શ્રાદ્ધ કેવી રીતે કરવું?

પિતૃઓના સ્મરણનો સમય શરૂ: જાણો શ્રાદ્ધની વિધિ અને તારીખો

26 September 2026 Gujarat Updates Team: પિતૃપક્ષની તારીખ અંગે ગૂંચવણનું મુખ્ય કારણ એ છે કે 26 સપ્ટેમ્બરે પૂર્ણિમા છે અને તે દિવસે પૂર્ણિમા શ્રાદ્ધ આવે છે. પરંતુ પંચાંગ પ્રમાણે પિતૃપક્ષ શરૂ થવાની તારીખ 27 સપ્ટેમ્બર દર્શાવવામાં આવી છે. 26 સપ્ટેમ્બરે Purnima Shraddha અને 27 સપ્ટેમ્બરે Pitrupaksha Begins તથા Pratipada Shraddha દર્શાવવામાં આવ્યા છે. અર્થાત્, બંને તારીખોનો પોતપોતાનો ધાર્મિક સંદર્ભ છે:

• 26 સપ્ટેમ્બર: ભાદરવા સુદ પૂર્ણિમાનું પૂર્ણિમા શ્રાદ્ધ.
• 27 સપ્ટેમ્બર: આશ્વિન વદ પ્રતિપદાથી પિતૃપક્ષ અને પ્રતિપદા શ્રાદ્ધ.
• 10 ઓક્ટોબર: સર્વપિતૃ અમાવસ્યા અને પિતૃપક્ષનું સમાપન.

પંચાંગમાં તિથિ સૂર્યોદય અને તિથિના પ્રવાહ પ્રમાણે ગણાતી હોવાથી માત્ર અંગ્રેજી કેલેન્ડરની તારીખ જોઈને શ્રાદ્ધ નક્કી કરવું યોગ્ય નથી. ખાસ કરીને અલગ શહેરોમાં શ્રાદ્ધના મુહૂર્તમાં થોડી મિનિટોનો ફરક આવી શકે છે. તેથી અમદાવાદ સહિત અન્ય શહેરોમાં ચોક્કસ વિધિ-સમય માટે સ્થાનિક પંચાંગ જોવું જરૂરી છે.

પિતૃપક્ષમાં શ્રાદ્ધ કોના માટે અને ક્યારે કરવું?
પરંપરાગત રીતે પિતૃપક્ષમાં પોતાના પૂર્વજની મૃત્યુતિથિ જે તિથિએ આવી હોય, તે તિથિએ શ્રાદ્ધ કરવામાં આવે છે. એટલે દરેક વ્યક્તિએ 27 સપ્ટેમ્બરે જ શ્રાદ્ધ કરવાનું નથી. ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ સ્વજનનું અવસાન કૃષ્ણ પક્ષની દ્વિતીયા તિથિએ થયું હોય તો 2026માં તેનું શ્રાદ્ધ 28 સપ્ટેમ્બરે કરવામાં આવશે. અમદાવાદ માટેની પંચાંગ માહિતીમાં પણ 28 સપ્ટેમ્બરે દ્વિતીયા શ્રાદ્ધ દર્શાવાયું છે. જો મૃત્યુતિથિ યાદ ન હોય અથવા ચોક્કસ તિથિ જાણીતી ન હોય, તો પિતૃપક્ષની અંતિમ તિથિ સર્વપિતૃ અમાવસ્યાને મહત્વ આપવામાં આવે છે. આ દિવસે અજ્ઞાત અથવા વિવિધ કારણોસર નિર્ધારિત તિથિએ શ્રાદ્ધ ન થઈ શકેલા પૂર્વજો માટે સામૂહિક રીતે શ્રાદ્ધ કરવાની પરંપરા છે.

શ્રાદ્ધ કેવી રીતે કરવું? સરળ રીતે સમજો
શ્રાદ્ધની સંપૂર્ણ પદ્ધતિ કુટુંબની પરંપરા, સંપ્રદાય અને પ્રદેશ પ્રમાણે બદલાઈ શકે છે. તેથી જટિલ વૈદિક વિધિ માટે પુરોહિતની મદદ લેવી યોગ્ય રહે છે. સામાન્ય રીતે શ્રાદ્ધમાં નીચેના તબક્કાઓનો સમાવેશ થાય છે:

1. સ્વચ્છતા અને સંકલ્પ : શ્રાદ્ધના દિવસે વહેલી સવારે સ્નાન કરીને સ્વચ્છ વસ્ત્ર ધારણ કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ પોતાના પૂર્વજનું સ્મરણ કરીને સંકલ્પ લેવામાં આવે છે કે અમુક તિથિએ અવસાન પામેલા પિતૃ માટે શ્રાદ્ધ કરવામાં આવી રહ્યું છે.
2. તર્પણ : તર્પણમાં સામાન્ય રીતે જળ અને તલનો ઉપયોગ કરીને પિતૃઓનું સ્મરણ કરવામાં આવે છે. પિતૃપક્ષના શ્રાદ્ધમાં તર્પણને મહત્વપૂર્ણ ભાગ માનવામાં આવે છે. શ્રાદ્ધવિધિના અંતે પણ તર્પણ કરવામાં આવે છે.
3. પિંડદાન : પરંપરા અનુસાર ચોખા વગેરે સામગ્રીથી પિંડ તૈયાર કરી પિતૃઓને અર્પણ કરવામાં આવે છે. પિંડદાનની પદ્ધતિ દરેક પરિવાર અથવા ધાર્મિક પરંપરા પ્રમાણે અલગ હોઈ શકે છે.
4. ભોજન અને અર્પણ : શ્રાદ્ધ માટે સાત્વિક ભોજન તૈયાર કરવામાં આવે છે. પરંપરામાં બ્રાહ્મણ અથવા જરૂરિયાતમંદને ભોજન કરાવવાનું મહત્વ જણાવવામાં આવ્યું છે. કેટલાક પ્રદેશોમાં ગાય, કૂતરા અને કાગડાને પણ અન્ન અર્પણ કરવાની પરંપરા છે.
5. દાન : ક્ષમતા પ્રમાણે અન્ન, વસ્ત્ર અથવા અન્ય ઉપયોગી વસ્તુઓનું દાન કરી શકાય છે. પિતૃપક્ષનો મૂળ ભાવ પૂર્વજોનું સ્મરણ, કૃતજ્ઞતા અને સેવા સાથે જોડાયેલો છે.

શ્રાદ્ધમાં કયો ખોરાક રાખવો?
શ્રાદ્ધના ભોજનમાં સામાન્ય રીતે સાત્વિક અને તાજા ખોરાકને પ્રાધાન્ય આપવામાં આવે છે. ચોખા, તલ, દૂધ, દહીં, ઘી, ઘઉં, મૂંગ અને ઋતુ અનુસાર ફળ-શાકભાજી જેવી સામગ્રીનો ઉપયોગ વિવિધ પરંપરાઓમાં જોવા મળે છે. ગુજરાતી પરિવારોમાં પોતાના કુટુંબની પરંપરા પ્રમાણે ખીર, શાક, દાળ, ભાત, રોટલી અથવા અન્ય સાત્વિક વાનગીઓ બનાવવામાં આવે છે. અહીં એક જ મેનુ દરેક પરિવાર માટે ફરજિયાત છે એવું માનવું યોગ્ય નથી. જો શ્રાદ્ધ માટેનું ભોજન બનાવવામાં આવે તો તે તાજું, સ્વચ્છ અને સાત્વિક હોવું મહત્વનું માનવામાં આવે છે.

પિતૃપક્ષ દરમિયાન શું ટાળવું?
પિતૃપક્ષ દરમિયાન શું ન કરવું તે અંગે વિવિધ પ્રાદેશિક અને કુટુંબ પરંપરાઓ છે. સામાન્ય ધાર્મિક માન્યતાઓમાં નીચેની બાબતો ટાળવામાં આવે છે:

• માંસાહાર અને નશીલા પદાર્થોથી દૂર રહેવું.
• શ્રાદ્ધના ભોજનમાં ડુંગળી-લસણ સહિત કેટલીક સામગ્રી ન વાપરવાની પરંપરા છે.
• વાસી, બગડેલું અથવા અશુદ્ધ ભોજન અર્પણ ન કરવું.
• અનાવશ્યક વૈભવી ઉજવણી અને મોજશોખથી દૂર રહેવું.
• લગ્ન, સગાઈ, ગૃહપ્રવેશ જેવા શુભ પ્રસંગો પિતૃપક્ષ પછી રાખવાની પરંપરા ઘણા પરિવારોમાં છે.
• કેટલાક પરિવારો આ સમય દરમિયાન નવી મિલકત, વાહન અથવા અન્ય મોટી ખરીદી પણ મુલતવી રાખે છે.

ખાસ નોંધનીય બાબત એ છે કે બધી જ બાબતો દરેક હિંદુ પરિવાર માટે એકસરખી ધાર્મિક ફરજ નથી. ડુંગળી-લસણ જેવી સામગ્રી અંગે પણ પરંપરાગત ગ્રંથો અને કુટુંબની રીતિ પ્રમાણે અલગ સૂચનાઓ મળી શકે છે. Drik Panchangની શ્રાદ્ધ માર્ગદર્શિકામાં સાત્વિક આહાર પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે અને કેટલીક સામગ્રીને વર્જિત ગણાવાઈ છે.

2026નું સંપૂર્ણ પિતૃપક્ષ શ્રાદ્ધ કેલેન્ડર

શ્રાદ્ધ	તારીખ	વાર
પૂર્ણિમા શ્રાદ્ધ	26 સપ્ટેમ્બર 2026	શનિવાર
પ્રતિપદા શ્રાદ્ધ	27 સપ્ટેમ્બર 2026	રવિવાર
દ્વિતીયા શ્રાદ્ધ	28 સપ્ટેમ્બર 2026	સોમવાર
તૃતીયા શ્રાદ્ધ	29 સપ્ટેમ્બર 2026	મંગળવાર
ચતુર્થી અને પંચમી શ્રાદ્ધ	30 સપ્ટેમ્બર 2026	બુધવાર
ષષ્ઠી શ્રાદ્ધ	1 ઓક્ટોબર 2026	ગુરુવાર
સપ્તમી શ્રાદ્ધ	2 ઓક્ટોબર 2026	શુક્રવાર
અષ્ટમી શ્રાદ્ધ	3 ઓક્ટોબર 2026	શનિવાર
નવમી શ્રાદ્ધ	4 ઓક્ટોબર 2026	રવિવાર
દશમી શ્રાદ્ધ	5 ઓક્ટોબર 2026	સોમવાર
એકાદશી શ્રાદ્ધ	6 ઓક્ટોબર 2026	મંગળવાર
દ્વાદશી અને મઘા શ્રાદ્ધ	7 ઓક્ટોબર 2026	બુધવાર
ત્રયોદશી શ્રાદ્ધ	8 ઓક્ટોબર 2026	ગુરુવાર
ચતુર્દશી શ્રાદ્ધ	9 ઓક્ટોબર 2026	શુક્રવાર
સર્વપિતૃ અમાવસ્યા	10 ઓક્ટોબર 2026	શનિવાર

આ તારીખો માટે ઉપલબ્ધ 2026 પંચાંગ સૂચિમાં પણ આ જ ક્રમ દર્શાવવામાં આવ્યો છે. 29 સપ્ટેમ્બરે તૃતીયા સાથે મહાભરણીનો પણ ઉલ્લેખ છે, જ્યારે 30 સપ્ટેમ્બરે ચતુર્થી અને પંચમી બંને આવે છે. Drik Panchang

કઈ તિથિએ કોનું શ્રાદ્ધ?
સરળ ભાષામાં સમજીએ તો મૃત્યુ જે તિથિએ થયું હોય તે તિથિના પિતૃપક્ષ શ્રાદ્ધ દિવસે વિધિ કરવાનો મુખ્ય નિયમ છે. એટલે માત્ર 27 સપ્ટેમ્બરને પ્રથમ દિવસ માનીને તમામ પૂર્વજોનું શ્રાદ્ધ એ દિવસે કરવું જરૂરી નથી.

પ્રતિપદા: પ્રતિપદા તિથિએ અવસાન પામેલા સ્વજનો માટે
દ્વિતીયા: દ્વિતીયા તિથિએ અવસાન પામેલા સ્વજનો માટે
તૃતીયાથી ચતુર્દશી: સંબંધિત મૃત્યુતિથિ અનુસાર
સર્વપિતૃ અમાવસ્યા: જેમની મૃત્યુતિથિ જાણીતી ન હોય અથવા નિર્ધારિત દિવસે શ્રાદ્ધ ન થઈ શક્યું હોય, તેમના સ્મરણ માટે વિશેષ દિવસ.

આ ઉપરાંત કેટલીક તિથિઓને ચોક્કસ પ્રકારના શ્રાદ્ધ માટે પ્રાદેશિક પરંપરામાં વિશેષ મહત્વ મળે છે. ઉદાહરણ તરીકે ગુજરાતમાં ત્રયોદશીનું શ્રાદ્ધ ‘તેરસ શ્રાદ્ધ’ અથવા કેટલાક વિસ્તારોમાં ‘બાલબોલાની તેરસ’ તરીકે ઓળખાય છે અને બાળકોના અવસાન સાથે જોડાયેલી પરંપરાઓ પણ જોવા મળે છે.

શ્રાદ્ધ માટે સમય પણ કેમ મહત્વનો?
શ્રાદ્ધ માટે માત્ર તારીખ જ નહીં, પરંતુ દિવસનો યોગ્ય સમય પણ ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે. પરંપરાગત પંચાંગોમાં કુતુપ મુહૂર્ત, રૌહિણ મુહૂર્ત અને ત્યારબાદનો અપરાહ્ન કાળ શ્રાદ્ધ માટે દર્શાવવામાં આવે છે. આ સમય શહેર પ્રમાણે બદલાઈ શકે છે. તેથી અમદાવાદમાં જે સમય હોય તે રાજકોટ, સુરત, વડોદરા કે વિદેશમાં રહેતા વ્યક્તિ માટે યથાવત્ લાગુ પડે એવું જરૂરી નથી. ખાસ કરીને શ્રાદ્ધના દિવસે સ્થાનિક સૂર્યોદય-સૂર્યાસ્ત અને તિથિનો અંત ધ્યાનમાં લેવાય છે.

જો સંપૂર્ણ વિધિ ન કરી શકાય તો?
દરેક વ્યક્તિ માટે ઘરે સંપૂર્ણ વૈદિક વિધિ કરવી શક્ય હોય એવું જરૂરી નથી. આવી સ્થિતિમાં પોતાની કુટુંબ પરંપરા અનુસાર સરળ રીતે પૂર્વજોનું સ્મરણ કરી શકાય છે. જરૂરિયાતમંદને ભોજન કરાવવું, અન્નનું દાન કરવું અથવા ઉપયોગી વસ્તુઓ આપવી પણ અનેક પરંપરાઓમાં પુણ્યકારક માનવામાં આવે છે. મુખ્ય વાત માત્ર વિધિની જટિલતા નહીં પરંતુ પૂર્વજો પ્રત્યે આદર, સ્મરણ અને કૃતજ્ઞતા છે. જો પિંડદાન અથવા વિશેષ શ્રાદ્ધવિધિ કરવી હોય તો પરિવારના જાણકાર પુરોહિત પાસેથી યોગ્ય પદ્ધતિ જાણી લેવી વધુ યોગ્ય છે.

પિતૃપક્ષ 2026: આખરી નિષ્કર્ષ
2026માં 26 સપ્ટેમ્બર પૂર્ણિમા શ્રાદ્ધની તારીખ છે, જ્યારે 27 સપ્ટેમ્બરથી પિતૃપક્ષની પ્રતિપદા શ્રાદ્ધ સાથે ઔપચારિક શરૂઆત થાય છે. તેથી 26 અને 27 સપ્ટેમ્બરને લઈને ચાલી રહેલી ગૂંચવણને બે અલગ ધાર્મિક તિથિ તરીકે સમજવી જોઈએ. જે પરિવારના પૂર્વજની મૃત્યુતિથિ જાણીતી છે, તેમણે તે તિથિ પ્રમાણે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ. અને જો મૃત્યુતિથિ જાણીતી ન હોય તો 10 ઓક્ટોબર, સર્વપિતૃ અમાવસ્યા મહત્વની તારીખ બની શકે છે. શ્રાદ્ધનો ચોક્કસ સમય સ્થાનિક પંચાંગ પ્રમાણે નક્કી કરવો જોઈએ.

નોંધ: ઉપરની માહિતી ધાર્મિક પરંપરા અને પંચાંગ આધારિત છે. અલગ સંપ્રદાય, કુટુંબની રીતિ અથવા સ્થાનિક પંચાંગ પ્રમાણે વિધિ, મંત્ર અને સમય બદલાઈ શકે છે.

www.gujaratupdates.com

અમારી WhatsApp ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
અમારી Telegram ચેનલ માં જોડાવો : Click karo

આ આર્ટિકલને તમારા સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરવા નીચેના આઈકોન પાર ક્લિક કરો.