ભારતના લગ્ન, વિદેશનો ડિવોર્સ અને બીજાં લગ્ન!

વિદેશમાં છૂટાછેડા લીધા એટલે ભારતમાં લગ્ન ખતમ નહીં! સુપ્રીમ કોર્ટનો મોટો ચુકાદો

12 November 2026 Gujarat Updates Team: વિદેશમાં વસવાટ કરતા ભારતીયો માટે લગ્ન અને છૂટાછેડા સંબંધિત કાયદાકીય પ્રક્રિયા અંગે સુપ્રીમ કોર્ટે મહત્ત્વપૂર્ણ સ્પષ્ટતા કરી છે. ભારતમાં ભારતીય કાયદા હેઠળ લગ્ન કર્યા હોય અને ત્યારબાદ વિદેશમાં જઈને ત્યાંના કાયદા મુજબ છૂટાછેડા મેળવી લીધા હોય, તો માત્ર એટલા આધારે ભારતમાં પણ લગ્નસંબંધનો અંત આવી ગયો હોવાનું માની શકાય નહીં. વિદેશી અદાલતનો નિર્ણય ભારતીય કાયદાની કસોટી પર ખરો ઉતરે તે જરૂરી છે. ખાસ કરીને જે કારણના આધારે વિદેશી અદાલતે છૂટાછેડા મંજૂર કર્યા હોય તે કારણ ભારતીય લગ્નકાયદામાં માન્ય ન હોય, તો આવા ચુકાદાને ભારતમાં આપમેળે માન્યતા મળતી નથી.

સુપ્રીમ કોર્ટની આ સ્પષ્ટતા એવા લોકો માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે, જેઓ ભારતમાંથી લગ્ન કર્યા પછી અમેરિકા, બ્રિટન, કેનેડા કે અન્ય દેશોમાં સ્થાયી થયા છે. વિદેશમાં છૂટાછેડા મેળવવાની પ્રક્રિયા સરળ હોવાથી કેટલાક લોકો ત્યાંની કાનૂની જોગવાઈઓનો સહારો લે છે. પરંતુ વિદેશી કોર્ટનો હુકમ અને ભારતમાં લગ્નનો કાયદેસર અંત—આ બંને અલગ બાબતો છે. એક દેશની અદાલત દ્વારા આપવામાં આવેલા નિર્ણયની અસર બીજા દેશમાં કેટલી માન્ય ગણાય તે સ્થાનિક કાયદા પર આધારિત રહે છે.

વિદેશી છૂટાછેડાના આધારે બીજાં લગ્નનો વિવાદ
આ મામલો એક એવા દંપતી સાથે સંકળાયેલો છે, જેમણે એપ્રિલ 2003માં આંધ્રપ્રદેશમાં હિન્દુ રીતરિવાજ પ્રમાણે લગ્ન કર્યા હતા. લગ્ન બાદ પતિ વ્યવસાયિક કારકિર્દી માટે 2006માં બ્રિટન ગયો હતો. ત્યારબાદ પત્ની પુત્રના જન્મ માટે 2007માં ભારત આવી હતી અને પછી બંને વચ્ચે મતભેદો ઊભા થયા હતા. દાંપત્ય જીવનમાં સર્જાયેલા વિવાદને પગલે પતિએ ભારતમાં છૂટાછેડા અને બાળકની કસ્ટડી માટે કાનૂની કાર્યવાહી શરૂ કરી હતી. જોકે, આ કાર્યવાહીથી તેને ઇચ્છિત પરિણામ મળ્યું નહોતું. હાઇકોર્ટમાં કરવામાં આવેલી અપીલ પણ તેણે પાછળથી પાછી ખેંચી લીધી હતી. આ દરમિયાન પતિએ 1 ફેબ્રુઆરી 2013ના રોજ બ્રિટિશ નાગરિકતા મેળવી હતી. ત્યારબાદ 16 ઓગસ્ટ 2013ના રોજ તેણે ઇંગ્લેન્ડની કેમ્બ્રિજ કાઉન્ટી કોર્ટમાં છૂટાછેડા માટે અરજી કરી હતી. વિદેશી અદાલતે લગ્નસંબંધ તૂટી ગયો હોવાના આધારે છૂટાછેડા મંજૂર કર્યા હતા અને 29 જાન્યુઆરી 2014ના રોજ ડિવોર્સનો અંતિમ હુકમ થયો હતો. આ પછી 3 માર્ચ 2014ના રોજ પતિએ બ્રિટનમાં બીજી મહિલા સાથે લગ્ન કરી લીધાં હતાં. આ ઘટનાને પગલે પ્રથમ પત્નીએ ફેબ્રુઆરી 2016માં આંધ્રપ્રદેશમાં ફરિયાદ નોંધાવી હતી. ફરિયાદમાં પ્રથમ લગ્ન કાયદેસર રીતે ચાલુ હોવા છતાં બીજાં લગ્ન કરવાનો આક્ષેપ કરવામાં આવ્યો હતો.

આ વિવાદ આખરે સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચ્યો હતો. પતિનો દાવો હતો કે બ્રિટિશ અદાલતે છૂટાછેડા આપી દીધા હોવાથી પ્રથમ લગ્નનો અંત આવી ગયો હતો અને ત્યારબાદ થયેલાં બીજાં લગ્નને ગુનો ગણાવી શકાય નહીં. જોકે, આ દલીલને સુપ્રીમ કોર્ટે સ્વીકારી નહોતી.

ભારતીય કાયદામાં માન્ય ન હોય તેવા આધારે છૂટાછેડા મળે તો શું?
આ સમગ્ર વિવાદનો સૌથી મહત્ત્વનો કાનૂની મુદ્દો હતો લગ્નનું અતૂટ રીતે તૂટી જવું, જેને અંગ્રેજીમાં ‘Irretrievable Breakdown of Marriage’ કહેવામાં આવે છે. આ ખ્યાલનો સામાન્ય અર્થ એવો થાય છે કે પતિ-પત્ની વચ્ચેના સંબંધો એટલા ખરાબ થઈ ગયા છે કે હવે ફરી સાથે રહેવાની કોઈ વાસ્તવિક શક્યતા રહી નથી. કેટલાક વિદેશી દેશોમાં આવી સ્થિતિ છૂટાછેડા આપવા માટે માન્ય કાનૂની આધાર બની શકે છે. પરંતુ હિન્દુ મેરેજ એક્ટ, 1955 હેઠળ માત્ર લગ્નજીવન તૂટી ગયું છે એટલા કારણસર સામાન્ય રીતે છૂટાછેડા મેળવવાનો સ્વતંત્ર કાનૂની આધાર ઉપલબ્ધ નથી. આ કાયદામાં છૂટાછેડા માટે ચોક્કસ આધાર અને પ્રક્રિયા નક્કી કરવામાં આવી છે. સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું કે વિદેશી અદાલત જો એવા આધારે છૂટાછેડા આપે, જેને સંબંધિત ભારતીય લગ્નકાયદો માન્યતા આપતો નથી, તો તે હુકમને ભારતમાં આપમેળે સ્વીકારી શકાય નહીં.

આ કેસમાં જસ્ટિસ પ્રશાંત કુમાર મિશ્રા અને જસ્ટિસ શશીન્દ્ર ચંદ્રશેખરની બેન્ચે વિદેશી છૂટાછેડાના હુકમની કાયદેસરતા અને તેની ભારતીય કાયદા હેઠળ થતી અસરોનું મૂલ્યાંકન કર્યું હતું. અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું કે વિદેશી ડિક્રીને માન્યતા આપવા માટે ભારતીય કાયદામાં નક્કી કરેલી શરતોનું પાલન જરૂરી છે.

સિવિલ પ્રોસિજર કોડની કલમ 13નું શું મહત્ત્વ છે?
વિદેશી અદાલતના ચુકાદાને ભારતમાં માન્યતા આપવાની બાબતમાં સિવિલ પ્રોસિજર કોડ, 1908ની કલમ 13 ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. આ કલમનો હેતુ એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે વિદેશી અદાલત દ્વારા આપવામાં આવેલા દરેક નિર્ણયને ભારતમાં આંખ બંધ કરીને સ્વીકારી લેવામાં ન આવે. વિદેશી ચુકાદો યોગ્ય અધિકારક્ષેત્ર ધરાવતી અદાલત દ્વારા આપવામાં આવ્યો છે કે નહીં, તેમાં કેસના ગુણદોષને આધારે નિર્ણય લેવાયો છે કે નહીં, ભારતીય કાયદાનો ભંગ થયો છે કે નહીં અને કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતોનું પાલન થયું છે કે નહીં, તેવા મુદ્દાઓ તપાસવામાં આવે છે. જો વિદેશી ચુકાદો કલમ 13માં દર્શાવેલી આવશ્યક કસોટીઓ પર ખરો ન ઉતરે, તો તેની ભારતમાં કાનૂની અસર મર્યાદિત અથવા અમાન્ય બની શકે છે.

આ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે નોંધ્યું કે વિદેશી અદાલતે જે આધાર પર છૂટાછેડા મંજૂર કર્યા હતા તે ભારતીય કાયદા હેઠળ માન્ય ન હોવાથી તેની ડિક્રીને ભારતમાં બંધનકર્તા ગણી શકાય નહીં.અર્થાત્, વિદેશી અદાલતનો આદેશ મળી ગયો હોય એટલા માટે ભારતમાં પ્રથમ લગ્નનો અંત આવ્યો હોવાનું માનવું યોગ્ય નથી.

પત્નીનો વિરોધ હોય તો વિદેશી અદાલતનો નિર્ણય આપમેળે માન્ય નહીં
આ કેસમાં પત્નીએ વિદેશી અદાલતના અધિકારક્ષેત્ર સામે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો. સુપ્રીમ કોર્ટે આ પાસાને પણ મહત્ત્વ આપ્યું હતું. કોઈ વ્યક્તિ વિદેશી અદાલતમાં હાજર થાય અથવા કાનૂની કાર્યવાહી દરમિયાન કોઈ પ્રાથમિક રજૂઆત કરે, તો એટલા માત્રથી તેણે તે અદાલતના અધિકારક્ષેત્રને સંપૂર્ણપણે સ્વીકારી લીધું છે એવું કહી શકાય નહીં. ખાસ કરીને જો વ્યક્તિએ અદાલતના અધિકારક્ષેત્ર સામે વાંધો ઉઠાવ્યો હોય, તો તેની ભાગીદારીને સ્વૈચ્છિક અને બિનશરતી સંમતિ તરીકે ગણવામાં આવે તે જરૂરી નથી. લગ્ન અને છૂટાછેડાના વિવાદમાં બંને પક્ષને પોતાની વાત રજૂ કરવાની વાજબી તક મળવી જોઈએ. એક પક્ષ વિદેશમાં રહેતો હોય અને બીજો પક્ષ ભારતમાં હોય ત્યારે આ બાબત વધુ સંવેદનશીલ બની જાય છે.

વિદેશી નાગરિકતા મેળવવાથી જૂનાં લગ્નની જવાબદારી પૂરી થતી નથી
આ ચુકાદાનો બીજો મહત્ત્વપૂર્ણ સંદેશ નાગરિકતા સાથે સંબંધિત છે. પતિએ દલીલ કરી હતી કે બીજાં લગ્ન થયાં ત્યારે તે બ્રિટિશ નાગરિક હતો અને બીજી લગ્નવિધિ પણ બ્રિટનમાં થઈ હતી. તેથી તેની સામે ભારતમાં દ્વિવિવાહની કાર્યવાહી ચલાવી શકાય નહીં. પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટે આ દલીલ સ્વીકારી નહોતી. અદાલતના મતે, પ્રથમ લગ્ન ભારતમાં હિન્દુ રીતરિવાજ અને લાગુ પડતા ભારતીય કાયદા હેઠળ થયાં હતાં. જો વિદેશી છૂટાછેડાની ડિક્રી ભારતમાં કાયદેસર રીતે માન્ય ન હોય, તો માત્ર નાગરિકતા બદલવાથી પ્રથમ લગ્નની કાનૂની સ્થિતિ બદલાઈ જતી નથી. એટલે કે, કોઈ વ્યક્તિ ભારતના લગ્નકાયદા હેઠળ બંધાયેલી હોય અને પછી વિદેશી નાગરિકતા મેળવી લે, તો તેનાથી અગાઉના લગ્નમાંથી ઊભી થયેલી કાનૂની જવાબદારીઓ આપમેળે સમાપ્ત થતી નથી. આ મુદ્દો વિદેશમાં સ્થાયી થયેલા ભારતીય મૂળના નાગરિકો માટે ખાસ નોંધપાત્ર છે.

બીજાં લગ્ન કરવાથી દ્વિવિવાહનો કેસ થઈ શકે?
ભારતીય કાયદામાં એક લગ્ન કાયદેસર રીતે ચાલુ હોય ત્યારે બીજાં લગ્ન કરવાના ગંભીર કાનૂની પરિણામો થઈ શકે છે. આ પ્રકારની સ્થિતિને સામાન્ય રીતે દ્વિવિવાહ અથવા Bigamy કહેવામાં આવે છે. આ કેસમાં પતિ સામે ભારતીય દંડ સંહિતાની કલમ 494 હેઠળ કાર્યવાહીનો મુદ્દો ઊભો થયો હતો. આ કલમ હેઠળ પતિ અથવા પત્નીનો જીવનસાથી જીવિત હોય અને પ્રથમ લગ્ન કાયદેસર રીતે ચાલુ હોય ત્યારે બીજાં લગ્ન કરવાના ગુનાનો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે, જો લાગુ પડતી કાનૂની શરતો પૂર્ણ થતી હોય. સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું કે વિદેશી છૂટાછેડાનો હુકમ ભારતીય કાયદા હેઠળ માન્ય ન હોય, તો તેના આધારે પ્રથમ લગ્નનો અંત આવ્યો હોવાનું માનીને દ્વિવિવાહની કાર્યવાહીથી બચી શકાય નહીં. બીજાં લગ્ન વિદેશમાં થયાં હોય અથવા પતિએ વિદેશી નાગરિકતા મેળવી હોય, તે બાબતો માત્રથી પ્રથમ લગ્નની કાનૂની સ્થિતિ બદલાતી નથી.

નોંધનીય છે કે આ કેસની કાર્યવાહી જૂના કાયદા હેઠળ શરૂ થઈ હતી. 1 જુલાઈ 2024થી ભારતીય ન્યાય સંહિતા અમલમાં આવી હોવાથી હાલના કેસોમાં લાગુ પડતી જોગવાઈ અને સંક્રમણ સંબંધિત નિયમો પણ ધ્યાનમાં લેવા જરૂરી છે.

બીજી પત્ની અને માતા-પિતા સામેની કાર્યવાહી રદ
આ ચુકાદામાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ પાસું એવું પણ છે કે સુપ્રીમ કોર્ટે પતિ સામેની કાર્યવાહી ચાલુ રાખવાની મંજૂરી આપી હોવા છતાં તેની બીજી પત્ની અને માતા-પિતા સામેની ફોજદારી કાર્યવાહી રદ કરી હતી. અદાલતના મતે, માત્ર પતિના માતા-પિતાને બીજા લગ્નની જાણ હતી એટલા આધારે તેઓ ગુનાહિત કાવતરામાં સામેલ હતા એવું સાબિત થતું નથી. તે જ રીતે બીજી પત્ની વિરુદ્ધ પણ માત્ર લગ્ન અથવા સાથે રહેવાના આક્ષેપ સિવાય તેને પ્રથમ લગ્ન ચાલુ હોવાની જાણ હતી અને તેણે ગુનામાં જાણીજોઈને ભાગ લીધો હતો તે દર્શાવતો પૂરતો આધાર ઉપલબ્ધ નહોતો. આથી સુપ્રીમ કોર્ટે તેમની સામેની કાર્યવાહી ચાલુ રાખવા માટે પૂરતો આધાર ન હોવાનું માની રાહત આપી હતી.

આ પાસું સ્પષ્ટ કરે છે કે ફોજદારી જવાબદારી વ્યક્તિગત પુરાવા અને કાયદાકીય તત્ત્વોના આધારે નક્કી થવી જોઈએ. માત્ર સંબંધિત વ્યક્તિ હોવાના કારણે દરેકને ગુનામાં જવાબદાર ઠેરવી શકાય નહીં.

અગાઉના ચુકાદાઓ સાથે પણ જોડાય છે આ કાનૂની અભિગમ
વિદેશી છૂટાછેડાની ભારતમાં માન્યતા અંગે સુપ્રીમ કોર્ટનો આ અભિગમ નવો નથી. અગાઉ પણ અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે વિદેશી કોર્ટનો ડિવોર્સ ભારતમાં ત્યારે જ માન્ય બની શકે જ્યારે તે લાગુ પડતા ભારતીય કાયદા અને ન્યાયના સિદ્ધાંતો સાથે સુસંગત હોય. ખાસ કરીને ‘કે વિ. કે’ તરીકે ઓળખાતા 2026ના કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે અમેરિકાની અદાલત દ્વારા આપવામાં આવેલા છૂટાછેડાના હુકમ અંગે પણ આ મુદ્દાની ચર્ચા કરી હતી. તે કેસમાં પણ લગ્ન હિન્દુ મેરેજ એક્ટ હેઠળ થયાં હતાં અને વિદેશી અદાલતે લગ્નજીવન સંપૂર્ણપણે તૂટી ગયાના આધારે છૂટાછેડા મંજૂર કર્યા હતા. અદાલતે વિદેશી ડિક્રીને આપમેળે માન્ય ગણવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. જોકે, લાંબા સમયથી અલગ રહેતા દંપતીના લગ્નનો અંત લાવવા માટે બંધારણની કલમ 142 હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાની વિશેષ સત્તાનો ઉપયોગ કરીને છૂટાછેડા મંજૂર કર્યા હતા.

આ બાબત પણ સમજવી જરૂરી છે કે સુપ્રીમ કોર્ટની કલમ 142 હેઠળની વિશેષ સત્તા અને સામાન્ય વિદેશી અદાલતના હુકમને ભારતમાં મળતી માન્યતા બંને અલગ કાનૂની બાબતો છે.

વિદેશમાં રહેતા ભારતીય દંપતીઓએ શું ધ્યાન રાખવું?
આ ચુકાદા બાદ વિદેશમાં રહેતા ભારતીય દંપતીઓએ છૂટાછેડાની પ્રક્રિયા શરૂ કરતાં પહેલાં પોતાના લગ્ન કયા કાયદા હેઠળ થયાં છે તે સમજવું જરૂરી છે. હિન્દુ મેરેજ એક્ટ, સ્પેશિયલ મેરેજ એક્ટ અથવા અન્ય લાગુ પડતા વ્યક્તિગત કાયદા હેઠળ લગ્ન થયાં હોય તો દરેક કાયદાની જોગવાઈ અલગ હોઈ શકે છે. વિદેશી કોર્ટમાં છૂટાછેડાની અરજી કરતા પહેલાં નીચેની બાબતો ખાસ ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ:

1. લગ્ન કયા ભારતીય કાયદા હેઠળ નોંધાયેલા અથવા સંપન્ન થયેલા છે તેની ખાતરી કરવી.
2. વિદેશી દેશમાં છૂટાછેડા માટે જે આધાર રજૂ કરવામાં આવે છે તે ભારતીય કાયદામાં માન્ય છે કે નહીં તે તપાસવું.
3. જીવનસાથીને નોટિસ અને પોતાનો પક્ષ રજૂ કરવાની યોગ્ય તક આપવામાં આવી છે કે નહીં તે જોવું.
4. વિદેશી અદાલતને કેસ સાંભળવાનો યોગ્ય અધિકારક્ષેત્ર છે કે નહીં તે તપાસવું.
5. વિદેશી છૂટાછેડાની ડિક્રી ભારતની કલમ 13, સિવિલ પ્રોસિજર કોડની શરતો પૂર્ણ કરે છે કે નહીં તે અંગે નિષ્ણાત કાનૂની સલાહ લેવી.
6. પ્રથમ લગ્નના કાયદેસર અંત અંગે ખાતરી કર્યા વિના બીજાં લગ્ન કરવાનો નિર્ણય ન લેવો.

વૈશ્વિક જીવનશૈલી અને ભારતીય કાયદા વચ્ચેનું સંતુલન
આજના સમયમાં શિક્ષણ, નોકરી, વ્યવસાય અને અન્ય કારણોસર ભારતીય પરિવારો દુનિયાના અનેક દેશોમાં સ્થાયી થયા છે. વિદેશમાં રહેતા લોકો માટે લગ્નજીવનના વિવાદોનું નિરાકરણ ક્યારેક બે અલગ દેશોની કાનૂની વ્યવસ્થાઓ વચ્ચે ફસાઈ જાય છે.એક દેશમાં જે પ્રક્રિયા સરળ અને માન્ય હોય તે બીજા દેશમાં સમાન રીતે સ્વીકારાય જ એવું નથી. ખાસ કરીને લગ્ન જેવા વ્યક્તિગત અને સામાજિક સંબંધમાં કાયદાની જોગવાઈઓનું પાલન કરવું અત્યંત જરૂરી છે.

સુપ્રીમ કોર્ટની આ સ્પષ્ટતાનો મુખ્ય સંદેશ એ છે કે વિદેશી અદાલતનો હુકમ મેળવવો અને ભારતીય કાયદા હેઠળ લગ્નસંબંધનો અંત લાવવો એકસરખી પ્રક્રિયા નથી. વિદેશમાં છૂટાછેડા મળ્યા પછી ભારતમાં તેની કાનૂની અસર શું થશે તે અલગથી તપાસવું જરૂરી છે.

અંતે, વિદેશી કોર્ટનો ડિવોર્સ પેપર હાથમાં આવી જાય એટલે ભારતીય કાયદા હેઠળ લગ્નસંબંધ પૂરો થઈ ગયો છે એવું માની લેવું જોખમી બની શકે છે. કાયદેસર છૂટાછેડાની ખાતરી કર્યા વિના બીજાં લગ્ન કરવાથી ગંભીર ફોજદારી અને સામાજિક પરિણામો ઊભાં થઈ શકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટનો આ ચુકાદો વિદેશમાં વસતા ભારતીયો માટે કાનૂની સાવચેતીનો મહત્ત્વપૂર્ણ સંદેશ લઈને આવ્યો છે.

નોંધ: આ લેખ સામાન્ય કાનૂની અને સમાચારલક્ષી માહિતી માટે છે. વ્યક્તિગત કેસમાં લાગુ પડતા કાયદા, લગ્નની પદ્ધતિ અને હકીકતોના આધારે પરિણામ અલગ હોઈ શકે છે. કાનૂની નિર્ણય લેતાં પહેલાં યોગ્ય વકીલની સલાહ લેવી.

www.gujaratupdates.com

અમારી WhatsApp ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
અમારી Telegram ચેનલ માં જોડાવો : Click karo

આ આર્ટિકલને તમારા સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરવા નીચેના આઈકોન પાર ક્લિક કરો.