સાત હાઈ-ડેન્સિટી રૂટ્સ પર રેલવેનો મેગા પ્લાન

656 કિમી રેલ નેટવર્ક વધારવા કેબિનેટની મંજૂરી

09 Septemember 2026 Gujarat Updates Team: દેશના રેલવે નેટવર્કને વધુ સક્ષમ બનાવવાના પ્રયાસોમાં કેન્દ્ર સરકારે આજે વધુ એક મોટું પગલું ભર્યું છે. પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીની અધ્યક્ષતામાં મળેલી કેન્દ્રીય કેબિનેટની બેઠકમાં રેલવેની ક્ષમતા વધારતા અનેક મલ્ટિ-ટ્રેકિંગ પ્રોજેક્ટ્સને મંજૂરી આપવામાં આવી છે. આ નિર્ણયનો સીધો ઉદ્દેશ માત્ર નવી રેલ લાઈન ઊભી કરવાનો નથી, પરંતુ જ્યાં હાલની લાઈનો પર પેસેન્જર અને માલગાડીઓનો ભારે દબાણ છે ત્યાં વધારાની ટ્રેક ક્ષમતા ઊભી કરીને સમગ્ર રેલ ઓપરેશનને વધુ સુગમ બનાવવાનો છે. આજના નિર્ણયમાં ખાસ ધ્યાન ખેંચે છે પાંચ રાજ્યોમાં ફેલાયેલા ત્રણ મલ્ટિ-ટ્રેકિંગ પ્રોજેક્ટ્સ. પશ્ચિમ બંગાળ, ઝારખંડ, ઓડિશા, મધ્ય પ્રદેશ અને છત્તીસગઢના 14 જિલ્લાઓમાંથી પસાર થનારા આ પ્રોજેક્ટ્સ પાછળ અંદાજે ₹10,783 કરોડનો ખર્ચ થવાનો છે. પ્રોજેક્ટ્સ પૂર્ણ થયા બાદ ભારતીય રેલવેના નેટવર્કમાં આશરે 656 કિલોમીટરનો વધારો થશે. સરકારના જણાવ્યા પ્રમાણે લગભગ 4,790 ગામો અને 56 લાખ લોકોને તેની કનેક્ટિવિટીનો લાભ મળશે.

કયા ત્રણ રેલવે પ્રોજેક્ટ્સને મળી મંજૂરી?
મંજૂર થયેલા કામોમાં ત્રણ મહત્વપૂર્ણ મલ્ટિ-ટ્રેકિંગ પ્રોજેક્ટનો સમાવેશ થાય છે. પ્રથમ છે ખડગપુર–ઝારસુગુડા (બાગડેહી) ચોથી લાઈન, બીજો છે કટની–પેન્દ્રા રોડ ચોથી લાઈન, જ્યારે ત્રીજો પ્રોજેક્ટ બિલાસપુર (ઉસલાપુર)–પેન્દ્રા રોડ ત્રીજી લાઈનનો છે. આ ત્રણેય રૂટ રેલવેના દૃષ્ટિકોણથી વ્યૂહાત્મક મહત્વ ધરાવે છે. અહીંથી પેસેન્જર ટ્રેનો ઉપરાંત મોટા પ્રમાણમાં માલગાડીઓ પણ પસાર થાય છે. ખાસ કરીને કોલસા, સિમેન્ટ, લોખંડ અને સ્ટીલ જેવા ઔદ્યોગિક માલના પરિવહન માટે આ માર્ગોનું મહત્વ વધારે છે. વધારાની લાઈન બનવાથી એક જ રૂટ પર ટ્રેનોને એકબીજાની પાછળ લાંબો સમય રાહ જોવાની જરૂરિયાત ઘટી શકે છે અને ટ્રેન ચલાવવાની ક્ષમતા વધારી શકાય છે.

656 કિમીનો વધારો શા માટે મહત્વનો?
રેલવેમાં માત્ર ટ્રેકની લંબાઈ વધારવી એ પોતે અંતિમ લક્ષ્ય નથી. તેનું સાચું મહત્વ ત્યારે સમજાય છે જ્યારે વધારાની લાઈનના કારણે જૂના રૂટ પર ટ્રેનો માટે ઉપલબ્ધ સમય અને ક્ષમતા વધે. હાલના વ્યસ્ત માર્ગ પર એક જ ટ્રેક અથવા મર્યાદિત ટ્રેક સંખ્યાને કારણે પેસેન્જર અને ફ્રેઈટ ટ્રેનો વચ્ચે સમયનું સંચાલન કરવું પડતું હોય છે. માલગાડી માટે વધુ સમય ફાળવવામાં આવે તો પેસેન્જર ટ્રેનના શેડ્યૂલ પર અસર થઈ શકે છે અને પેસેન્જર ટ્રાફિકને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવે તો માલ પરિવહનમાં વિલંબ થઈ શકે છે. મલ્ટિ-ટ્રેકિંગથી આ સમસ્યાનો એક મોટો હિસ્સો હલ થઈ શકે છે. અલગ-અલગ દિશામાં અને અલગ પ્રકારની ટ્રેનો માટે વધુ ટ્રેક ઉપલબ્ધ થતાં રેલવેને ટ્રેન ઓપરેશનનું આયોજન વધુ લવચીક રીતે કરવાની તક મળશે.

56 લાખ લોકો માટે શું બદલાશે?
આ પ્રોજેક્ટ્સનો પ્રભાવ માત્ર રેલવે મુસાફરો પૂરતો મર્યાદિત નહીં રહે. સરકારના આંકડા પ્રમાણે લગભગ 4,790 ગામોને વધુ મજબૂત રેલ કનેક્ટિવિટી સાથે જોડવામાં આવશે અને આશરે 56 લાખની વસ્તીને તેનો લાભ મળશે. રેલવે લાઈન વિસ્તરણનો અર્થ સ્થાનિક સ્તરે બજારો સુધી પહોંચ સરળ થવી, કૃષિ અને ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનોના પરિવહન માટે વધુ વિકલ્પ મળવા અને રોજગાર સંબંધિત પ્રવૃત્તિઓને વેગ મળવો પણ છે. નાના શહેરો અને ગામડાં માટે સારી રેલ કનેક્ટિવિટીનો સીધો ફાયદો શિક્ષણ, રોજગાર, વેપાર અને આરોગ્ય સેવાઓ સુધી પહોંચમાં જોવા મળી શકે છે. ખાસ કરીને ખનિજ અને ઔદ્યોગિક પટ્ટામાં રેલવેની ક્ષમતા વધારવી આર્થિક પ્રવૃત્તિ માટે મહત્વપૂર્ણ છે. ઉત્પાદન કેન્દ્રોથી બંદરો, મોટા બજારો અને ઔદ્યોગિક વિસ્તારો સુધી માલ ઝડપથી પહોંચે તો સપ્લાય ચેઇનનો સમય ઘટાડી શકાય છે.

માલગાડી માટે મોટી ક્ષમતા, ઉદ્યોગોને રાહત
આ વિસ્તરણનો એક મોટો ફાયદો ફ્રેઈટ ટ્રાન્સપોર્ટને મળી શકે છે. તાજા સરકારી આંકડા મુજબ આ ક્ષમતા વધારવાના કામોથી દર વર્ષે આશરે 27 મિલિયન ટન એટલે કે 2.7 કરોડ ટન વધારાના માલ પરિવહનની ક્ષમતા ઊભી થવાની અપેક્ષા છે. કોલસા, સિમેન્ટ, લોખંડ અને સ્ટીલ જેવા ભારે માલનું મોટા પાયે પરિવહન રેલ દ્વારા કરવામાં આવે છે. રોડ ટ્રાન્સપોર્ટની સરખામણીએ મોટા જથ્થાના માલને લાંબા અંતરે રેલ દ્વારા ખસેડવાથી લોજિસ્ટિક્સ કાર્યક્ષમતા સુધારવાની સંભાવના રહે છે. રેલવેની વધતી ક્ષમતા દેશના ઔદ્યોગિક વિકાસ માટે પણ મહત્વપૂર્ણ છે. જ્યાં ઉત્પાદન વધી રહ્યું છે ત્યાં કાચા માલ અને તૈયાર માલની અવરજવર માટે વિશ્વસનીય પરિવહન વ્યવસ્થા જરૂરી છે. આ દિશામાં મલ્ટિ-ટ્રેકિંગ પ્રોજેક્ટ્સને લાંબા ગાળાની ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ક્ષમતા તરીકે જોવામાં આવી રહ્યા છે.

સાત હાઈ-ડેન્સિટી રૂટ્સ પર પણ સરકારનું મોટું ફોકસ
આજના નિર્ણયને માત્ર પાંચ રાજ્યોના 656 કિમીના વિસ્તરણ સુધી જોવું યોગ્ય નહીં ગણાય. ભારતીય રેલવે હાલમાં દેશના સાત સૌથી વધુ ટ્રાફિક ધરાવતા હાઈ-ડેન્સિટી રૂટ્સને ચાર ટ્રેક સુધી વિસ્તૃત કરવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે. આ સાત રૂટ્સમાં દિલ્હી–હાવડા, હાવડા–ચેન્નાઈ, ચેન્નાઈ–મુંબઈ, મુંબઈ–દિલ્હી, દિલ્હી–ચેન્નાઈ, મુંબઈ–હાવડા અને દિલ્હી–ગુવાહાટીનો સમાવેશ થાય છે. આ નેટવર્ક આશરે 11,000 કિલોમીટરનું છે, પરંતુ રેલવેના કુલ નેટવર્કના માત્ર લગભગ 16 ટકા વિસ્તારમાં હોવા છતાં દેશના આશરે 41 ટકા રેલ ટ્રાફિકને સંભાળે છે. આ આંકડા બતાવે છે કે ભારતીય રેલવેના કેટલાક કોરિડોર પર ટ્રાફિક કેટલો કેન્દ્રિત છે. એટલે આ માર્ગોમાં ક્ષમતા વધારવી સમગ્ર નેટવર્કની કામગીરી સુધારવા માટે વ્યૂહાત્મક પગલું બની શકે છે.

ગોલ્ડન ક્વાડ્રિલેટરલથી આગળ વધતો નેટવર્ક
દિલ્હી, મુંબઈ, ચેન્નાઈ અને હાવડા વચ્ચેના મુખ્ય રૂટ્સને લાંબા સમયથી દેશના સૌથી મહત્વપૂર્ણ રેલવે-આર્થિક કોરિડોર તરીકે જોવામાં આવે છે. આ માર્ગો દેશના ચાર મોટા મેટ્રો અને ઔદ્યોગિક-વાણિજ્યિક કેન્દ્રોને જોડે છે હવે દિલ્હી–ચેન્નાઈ અને મુંબઈ–હાવડા જેવા ડાયાગોનલ રૂટ્સ તેમજ દિલ્હી–ગુવાહાટી કોરિડોરને પણ હાઈ-ડેન્સિટી નેટવર્કની વ્યાપક ક્ષમતા યોજના સાથે જોવામાં આવી રહ્યા છે. રેલવે મંત્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે અગાઉ જણાવ્યું હતું કે આ સાત માર્ગો દેશના રેલ ટ્રાફિકમાં મોટો હિસ્સો વહન કરે છે અને તેમની ચાર-ટ્રેક ક્ષમતા ભવિષ્યની પેસેન્જર તથા ફ્રેઈટ માંગને પહોંચી વળવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

ટ્રેનની સંખ્યા વધારવાની પણ શક્યતા
વધુ ટ્રેક ઉપલબ્ધ થાય ત્યારે રેલવે પાસે એક જ કોરિડોર પર વધુ ટ્રેનો ચલાવવાની તક ઊભી થાય છે. તેનો અર્થ એ નથી કે દરેક રૂટ પર તરત જ મોટી સંખ્યામાં નવી ટ્રેનો શરૂ થઈ જશે, પરંતુ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની ક્ષમતા વધવાથી ભવિષ્યના સમયપત્રક માટે વધુ જગ્યા ઊભી થશે. આ વધારાની ક્ષમતા પેસેન્જર ટ્રેનોની આવર્તન વધારવા, માલગાડીઓના સંચાલનમાં સુધારો કરવા અને જાળવણીના કામ માટે ટ્રેક બ્લોકનું આયોજન વધુ સારી રીતે કરવા ઉપયોગી બની શકે છે.

2029-30 સુધી પૂર્ણ કરવાનો લક્ષ્યાંક
પાંચ રાજ્યોમાં મંજૂર કરાયેલા ત્રણ મલ્ટિ-ટ્રેકિંગ પ્રોજેક્ટ્સને 2029-30 સુધીમાં પૂર્ણ કરવાનો લક્ષ્યાંક નક્કી કરવામાં આવ્યો છે. આ સમયગાળા દરમિયાન જમીન, બાંધકામ, પુલો, સ્ટેશનો, સિગ્નલિંગ અને અન્ય સંબંધિત કામો તબક્કાવાર આગળ વધશે. મલ્ટિ-ટ્રેકિંગ માત્ર રેલ પાટા બિછાવવાનું કામ નથી. જ્યાં જરૂરી હોય ત્યાં બ્રિજ, કલ્વર્ટ, સિગ્નલિંગ સિસ્ટમ અને અન્ય રેલવે ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને પણ વધારાની ક્ષમતાને અનુરૂપ બનાવવું પડે છે. તેથી આવા પ્રોજેક્ટનો વાસ્તવિક લાભ સંપૂર્ણ કામ પૂર્ણ થયા બાદ જ સ્પષ્ટ રીતે દેખાય છે.

પર્યાવરણ માટે પણ ફાયદાની અપેક્ષા
સરકારના અંદાજ પ્રમાણે રેલવે દ્વારા વધુ માલ પરિવહન થવાથી રોડ આધારિત ભારે માલ પરિવહન પરનો દબાણ ઘટાડી શકાય છે. આથી ઈંધણની બચત અને કાર્બન ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો થવાની સંભાવના છે. આ પ્રોજેક્ટ્સને કારણે આશરે 12 કરોડ લિટર જેટલા તેલ આયાતમાં ઘટાડો અને આશરે 62 કરોડ કિલોગ્રામ કાર્બન ડાયોક્સાઈડ ઉત્સર્જન ઘટાડાની અપેક્ષા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. સરકારના અનુમાન મુજબ આ પર્યાવરણીય લાભ લગભગ 2.48 કરોડ વૃક્ષોના વાવેતર જેટલો ગણાવવામાં આવ્યો છે.

PM Gati Shakti સાથે જોડાયેલું આયોજન
આ રેલવે વિસ્તરણને PM Gati Shakti National Master Planના વ્યાપક માળખા સાથે પણ જોડવામાં આવ્યું છે. હેતુ માત્ર એક પરિવહન માધ્યમની ક્ષમતા વધારવાનો નહીં, પરંતુ રસ્તા, રેલવે, બંદરો, ઔદ્યોગિક કેન્દ્રો અને બજારો વચ્ચે વધુ સારી મલ્ટિમોડલ કનેક્ટિવિટી ઊભી કરવાનો છે. જો રેલવેની વધારાની ક્ષમતા યોગ્ય રીતે અન્ય પરિવહન નેટવર્ક સાથે જોડાય, તો માલને ફેક્ટરીથી માર્કેટ અથવા બંદર સુધી પહોંચાડવામાં લાગતો સમય અને ખર્ચ ઘટાડવાની શક્યતા વધે છે.

રેલવે માટે એકસાથે બે મોરચે ક્ષમતા વધારવાનો પ્રયાસ
આજના કેબિનેટ નિર્ણયની સૌથી મોટી બાબત એ છે કે રેલવે વિકાસ હવે માત્ર નવી લાઈન બિછાવવાની નીતિ સુધી સીમિત નથી. એક તરફ દેશના અત્યંત વ્યસ્ત હાઈ-ડેન્સિટી કોરિડોરને ચાર ટ્રેક સુધી લઈ જવાની લાંબા ગાળાની યોજના છે, જ્યારે બીજી તરફ જ્યાં ટ્રાફિકનું દબાણ વધારે છે ત્યાં ચોક્કસ મલ્ટિ-ટ્રેકિંગ પ્રોજેક્ટ્સને મંજૂરી આપવામાં આવી રહી છે. આ મોડલથી રેલવેને એક તરફ વર્તમાન ટ્રાફિકનું સંચાલન સરળ બનાવવામાં મદદ મળશે અને બીજી તરફ આગામી વર્ષોમાં વધનારી મુસાફરો તથા માલ પરિવહનની માંગ માટે પહેલેથી જ ક્ષમતા ઊભી કરી શકાશે.

સારાંશમાં જોવામાં આવે તો, ₹10,783 કરોડના ત્રણ પ્રોજેક્ટ્સ, 656 કિમીના વધારાના રેલ નેટવર્ક, 14 જિલ્લાઓ અને લગભગ 56 લાખ લોકો સુધી પહોંચતી કનેક્ટિવિટી તથા દર વર્ષે 2.7 કરોડ ટન વધારાની ફ્રેઈટ ક્ષમતાનો અંદાજ ભારતીય રેલવે માટે મહત્વપૂર્ણ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર બૂસ્ટ છે. તેની સાથે 11,000 કિમીના સાત હાઈ-ડેન્સિટી કોરિડોરને ચાર ટ્રેક કરવાની વ્યાપક યોજના દેશના રેલ પરિવહનને આગામી દાયકાની માંગ માટે તૈયાર કરવાની દિશામાં મોટું પગલું બની શકે છે.

www.gujaratupdates.com

અમારી WhatsApp ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
અમારી Telegram ચેનલ માં જોડાવો : Click karo

આ આર્ટિકલને તમારા સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરવા નીચેના આઈકોન પાર ક્લિક કરો