ભારતને ફરી રશિયન તેલ ખરીદીની છૂટ શા માટે?

ભારત માટે રાહત: અમેરિકાએ રશિયન તેલ ખરીદી પર 30 દિવસની છૂટ ફરી લંબાવી

Washington / New Delhi 18 April 2026 :વિશ્વના ઉર્જા બજારમાં ઉથલપાથલ વચ્ચે અમેરિકાએ અચાનક નીતિમાં ફેરફાર કરતા રશિયન તેલ ખરીદી માટે આપવામાં આવેલી છૂટ (waiver) ફરીથી 30 દિવસ માટે લંબાવી છે. આ નિર્ણયથી ભારત સહિત અનેક દેશોને મોટી રાહત મળી છે. અમેરિકાના ખજાના વિભાગે જાહેર કરેલી નવી સામાન્ય લાઇસન્સ મુજબ હવે 16 મે સુધી દેશો રશિયન કાચા તેલ અને પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો ખરીદી શકશે.

આ નિર્ણય ખાસ કરીને એ સમયે આવ્યો છે જ્યારે થોડા દિવસો પહેલાં જ અમેરિકાના ટ્રેઝરી સેક્રેટરી સ્કોટ બેસન્ટે સ્પષ્ટપણે કહ્યું હતું કે રશિયન અને ઈરાનિયન તેલ માટેની છૂટ હવે વધારવામાં નહીં આવે. પરંતુ વૈશ્વિક દબાણ, વધતા તેલના ભાવ અને મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષને ધ્યાનમાં રાખીને અમેરિકાએ પોતાનો નિર્ણય બદલ્યો છે.

ઊર્જા સંકટ: યુદ્ધ અને સપ્લાય ચેઇનમાં ખલેલ
તાજેતરમાં અમેરિકા-ઈઝરાયેલ અને ઈરાન વચ્ચે વધતા તણાવના કારણે વૈશ્વિક ઊર્જા પુરવઠા પર ગંભીર અસર પડી છે. ખાસ કરીને હોર્મુઝ જળમાર્ગ (Strait of Hormuz), જ્યાંથી વિશ્વના લગભગ 20% તેલ અને ગેસ પસાર થાય છે, તે આ સંકટનું કેન્દ્ર બની ગયું છે.

• ઈરાને આ હોર્મુઝ જળમાર્ગ (Strait of Hormuz) પર નિયંત્રણ કડક બનાવ્યું છે
• કેટલીક વખત માર્ગ બંધ થવાને કારણે સપ્લાય અટકી ગયો
• પરિણામે વૈશ્વિક તેલના ભાવમાં ભારે વધારો થયો

આ પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને અમેરિકાએ બજારને સ્થિર રાખવા માટે આ તાત્કાલિક છૂટ આપી છે.

અમેરિકાનો યુ-ટર્ન: શું બદલાયું?

માત્ર બે દિવસ પહેલા સુધી અમેરિકાનું વલણ કડક હતું:

• અગાઉની 30 દિવસની છૂટ 11 એપ્રિલે સમાપ્ત થઈ ગઈ
• નવા વિસ્તરણને નકારવામાં આવ્યું હતું
• ઈરાન અને રશિયા બંને માટે પ્રતિબંધો કડક બનાવવાની વાત હતી

પરંતુ હવે:

• નવી 30 દિવસની લાઇસન્સ જાહેર
• ફક્ત રશિયન તેલ માટે છૂટ
• ઈરાન, ક્યુબા અને નોર્થ કોરિયા માટે છૂટ બંધ

આ બદલાવ દર્શાવે છે કે અમેરિકાને વૈશ્વિક બજારનું સંતુલન જાળવવું વધુ મહત્વપૂર્ણ લાગ્યું. ([AP News][3])

ભારત માટે શું અર્થ?

ભારત માટે આ નિર્ણય અત્યંત મહત્વનો છે. ભારત વિશ્વના સૌથી મોટા તેલ આયાતકારોમાંથી એક છે અને છેલ્લા કેટલાક મહિનામાં રશિયન તેલ પર તેની નિર્ભરતા વધી છે.

• માર્ચમાં ભારતે રશિયા પાસેથી લગભગ $5.8 બિલિયનનું તેલ ખરીદ્યું
• ફેબ્રુઆરીમાં આ આંકડો $1.54 બિલિયન હતો
• એટલે કે એક જ મહિનામાં ત્રણ ગણો વધારો

આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ભારતે ઊર્જા સુરક્ષા માટે રશિયન તેલનો ઉપયોગ વધાર્યો છે.

ભારતીય રિફાઈનરીઓની તૈયારી
છૂટ મળતા પહેલા જ ભારતીય રિફાઈનરીઓએ મોટી માત્રામાં ઓર્ડર આપ્યા હતા:

• લગભગ 30 મિલિયન બેરલ તેલના ઓર્ડર
• સ્થાનિક માંગ પૂરી કરવા માટે સ્ટોક વધાર્યો
• વિકલ્પિક સપ્લાયરો પણ શોધ્યા

ભારત સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેની ઊર્જા નીતિ દેશના હિત અને બજાર પરિસ્થિતિઓ પર આધારિત રહેશે.

વૈશ્વિક બજાર પર અસર
આ નિર્ણયના કેટલાક મુખ્ય વૈશ્વિક પરિણામો:

✔️ સકારાત્મક અસર:

• બજારમાં સપ્લાય વધશે
• ભાવમાં અસ્થિરતા થોડે ઓછી થશે
• ઊર્જા આયાતકાર દેશોને રાહત

❌ નકારાત્મક અસર:

• રશિયાની આવકમાં વધારો થઈ શકે
• યુક્રેન યુદ્ધમાં પશ્ચિમના દબાણમાં ઘટાડો
• યુરોપિયન યુનિયન સાથે મતભેદ વધી શકે US અમેરિકામાં રાજકીય વિવાદ
  આ નિર્ણય અમેરિકામાં રાજકીય ચર્ચાનો વિષય બની ગયો છે.
• કેટલાક સાંસદોએ આ નિર્ણયનો વિરોધ કર્યો
• કહેવામાં આવે છે કે આ પગલાથી રશિયાને ફાયદો થશે
• એક બિલ પણ રજૂ થયું છે જે આ છૂટ બંધ કરવા માગે છે

રશિયા અને ઈરાનની ભૂમિકા

• રશિયા આ છૂટથી ફરીથી તેલ બજારમાં મજબૂત બની શકે
• ઈરાન માટે સ્થિતિ વધુ કઠિન બની છે કારણ કે તેની છૂટ હટાવવામાં આવી છે
• ઈરાને હોર્મુઝ માર્ગ પર નિયંત્રણ વધાર્યું છે

રશિયાના દૂત કિરિલ દિમિત્રિએવ મુજબ, પહેલાની છૂટથી લગભગ 100 મિલિયન બેરલ તેલ બજારમાં આવી શકે છે.

છતાં ભાવ કેમ વધી રહ્યા છે?
છૂટ મળ્યા છતાં પણ તેલના ભાવમાં ઘટાડો થયો નથી. તેના કારણો:

• યુદ્ધના કારણે સપ્લાય અનિશ્ચિત
• ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને નુકસાન
• પરિવહન માર્ગોમાં અવરોધ

આથી બજાર હજુ પણ અસ્થિર છે.

વિશેષજ્ઞોના મતે આ માત્ર તાત્કાલિક રાહત છે. જો સંઘર્ષ લાંબો ચાલે તો વધુ છૂટ આપવી પડી શકે. ઊર્જા બજાર હજુ લાંબા સમય સુધી અસ્થિર રહી શકે. અમેરિકાનો આ નિર્ણય વૈશ્વિક રાજકારણ અને અર્થતંત્ર વચ્ચેના સંતુલનનો ઉદાહરણ છે. એક તરફ તે રશિયા પર દબાણ જાળવવા માંગે છે, તો બીજી તરફ ઊર્જા બજારમાં સ્થિરતા લાવવા માટે લવચીકતા પણ દાખવે છે.

ભારત માટે આ એક વ્યૂહાત્મક તક છે, જ્યાં તે પોતાની ઊર્જા સુરક્ષા મજબૂત બનાવી શકે છે. જોકે, લાંબા ગાળે આ પ્રકારની છૂટ પર નિર્ભર રહેવું જોખમી સાબિત થઈ શકે છે.