોર્ડમાં એ બાબત પણ સ્પષ્ટ હતી કે અરજદાર હોટેલનો માલિક, મેનેજર કે એજન્ટ નહોતો. આ સંજોગોમાં હાઈકોર્ટે અગાઉના ગુજરાત હાઈકોર્ટના ચુકાદાઓનો આધાર લીધો અને FIR તથા ચાર્જશીટ રદ કરવાનો આદેશ આપ્યો. કેસમાં ITP Actની કલમ 3, 4, 5 અને 7 તથા BNSની કેટલીક જોગવાઈઓનો સમાવેશ હતો. આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે કોર્ટનો અભિગમ માત્ર “સ્પા” શબ્દ સુધી મર્યાદિત નથી. જો કોઈ વ્યક્તિ સામેનો આરોપ માત્ર એટલો હોય કે તે કથિત વેશ્યાગૃહમાં ગ્રાહક તરીકે હાજર હતો, તો ફરિયાદમાં આરોપના કાનૂની તત્વો ખરેખર બને છે કે નહીં તે તપાસવું જરૂરી છે.
આ કાનૂની વિચારધારા નવી નથી
ગુજરાત હાઈકોર્ટના તાજેતરના આદેશો પાછળ અગાઉના ચુકાદાઓની પણ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા છે.5 મે, 2017ના Vinod @ Vijay Bhagubhai Patel v. State of Gujarat કેસમાં પણ ગ્રાહકને લગતો મુદ્દો હાઈકોર્ટ સમક્ષ આવ્યો હતો. તે કેસમાં કથિત વેશ્યાગૃહ પર દરોડા દરમિયાન અરજદાર ગ્રાહક તરીકે મળ્યો હતો. હાઈકોર્ટે ITP Actની કેટલીક જોગવાઈઓ અંગે કાર્યવાહી રદ કરી હતી. જોકે તે સમયે IPCની કલમ 370 સંબંધિત મુદ્દો અલગ રીતે જોવામાં આવ્યો હતો. આ જૂના ચુકાદાને ત્યારબાદના અનેક કેસોમાં ધ્યાનમાં લેવામાં આવ્યો છે. એટલે 2025 અને 2026ના ચુકાદાઓને કોઈ અચાનક અથવા સંપૂર્ણપણે નવો કાનૂની સિદ્ધાંત ગણવાને બદલે અગાઉ વિકસેલી ન્યાયિક સમજણના આગળના વિકાસ તરીકે જોવું વધુ યોગ્ય છે.
2025માં પણ અનેક કેસમાં ગ્રાહકોને રાહત
17 જૂન, 2025ના Bhaliya Sureshbhai Laljibhai v. State of Gujarat કેસમાં સુરતના ઉમરા પોલીસ સ્ટેશન સાથે જોડાયેલા સ્પા દરોડાના કેસમાં અરજદાર ગ્રાહક તરીકે પકડાયો હતો. પોલીસે સ્પાના નામે ચાલતા સ્થળ પર દરોડો પાડ્યો હતો અને અનેક મહિલાઓ તથા ગ્રાહકો મળી આવ્યા હતા. અરજદાર સામે IPCની કલમ 370(a)(2) અને ITP Actની કલમ 3, 4, 5, 7 હેઠળ કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી. આ કેસમાં હાઈકોર્ટે નોંધ્યું હતું કે અરજદારને વેશ્યાવૃત્તિ માટે કોઈ મહિલા “procure” કરનાર વ્યક્તિ તરીકે દર્શાવતી સામગ્રી ઉપલબ્ધ નહોતી અને તેના વિરુદ્ધની કાર્યવાહી ITP Actના સંદર્ભમાં ટકી શકે નહીં.
7 ઓક્ટોબર, 2025ના Vishal Bhikhabhai Chavda v. State of Gujarat કેસમાં પણ સુરતના કાપોદ્રા પોલીસ સ્ટેશન હેઠળના સ્પા/મસાજ પાર્લર પર દરોડા દરમિયાન ગ્રાહક તરીકે પકડાયેલા વ્યક્તિની FIR રદ કરવામાં આવી હતી. કોર્ટએ અગાઉના Bhaliya અને Vinod કેસોના સિદ્ધાંતો લાગુ કર્યા હતા. 11 સપ્ટેમ્બર, 2025ના Harshkumar Kanubhai Patel v. State of Gujarat કેસમાં અમદાવાદના મેઘાણીનગર પોલીસ સ્ટેશનમાં નોંધાયેલી FIR પણ રદ કરવામાં આવી હતી. અહીં અરજદારને કથિત વેશ્યાગૃહમાંથી ગ્રાહક તરીકે પકડવામાં આવ્યો હતો અને તેની સામે ITP Actની અનેક કલમો હેઠળ કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી.
પરંતુ “ગ્રાહક એટલે હંમેશા નિર્દોષ” એવું નથી
અહીં સૌથી મહત્વની કાનૂની સાવચેતી જરૂરી છે. હાઈકોર્ટના ચુકાદાનો અર્થ એવો નથી કે વેશ્યાવૃત્તિ સંબંધિત કોઈપણ સ્થળે ગયેલા દરેક ગ્રાહકને કાયદાકીય રીતે સંપૂર્ણ મુક્તિ મળી ગઈ છે. કોર્ટ દરેક કેસમાં FIRમાં મૂકાયેલા આરોપો, લાગુ કરાયેલી કલમો અને ઉપલબ્ધ સામગ્રીનું મૂલ્યાંકન કરે છે. ખાસ કરીને માનવ તસ્કરી, સગીર વ્યક્તિ, બળજબરી, શોષણ, trafficking અથવા અન્ય ગંભીર ગુનાના તત્વો અલગથી સામે આવે તો કાનૂની સ્થિતિ બદલાઈ શકે છે.
2017ના Vinod કેસમાં જ હાઈકોર્ટે IPCની કલમ 370 અંગે અલગ મુદ્દો નોંધ્યો હતો. ત્યારબાદના ચુકાદાઓમાં પણ કોર્ટએ મુખ્યત્વે એ જોયું છે કે અરજદાર સામે જે ચોક્કસ કલમો હેઠળ કાર્યવાહી કરવામાં આવી છે, તેના જરૂરી તત્વો FIR અને રેકોર્ડ પરથી દેખાય છે કે નહીં. આથી સોશિયલ મીડિયા પર ફેલાતી “હવે ગ્રાહક સામે કોઈ કેસ થઈ શકે નહીં” જેવી સીધી ભાષા કાનૂની રીતે અતિશય વ્યાપક ગણાય.
ITP Actનો મુખ્ય હેતુ શું છે?
Immoral Traffic (Prevention) Act, 1956નો મૂળભૂત ફોકસ વેશ્યાવૃત્તિ સાથે જોડાયેલા શોષણકારી અને ગેરકાયદેસર વ્યવહારને નિયંત્રિત કરવો છે. કાયદામાં brothel ચલાવવું, વેશ્યાવૃત્તિની કમાણી પર જીવવું, કોઈ વ્યક્તિને વેશ્યાવૃત્તિ માટે મેળવવી અથવા તેની વ્યવસ્થા કરવી જેવી પ્રવૃત્તિઓ માટે અલગ જોગવાઈઓ છે.એટલે FIRમાં કોઈ વ્યક્તિનું નામ ઉમેરાયું હોય ત્યારે માત્ર તેનું નામ આરોપી તરીકે લખાઈ જવું પૂરતું નથી. ફરિયાદમાં જે કલમ લગાવવામાં આવી છે તેના દરેક જરૂરી કાનૂની તત્વો આરોપી વ્યક્તિના કૃત્ય સાથે જોડાવા જોઈએ. ગુજરાત હાઈકોર્ટના તાજેતરના ચુકાદાઓમાં આ જ સિદ્ધાંતનો ઉપયોગ કરીને ગ્રાહકો સામેની કેટલીક FIR રદ કરવામાં આવી છે.
પોલીસ કાર્યવાહી પર શું અસર પડશે?
આ ચુકાદાઓનો અર્થ પોલીસ દરોડા બંધ થશે એવો નથી. ગેરકાયદેસર વેશ્યાગૃહ, માનવ તસ્કરી અથવા શોષણ સામે પોલીસ કાર્યવાહી યથાવત રહી શકે છે. પરંતુ દરોડા દરમિયાન મળેલી દરેક વ્યક્તિ સામે એકસરખી કલમો લગાવવાની જગ્યાએ વ્યક્તિની ભૂમિકા શું હતી તે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. માલિક, મેનેજર, દલાલ, સંચાલક, મહિલાઓને લાવનાર વ્યક્તિ અને માત્ર ગ્રાહક—આ તમામની કાનૂની ભૂમિકા એકસરખી નથી. FIRમાં આ તફાવત મહત્વનો બની શકે છે.
સુરત કેમ બન્યું કેન્દ્ર?
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સુરત શહેરમાં સ્પા અને મસાજ પાર્લરના નામે ચાલતા કથિત ગેરકાયદેસર વ્યવસાય અંગે અનેક પોલીસ દરોડાના કેસ કોર્ટ સુધી પહોંચ્યા છે.ઉમરા, કાપોદ્રા, અલથાણ, સારથાણા અને ઉત્રાણ જેવા પોલીસ સ્ટેશન સાથે જોડાયેલા કેસોમાં ગ્રાહકો દ્વારા FIR રદ કરવાની અરજીઓ કરવામાં આવી છે અને અનેક કેસમાં હાઈકોર્ટે અગાઉના ચુકાદાઓને અનુસરીને રાહત આપી છે. આ સતત આવતાં ચુકાદાઓને કારણે કાનૂની ક્ષેત્રમાં એક વાત વધુ સ્પષ્ટ થઈ છે—માત્ર ગ્રાહક હોવાની હકીકત અને ચોક્કસ ગુનાના કાનૂની તત્વો વચ્ચેનો તફાવત જાળવવો જરૂરી છે.
સામાન્ય લોકો માટે ચુકાદાનો સરળ અર્થ
સરળ ભાષામાં કહીએ તો, જો કોઈ વ્યક્તિ કથિત વેશ્યાગૃહ અથવા સ્પા પર માત્ર ગ્રાહક તરીકે હાજર હોવાનું FIRમાં દર્શાવવામાં આવ્યું હોય, અને તેની સામે લગાવવામાં આવેલી ITP Actની કલમોના જરૂરી તત્વો ફરિયાદમાં દેખાતા ન હોય, તો તે વ્યક્તિ હાઈકોર્ટમાં FIR તથા અનુસંગી કાર્યવાહી રદ કરવાની માગ કરી શકે છે. પરંતુ આ આપમેળે થતું નથી. દરેક કેસના તથ્યો અને FIRમાં લાગેલી કલમો જોવી પડે છે.
એટલે “ગ્રાહક સામે ક્યારેય FIR થઈ શકે નહીં” કરતાં વધુ ચોક્કસ કાનૂની સમજણ એવી છે કે માત્ર ગ્રાહક તરીકે હાજરી ITP Actની ચોક્કસ કલમો હેઠળ ગુનો સાબિત કરવા માટે પૂરતી નથી.
અંતિમ નિષ્કર્ષ
ગુજરાત હાઈકોર્ટના 2025 અને 2026ના અનેક આદેશોએ સ્પા અથવા કથિત વેશ્યાગૃહ પર પોલીસ દરોડા દરમિયાન ગ્રાહક તરીકે પકડાયેલા લોકો સામેની કાર્યવાહી અંગે મહત્વપૂર્ણ માર્ગદર્શન આપ્યું છે.18 માર્ચ, 2026ના ઉત્રાણ કેસથી લઈને 24 ફેબ્રુઆરીના સારથાણા કેસ અને 4 ફેબ્રુઆરીના અલથાણ કેસ સુધીના ચુકાદાઓમાં હાઈકોર્ટે અગાઉના પોતાના ન્યાયિક અભિગમને અનુસર્યો છે.
આ ચુકાદાઓનો કેન્દ્રબિંદુ એ છે કે ફોજદારી કાયદામાં વ્યક્તિને માત્ર કોઈ સ્થળે હાજર હોવાના આધારે નહીં, પરંતુ તેની સામે લાગુ પડતી ચોક્કસ કાનૂની જોગવાઈના જરૂરી તત્વો આધારે જવાબદાર ઠેરવવી જોઈએ.
તેથી આ નિર્ણયને “સ્પામાં જવું હવે કાયદેસર છે” અથવા “ગ્રાહક સામે ક્યારેય કેસ થઈ શકે નહીં” તરીકે જોવો યોગ્ય નથી. કોર્ટનો સંદેશ વધુ ચોક્કસ છે—માત્ર ગ્રાહક હોવું અને ITP Act હેઠળ ચોક્કસ ગુનો કરવો, બંને એક જ બાબત નથી.
કોઈ વ્યક્તિ સામે trafficking, શોષણ, સગીર સાથે સંબંધિત ગુનો અથવા અન્ય સ્વતંત્ર ગુનાના પુરાવા હોય તો તે કેસની કાનૂની સ્થિતિ અલગ રહેશે.
આ રીતે જોતા ગુજરાત હાઈકોર્ટના તાજેતરના ચુકાદાઓ ગ્રાહકોને blanket immunity આપતા નથી, પરંતુ પોલીસ તપાસ અને ફોજદારી કાર્યવાહી માટે ચોક્કસ ગુનાના તત્વો અને વ્યક્તિની વાસ્તવિક ભૂમિકા વચ્ચે કાનૂની સંબંધ હોવો જરૂરી છે—આ સિદ્ધાંતને વધુ મજબૂત બનાવે છે.
અમારી WhatsApp ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
અમારી Telegram ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
આ આર્ટિકલને તમારા સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરવા નીચેના આઈકોન પાર ક્લિક કરો.
