બાળકોની સુરક્ષા કે શિક્ષણની ખામીઓ પર પડદો?

આચાર્યની લેખિત મંજૂરી વિના બહારની વ્યક્તિઓને પ્રવેશ નહીં; ફોટોગ્રાફી અને વીડિયો રેકોર્ડિંગ પર નિયંત્રણ, પોક્સો હેઠળ કાર્યવાહી અંગે પણ ચર્ચા તેજ

22 October 2026 Gujarat Updates Team :ગુજરાતની શાળાઓમાં બહારની વ્યક્તિઓના પ્રવેશને નિયંત્રિત કરવા માટે શિક્ષણ વિભાગે જાહેર કરેલા નવા પરિપત્રે રાજ્યના શિક્ષણ જગતમાં ચર્ચા જગાવી છે. સરકાર આ નિર્ણયને વિદ્યાર્થીઓની સુરક્ષા, ગોપનીયતા અને ગરિમાના રક્ષણ માટે જરૂરી ગણાવી રહી છે, જ્યારે વિપક્ષ, વાલી સંગઠનો અને કેટલાક શિક્ષણક્ષેત્રના આગેવાનો તેના સંભવિત દુરુપયોગ અંગે સવાલો ઉઠાવી રહ્યા છે. ખાસ કરીને સરકારી શાળાઓની વાસ્તવિક સ્થિતિ જાણવા માટે મુલાકાત લેતા વાલીઓ, સામાજિક સંગઠનો અને રાજકીય પ્રતિનિધિઓ માટે આ નિયમો કેટલા વ્યવહારુ રહેશે તે મુદ્દો ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યો છે.

શિક્ષણ વિભાગના 21 ઑક્ટોબરના પરિપત્ર અનુસાર, રાજ્યની પ્રાથમિક, માધ્યમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક શાળાઓમાં બહારથી આવતા મુલાકાતીઓએ પ્રવેશ પહેલાં આચાર્ય અથવા સંસ્થાના વડાની લેખિત મંજૂરી મેળવવી પડશે. શાળામાં પ્રવેશનાર વ્યક્તિએ મુલાકાતી રજિસ્ટરમાં પોતાની વિગતો પણ નોંધાવવી પડશે. જોકે, સત્તાવાર કામગીરી માટે અધિકૃત રીતે આવતા સરકારી અધિકારીઓને પૂર્વ મંજૂરીની આ શરતમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી છે. પરિપત્રમાં વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકોને લગતી તસવીરો, વીડિયો, ઇન્ટરવ્યૂ તથા અન્ય રેકોર્ડિંગ પ્રવૃત્તિઓ માટે પણ નિયંત્રણો નક્કી કરવામાં આવ્યા છે.

આ નિર્ણયથી એક તરફ બાળકોની સલામતીને પ્રાથમિકતા આપવાની સરકારની જવાબદારી સામે આવી છે, તો બીજી તરફ શાળાઓની કામગીરી પર જાહેર દેખરેખ રાખવાના અધિકાર અંગે પણ ચર્ચા શરૂ થઈ છે.

શાળામાં પ્રવેશ માટે હવે કઈ પ્રક્રિયા અનુસરવી પડશે?
નવા નિયમો પ્રમાણે શાળાની મુલાકાત લેવા ઇચ્છતી બહારની વ્યક્તિએ સૌપ્રથમ આચાર્ય અથવા સંસ્થાના વડાની પૂર્વ લેખિત મંજૂરી મેળવવી પડશે. મુલાકાતનો હેતુ, મુલાકાતીનો પરિચય અને જરૂરી વિગતો નોંધાવ્યા પછી જ પ્રવેશની પ્રક્રિયા આગળ વધી શકશે.

માત્ર શાળાના મુખ્ય દરવાજામાં પ્રવેશવાની મંજૂરી મળી જાય એટલાથી સમગ્ર પરિસરમાં ગમે ત્યાં જવાની છૂટ મળી જશે એવું નથી. વર્ગખંડો, પ્રયોગશાળાઓ, પુસ્તકાલય, છાત્રાલયો, રમતનાં મેદાનો, શૌચાલય અને વિદ્યાર્થીઓની અવરજવર રહેતી અન્ય જગ્યાઓમાં પ્રવેશ માટે અલગથી અધિકૃત મંજૂરી જરૂરી રહેશે. આવી જગ્યાઓની મુલાકાત દરમિયાન શાળાના આચાર્ય, શિક્ષક અથવા અધિકૃત કર્મચારીની સાથે રહેવાની વ્યવસ્થા પણ કરવાની રહેશે.

આચાર્યને શાળાની શાંતિ, શિસ્ત, સલામતી કે શૈક્ષણિક કામગીરીને જોખમ પહોંચાડી શકે તેવી વ્યક્તિને પ્રવેશ ન આપવાનો અધિકાર રહેશે. જો કોઈ વ્યક્તિ પરવાનગી વિના પ્રવેશ કરે, શાળા છોડવાનો ઇનકાર કરે, અનધિકૃત રેકોર્ડિંગ કરે અથવા શાળાની કામગીરીમાં વિક્ષેપ ઊભો કરે, તો સ્થાનિક પોલીસ અને સંબંધિત શિક્ષણ અધિકારીઓને જાણ કરવાની સૂચના આપવામાં આવી છે.

આ રીતે શાળાના પ્રવેશદ્વારથી લઈને અંદરના સંવેદનશીલ વિસ્તારો સુધી મુલાકાતીઓની અવરજવરનું નિયમન કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.

ફોટો, વીડિયો અને ઇન્ટરવ્યૂ માટે પણ લેખિત મંજૂરી જરૂરી
આ પરિપત્રનો બીજો મહત્ત્વનો ભાગ શાળામાં થતી રેકોર્ડિંગ પ્રવૃત્તિઓ સાથે સંબંધિત છે. વિદ્યાર્થીઓ, શિક્ષકો અથવા શાળાની કામગીરીને લગતી ફોટોગ્રાફી, વીડિયોગ્રાફી, ઑડિયો રેકોર્ડિંગ, ઇન્ટરવ્યૂ અને લાઇવ સ્ટ્રીમિંગ માટે આચાર્યની પૂર્વ લેખિત મંજૂરી જરૂરી રહેશે.

શાળાઓને એવી વ્યવસ્થા સુનિશ્ચિત કરવા પણ જણાવાયું છે કે બાળકોની તસવીરો, વીડિયો કે અંગત માહિતીનો સંગ્રહ, પ્રસારણ અથવા પ્રકાશન તેમની સલામતી, ગૌરવ અને ગોપનીયતાને નુકસાન પહોંચાડે તે રીતે ન થાય. ખાસ કરીને કોઈ બાળકની ઓળખ જાહેર થવાથી તેની સુરક્ષા જોખમમાં મુકાય અથવા તેની વ્યક્તિગત માહિતીનો દુરુપયોગ થવાની શક્યતા હોય, ત્યારે સાવચેતી રાખવાની રહેશે.

પોક્સો હેઠળ કાર્યવાહી અંગે શું સમજવું જરૂરી છે?
પરિપત્ર અંગે સૌથી વધુ ચર્ચાતો મુદ્દો પોક્સો કાયદા હેઠળ સંભવિત કાર્યવાહીનો છે. શિક્ષણ વિભાગે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે નિયમોના ભંગની પરિસ્થિતિ અને ઘટનાની પ્રકૃતિને આધારે ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023, બાળકોને જાતીય ગુનાઓથી રક્ષણ આપતો પોક્સો કાયદો, 2012, કિશોર ન્યાય અધિનિયમ, 2015 તથા માહિતી ટેક્નોલોજી અધિનિયમ, 2000 સહિતના લાગુ કાયદાઓ હેઠળ કાર્યવાહી થઈ શકે છે.

જોકે, કાયદાકીય રીતે આ તમામ કાયદાઓની ભૂમિકા અલગ છે. પોક્સો કાયદો મુખ્યત્વે બાળકો સામે થતા નિર્ધારિત જાતીય ગુનાઓ અને કાયદામાં આવરી લેવાયેલા સંબંધિત કૃત્યો માટે લાગુ પડે છે. બીજી તરફ, ગેરકાયદેસર પ્રવેશ, ધમકી, અવરોધ, ગોપનીયતાનો ભંગ અથવા ડિજિટલ સામગ્રીના દુરુપયોગ જેવા કૃત્યોમાં ઘટનાના તથ્યો અનુસાર અન્ય કાયદાઓ લાગુ પડી શકે છે.

એટલે કે માત્ર આચાર્યની મંજૂરી વિના શાળામાં પ્રવેશ કરવાના એકમાત્ર આધારે દરેક વ્યક્તિ સામે પોક્સોનો ગુનો નોંધાઈ શકે એવું માનવું યોગ્ય નથી. કયો ગુનો બને છે તે સંબંધિત કાયદાની જોગવાઈઓ, કથિત કૃત્ય અને ઉપલબ્ધ પુરાવાઓ પરથી નક્કી થાય છે.

આ મુદ્દે સરકાર અને શાળા સંચાલક મંડળે લોકોમાં સ્પષ્ટતા કરવી જરૂરી છે, જેથી બાળકોના રક્ષણ માટેના કાયદા અંગે ગેરસમજ ઊભી ન થાય અને કાયદાકીય જોગવાઈઓનો ખોટો અર્થ પણ ન કાઢવામાં આવે.

સરકારનો પક્ષ: બાળકોની સુરક્ષા સાથે કોઈ બાંધછોડ નહીં
રાજ્ય સરકારનો મુખ્ય તર્ક એ છે કે શાળા માત્ર ભણવાનું સ્થળ નથી, પરંતુ બાળકોની સુરક્ષા અને સર્વાંગી વિકાસ માટે જવાબદાર સંસ્થા પણ છે. શાળાના સમય દરમિયાન વિદ્યાર્થીઓની સલામતી, તેમની વ્યક્તિગત માહિતીનું રક્ષણ અને શૈક્ષણિક વાતાવરણ જાળવવાની જવાબદારી શાળા સંચાલન તથા સંબંધિત સત્તાધિકારીઓ પર રહે છે. શિક્ષણ વિભાગે પોતાના નિર્ણયના સમર્થનમાં ‘ઇન લોકો પેરેન્ટિસ’ (In Loco Parentis)ના સિદ્ધાંતનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. આ સિદ્ધાંત હેઠળ બાળકો શાળાની દેખરેખમાં હોય ત્યારે શાળા તેમની સંભાળ અને સુરક્ષા માટે વાલી જેવી કેટલીક જવાબદારીઓ નિભાવે છે.

પરિપત્રમાં બંધારણની કલમ 21 અને સુપ્રીમ કોર્ટના કે.એસ. પુટ્ટસ્વામી વિરુદ્ધ ભારત સંઘના ચુકાદાનો પણ સંદર્ભ આપવામાં આવ્યો છે. પુટ્ટસ્વામી ચુકાદામાં ગોપનીયતાના અધિકારને મૂળભૂત અધિકાર તરીકે માન્યતા આપવામાં આવી હતી. આ ઉપરાંત રાષ્ટ્રીય બાળ અધિકાર સંરક્ષણ આયોગ (NCPCR)ની શાળા સુરક્ષા સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓનો પણ ઉલ્લેખ છે.

સરકારના દૃષ્ટિકોણથી જોવામાં આવે તો, અજાણ્યા લોકોની અનિયંત્રિત અવરજવર અટકાવવી, બાળકોની ઓળખ સુરક્ષિત રાખવી અને શાળામાં અનિચ્છનીય પ્રવૃત્તિઓ સામે સમયસર પગલાં લેવા માટે પ્રવેશ વ્યવસ્થાનું નિયમન જરૂરી બની શકે છે.

વિપક્ષનો આક્ષેપ: શાળાઓની સમસ્યાઓ સામે અવાજ દબાવવાનો પ્રયાસ?
નવા નિયમોને લઈને વિપક્ષે સરકારની કામગીરી પર સવાલો ઉઠાવ્યા છે. કોંગ્રેસના પ્રવક્તા ડૉ. મનીષ દોશીએ આ નિર્ણયની ટીકા કરતાં શિક્ષણ ક્ષેત્રની મૂળભૂત સમસ્યાઓ તરફ ધ્યાન દોર્યું હોવાના અહેવાલ છે. તેમણે શિક્ષકોની ખાલી જગ્યાઓ, પૂરતા વર્ગખંડોનો અભાવ, વિદ્યાર્થીઓની સુરક્ષા અને શિક્ષકોને સોંપવામાં આવતી બિનશૈક્ષણિક કામગીરી જેવા મુદ્દાઓ ઉઠાવ્યા છે. રાજ્યની 14,565 શાળાઓમાં એકથી વધુ ધોરણના વિદ્યાર્થીઓ સાથે અભ્યાસ કરતા હોવાનો દાવો પણ તેમણે કર્યો હોવાનું જણાવાયું છે. આ આંકડા અને દાવાઓની સ્વતંત્ર સત્તાવાર ચકાસણી જરૂરી છે.

આમ આદમી પાર્ટીના નેતા મનોજ સોરઠિયાએ પણ પરિપત્ર સામે વાંધો વ્યક્ત કર્યો હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે. વિપક્ષનો વ્યાપક સવાલ એ છે કે જો શાળાઓમાં સુવિધાઓની અછત, શિક્ષકોની ઘટ અથવા વિદ્યાર્થીઓને લગતી ગંભીર સમસ્યાઓ હોય, તો તે બહાર લાવનારા લોકોને પ્રવેશ માટે કડક મંજૂરી પ્રક્રિયામાંથી પસાર થવું પડે તો જાહેર જવાબદારી પર અસર પડી શકે છે.

વાલીઓની ચિંતા: મંજૂરી પ્રક્રિયા કેટલી સરળ રહેશે?
વાલી સંગઠનોની ચિંતા પણ આ ચર્ચામાં મહત્ત્વપૂર્ણ છે. વિદ્યાર્થી વાલી સુરક્ષા સમિતિના પ્રમુખ ભાવિન વ્યાસે પરિપત્રના સંભવિત પ્રભાવ અંગે વાંધા ઉઠાવ્યા હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે.વાલીઓના મતે, બાળકોની સુરક્ષા માટે શાળામાં પ્રવેશનું નિયમન જરૂરી હોઈ શકે છે, પરંતુ શાળાની ગુણવત્તા, શિક્ષણની સ્થિતિ અને બાળકોને મળતી સુવિધાઓ વિશે માહિતી મેળવવા માટેની પ્રક્રિયા અતિશય મુશ્કેલ ન બનવી જોઈએ.

વાલીઓએ પોતાના બાળકના શિક્ષક સાથે મુલાકાત લેવી હોય, શાળાની વ્યવસ્થા અંગે ફરિયાદ કરવી હોય અથવા કોઈ તાત્કાલિક સમસ્યાની જાણ કરવી હોય ત્યારે શું પ્રક્રિયા રહેશે, તે સ્પષ્ટ થવું જોઈએ. જો દરેક મુલાકાત માટે લેખિત મંજૂરી લેવાની વ્યવસ્થા હોય, તો શાળાઓએ અરજી સ્વીકારવા, જવાબ આપવા અને મુલાકાત માટે સમય નક્કી કરવાની સરળ પદ્ધતિ વિકસાવવી જરૂરી છે.

આચાર્યને પ્રવેશ આપવાનો કે નકારવાનો અધિકાર આપવામાં આવ્યો હોય ત્યારે નિર્ણય મનસ્વી ન બને તે માટે પણ માર્ગદર્શિકા હોવી જોઈએ. ખાસ કરીને વાલીઓની નિયમિત મુલાકાતો અને બાળકોના હિતને લગતી તાત્કાલિક પરિસ્થિતિઓમાં વ્યવહારુ અભિગમ અપનાવવો જરૂરી છે.

શાળા સંચાલકોનો અભિગમ: સુરક્ષા જરૂરી, કાયદાની જોગવાઈઓ સ્પષ્ટ હોવી જોઈએ
શાળા સંચાલક મંડળના પ્રમુખ ભાસ્કર પટેલે આ નિર્ણયથી શાળાઓમાં અનધિકૃત પ્રવેશ, તોડફોડ અથવા શૈક્ષણિક કામગીરીમાં અવરોધ ઊભો કરતી પ્રવૃત્તિઓને રોકવામાં મદદ મળી શકે એવો અભિપ્રાય વ્યક્ત કર્યો હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે.

શાળા સંચાલકો માટે આ નિયમોનો અમલ માત્ર દરવાજા પર મુલાકાતીઓ અટકાવવા પૂરતો મર્યાદિત ન રહેવો જોઈએ. શાળામાં પ્રવેશ માટેના નિયમો, મુલાકાતી રજિસ્ટર, મંજૂરી આપવાની જવાબદારી અને ફરિયાદો અંગેની પ્રક્રિયા દરેક શાળામાં સમાન રીતે અમલમાં આવે તે જરૂરી છે.

અન્ય રાજ્યોમાં પણ શાળા પ્રવેશ અંગે નિયંત્રણો
શાળાઓમાં બહારની વ્યક્તિઓના પ્રવેશ અને રેકોર્ડિંગ અંગે નિયંત્રણોનો મુદ્દો માત્ર ગુજરાત પૂરતો મર્યાદિત નથી. ઉપલબ્ધ અહેવાલો અનુસાર, રાજસ્થાન અને ઉત્તર પ્રદેશમાં પણ સરકારી શાળાઓમાં મુલાકાતીઓના પ્રવેશ અને રેકોર્ડિંગ અંગે નિયંત્રણાત્મક પગલાં લેવાયા છે.

22 ઑક્ટોબર, 2026ના એક અહેવાલમાં રાજસ્થાન અને ઉત્તર પ્રદેશની શાળાઓમાં બહારની વ્યક્તિઓના પ્રવેશ પર નિયંત્રણો અંગેના વિવાદનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. જોકે, દરેક રાજ્યમાં લાગુ નિયમો, તેમની કાનૂની સ્થિતિ અને મંજૂરીની પ્રક્રિયા એકસરખી છે એવું માનવું યોગ્ય નહીં બને.

ગુજરાત માટે મહત્ત્વનો પ્રશ્ન એ છે કે અન્ય રાજ્યોના અનુભવોમાંથી શું શીખી શકાય અને સુરક્ષા સાથે પારદર્શિતાનું સંતુલન કેવી રીતે જાળવી શકાય.

હવે આગળનો રસ્તો શું?
આ વિવાદનો ઉકેલ સરકાર અને વિપક્ષ વચ્ચેના આક્ષેપ-પ્રતિઆક્ષેપથી આગળ વધીને વ્યવહારુ માર્ગદર્શિકામાં રહેલો છે. શિક્ષણ વિભાગે મુલાકાત માટે અરજી કરવાની સરળ પદ્ધતિ, મંજૂરી આપવાની સમયમર્યાદા, વાલીઓ માટેની ખાસ પ્રક્રિયા અને તાત્કાલિક ફરિયાદો માટે સંપર્ક વ્યવસ્થા સ્પષ્ટ કરવી જોઈએ.

તેની સાથે શાળાઓની માળખાકીય સ્થિતિ, શિક્ષકોની ખાલી જગ્યાઓ, સ્વચ્છતા, પીવાના પાણીની સુવિધા અને વિદ્યાર્થીઓની સુરક્ષા અંગેની ફરિયાદોની તપાસ માટે પારદર્શક વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ. શાળામાં પ્રવેશના નિયમોનો ઉપયોગ કોઈ ખામી છુપાવવા માટે ન થાય અને બાળકોની તસવીરો કે અંગત માહિતીનો દુરુપયોગ પણ ન થાય, તે બંને બાબતો સમાન રીતે મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

શાળાઓમાં મીડિયા, વાલી સંગઠનો, અધિકૃત નિરીક્ષકો અને સામાજિક સંસ્થાઓની મુલાકાત માટે સ્પષ્ટ નિયમો બનાવવાથી ગેરસમજ ઘટી શકે છે. મંજૂરી આપવાનો ઇનકાર થાય ત્યારે તેનું કારણ નોંધવાની અને યોગ્ય અધિકારી સમક્ષ રજૂઆત કરવાની વ્યવસ્થા પણ ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે છે.

સુરક્ષા અને પારદર્શિતા બંને અનિવાર્ય
ગુજરાત સરકારનો નવો પરિપત્ર બાળકોની સુરક્ષા અને ગોપનીયતાના પ્રશ્નને ફરી એકવાર કેન્દ્રસ્થાને લાવે છે. શાળાઓમાં અનિયંત્રિત પ્રવેશ અને બાળકોની તસવીરો કે માહિતીના દુરુપયોગને રોકવા માટે નિયમો જરૂરી હોઈ શકે છે. પરંતુ એ જ સમયે શાળાઓની કામગીરી અંગે પ્રશ્ન પૂછવા, વાલીઓની ફરિયાદો સાંભળવા અને શિક્ષણની ગુણવત્તા અંગે જવાબદારી નક્કી કરવા માટેના માર્ગો પણ અસરકારક રહેવા જોઈએ.

આથી સમગ્ર ચર્ચાને માત્ર સરકાર વિરુદ્ધ વિપક્ષના વિવાદ તરીકે જોવાને બદલે બાળકોના હિત સાથે જોડાયેલા વ્યાપક પ્રશ્ન તરીકે જોવાની જરૂર છે. નિયમોનો વાસ્તવિક હેતુ ત્યારે જ સિદ્ધ થશે, જ્યારે દરેક બાળક સુરક્ષિત વાતાવરણમાં ભણી શકે, વાલીઓને યોગ્ય માહિતી મળી શકે અને શાળાઓ પોતાની કામગીરી માટે જવાબદાર રહે.

બાળકોની સુરક્ષા અને શાળાઓની પારદર્શિતા એકબીજાના વિરોધી નથી. યોગ્ય નિયમો, સ્પષ્ટ કાનૂની પ્રક્રિયા અને જવાબદાર અમલ દ્વારા બંને હેતુઓ એકસાથે સિદ્ધ કરી શકાય છે.

www.gujaratupdates.com

અમારી WhatsApp ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
અમારી Telegram ચેનલ માં જોડાવો : Click karo

આ આર્ટિકલને તમારા સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરવા નીચેના આઈકોન પાર ક્લિક કરો.