‘દીકરી તો પારકી થાપણ’ના સંગીતકાર ગૌરાંગ વ્યાસનું નિધન

ગૌરાંગ વ્યાસનું 87 વર્ષે નિધન

03 September 2026 Gujarat Updates Team: ગુજરાતી સંગીત અને ફિલ્મજગત માટે 2 સપ્ટેમ્બરની મોડી રાત એક ક્યારેય ન ભૂલાય તેવી ક્ષણ બની ગઈ. ગુજરાતી સુગમ સંગીત, લોકસંગીત અને ફિલ્મ સંગીતમાં દાયકાઓ સુધી પોતાની આગવી ઓળખ ઊભી કરનાર જાણીતા સંગીતકાર, સ્વરકાર અને ગાયક ગૌરાંગ વ્યાસનું અમદાવાદમાં 87 વર્ષની વયે નિધન થયું છે. તેમના અવસાનના સમાચાર સામે આવતાં જ ગુજરાતી કલા, સંગીત અને સાંસ્કૃતિક ક્ષેત્રમાં શોકની લાગણી પ્રસરી ગઈ છે. ગૌરાંગ વ્યાસ માત્ર જાણીતા સંગીતકાર જ નહોતા, પરંતુ ગુજરાતી સંગીતના એવા સર્જક હતા જેમણે પરંપરાગત સુરાવલીઓને આધુનિક સંવેદનશીલતા સાથે જોડીને અનેક પેઢીના શ્રોતાઓ સુધી પહોંચાડી હતી. તેમની સંગીતસાધનાનો વ્યાપ ફિલ્મોથી લઈને સુગમ સંગીત, ગરબા, ભજન, લોકગીતો, આલ્બમો, ટેલિવિઝન અને નૃત્યનાટિકાઓ સુધી વિસ્તરેલો હતો. વિવિધ અહેવાલો અનુસાર તેમણે 100થી વધુ ફિલ્મોમાં સંગીત આપ્યું હતું અને સુગમ સંગીત ક્ષેત્રે પણ 500થી વધુ રચનાઓ સાથે તેમનું નામ જોડાય છે.

અવિનાશ વ્યાસના સંગીત વારસાના સાચા વારસદાર
ગૌરાંગ વ્યાસ માટે સંગીત કોઈ માત્ર વ્યવસાય નહોતો. સંગીત તેમના જીવનનો સ્વભાવ બની ગયું હતું. તેઓ ગુજરાતી સંગીતના મહાન સર્જક અને પદ્મશ્રી અવિનાશ વ્યાસના પુત્ર હતા. પિતાની સર્જનાત્મક પરંપરા તેમના ઘરના વાતાવરણમાં જ શ્વાસ લેતી હતી, પરંતુ ગૌરાંગ વ્યાસે માત્ર પિતાની છાયામાં રહીને કારકિર્દી બનાવી નહોતી. પોતાની આગવી સંગીતદૃષ્ટિ, સ્વરરચના અને પ્રયોગશીલતાથી તેમણે સ્વતંત્ર ઓળખ ઊભી કરી. બાળપણથી જ તેમની સંગીત પ્રત્યેની રુચિ સ્પષ્ટ હતી. ઉપલબ્ધ જીવનચરિત્રાત્મક માહિતી મુજબ માત્ર પાંચ વર્ષની ઉંમરે તેઓ હાર્મોનિયમ પર ‘વૈષ્ણવજન’ની ધૂન વગાડતા હતા. આગળ જઈ તેમણે એન્જિનિયરિંગનું શિક્ષણ લીધું અને વ્યવસાયિક જીવનની શરૂઆત પણ કરી, પરંતુ અંતે સંગીતનો ખેંચ તેમને ફરી પોતાની તરફ લઈ આવ્યો. સંગીતનો શોખ ધીમે ધીમે જીવનનું ધ્યેય બન્યો અને ત્યારથી તેમણે પાછળ વળીને જોયું નહીં.

એન્જિનિયરિંગથી સંગીત સુધીની સફર
ગૌરાંગ વ્યાસે અમદાવાદની એન્જિનિયરિંગ કૉલેજમાંથી મિકેનિકલ એન્જિનિયરિંગમાં ડિપ્લોમા કર્યો હતો અને શરૂઆતમાં એન્જિનિયરિંગ ક્ષેત્રમાં કામ પણ કર્યું હતું. પરંતુ સર્જનાત્મક મનને મશીનરી કરતાં સંગીતના સૂર વધુ આકર્ષતા હતા. જીવનનો માર્ગ બદલવાનો નિર્ણય સરળ ન હતો, છતાં તેમણે સંગીતને જ પોતાની મુખ્ય કારકિર્દી બનાવવાનું પસંદ કર્યું. આ નિર્ણયે ગુજરાતી સંગીતને એક એવા સર્જક આપ્યા, જેમણે લોકસંગીત અને શાસ્ત્રીય સંગીતના તત્ત્વોને લોકપ્રિય અભિવ્યક્તિ સાથે જોડ્યા. ગૌરાંગ વ્યાસની રચનાઓમાં ક્યારેક લોકધૂનની સરળતા જોવા મળે છે તો ક્યારેક શાસ્ત્રીય સંગીતની ઊંડાઈ. આ જ વૈવિધ્ય તેમની વિશેષ ઓળખ બની ગયું.

‘લાખો ફૂલાણી’થી શરૂ થયેલી આગવી ઓળખ
ગુજરાતી ફિલ્મ સંગીતમાં ગૌરાંગ વ્યાસનું નામ અનેક યાદગાર ફિલ્મો સાથે જોડાયેલું છે. ‘લાખો ફૂલાણી’ તેમની કારકિર્દીના મહત્વપૂર્ણ પડાવોમાંનું એક ગણાય છે. ફિલ્મના સંગીત સાથે જોડાયેલી માહિતી અનુસાર આ ફિલ્મમાં તેમના સંગીતને વિશેષ લોકપ્રિયતા મળી હતી અને ‘મણિયારો તે હલુ હલુ થઈ રે વીયો’ જેવી રચનાએ ગુજરાતી શ્રોતાઓમાં આગવી છાપ પાડી હતી. ત્યારબાદ ‘ભવની ભવાઈ’, ‘પારકી થાપણ’, ‘નસીબની બલિહારી’, ‘પ્રેમ લગ્ન’, ‘પીછી પીળી ને રંગ રાતો’, ‘ચુંદડીની લાજ’ સહિત અનેક ફિલ્મો સાથે તેમનું સંગીત જોડાયું. ફિલ્મોગ્રાફી સંબંધિત ઉપલબ્ધ માહિતીમાં તેમની સંગીતકાર તરીકેની લાંબી કારકિર્દીના અનેક ઉલ્લેખો જોવા મળે છે. ‘ભવની ભવાઈ’ જેવી ગુજરાતી સિનેમાની નોંધપાત્ર કૃતિ સાથે તેમનું નામ જોડાવું પણ તેમના સર્જનાત્મક યોગદાનનું મહત્વ દર્શાવે છે. ગુજરાતી સિનેમાના ઇતિહાસમાં સંગીતે વાર્તા અને પાત્રોના ભાવવિશ્વને ઊંડાણ આપ્યું છે અને ગૌરાંગ વ્યાસે આ પરંપરાને પોતાની રીતે આગળ ધપાવી હતી.

લતા મંગેશકરથી આશા ભોંસલે સુધીના દિગ્ગજ ગાયકો સાથે કામ
ગૌરાંગ વ્યાસની કારકિર્દીની વિશેષતા માત્ર ફિલ્મોની સંખ્યામાં નહોતી. તેમની રચનાઓને દેશના અગ્રણી ગાયકોના સ્વર મળ્યા હતા. લતા મંગેશકર, આશા ભોંસલે, મન્ના ડે, મહેન્દ્ર કપૂર, અનુરાધા પૌડવાલ અને પ્રફુલ્લ દવે સહિત અનેક જાણીતા ગાયકોએ તેમના સ્વરાંકનોને અવાજ આપ્યો હતો. લતા મંગેશકર સાથેનો તેમનો સંગીતસંબંધ ખાસ કરીને ગુજરાતી શ્રોતાઓ માટે યાદગાર રહ્યો. ‘દીકરી તો પારકી થાપણ કહેવાય’ જેવી રચનાએ ગુજરાતી પરિવારોમાં ઊંડી લાગણી જગાવી. ગીતના શબ્દોમાં દીકરીની વિદાયની લાગણી અને સંગીતમાં રહેલી કરુણતા એટલી અસરકારક રહી કે આ રચના સમય પસાર થયા પછી પણ ભાવવિશ્વને સ્પર્શતી રહી.

ગૌરાંગ વ્યાસ અને આશા ભોંસલે વચ્ચે પણ લાંબો અને આત્મીય સંગીતસંબંધ હતો. 2023ના એક સંસ્મરણાત્મક અહેવાલમાં ગૌરાંગ વ્યાસે આશા ભોંસલે સાથેના પોતાના લાંબા સંબંધો અને સંગીતની યાદોને યાદ કરી હતી. અહેવાલ મુજબ તેમણે આશા ભોંસલેના અવાજમાં લગભગ 80 જેટલી રચનાઓ સાથે કામ કર્યું હતું.

ગુજરાતી સુગમ સંગીતને મળ્યો નવો રંગ
ગૌરાંગ વ્યાસની સૌથી મોટી ઓળખોમાંથી એક તેમનું સુગમ સંગીત ક્ષેત્રે યોગદાન હતું. તેમણે કાવ્યો, ગઝલો, ભજનો અને લોકગીતોને એવી રીતે સ્વરબદ્ધ કર્યા કે સામાન્ય શ્રોતાને પણ સંગીત સાથે તાત્કાલિક જોડાણ અનુભવાય.તેમની રચનાઓમાં શબ્દનું મહત્ત્વ ક્યારેય ઓછું પડતું નહોતું. ગીતના ભાવને સમજ્યા બાદ તેને અનુરૂપ ધૂન ઊભી કરવી અને ગાયકના સ્વરને અનુરૂપ સંગીતનું માળખું તૈયાર કરવું તેમની વિશેષતા હતી.
‘લાખ લાખ દિવડા’, ‘ઘોર અંધારી રે રાતલડીમાં’, ‘તુ રંગાઈ જાને રંગમાં’ જેવા ગરબા અને ભક્તિપ્રધાન સ્વરાંકનો સાથે તેમનું નામ જોડાયેલું છે. ‘જલારામની ઝૂંપડી’, ‘ગંગા સતીનાં ભજનો’, ‘ભજન અનમોલ’, ‘કહત કબીર’, ‘જલારામ બાપાનું હાલરડું’, ‘પ્રાચીન પ્રભાતિયાં’ અને ‘નોન-સ્ટોપ ડાંડીયા-રાસ’ જેવા આલ્બમો પણ તેમની સંગીતસાધનાના વ્યાપને દર્શાવે છે.

‘દીકરી તો પારકી થાપણ’થી ‘મણિયારો’ સુધી યાદગાર સર્જન
તેમના સંગીતપ્રવાસને યાદ કરીએ ત્યારે કેટલીક રચનાઓ આપમેળે મનમાં ગુંજી ઊઠે છે. ‘દીકરી તો પારકી થાપણ કહેવાય’ જેવી લાગણીસભર રચના હોય કે ‘મણિયારો’ જેવી લોકરસથી ભરપૂર કૃતિ, ગૌરાંગ વ્યાસની સંગીતશૈલીમાં ભાવ અને લોકસ્વાદનું સુંદર સંતુલન જોવા મળતું હતું. આ સિવાય ‘હુ તુ તુ તુ, જામી રમતની ઋતુ’, ‘લાખ લાખ દિવડા’, ‘ઘોર અંધારી રે રાતલડીમાં’ સહિતની રચનાઓએ તેમને ઘરઘરમાં ઓળખ અપાવી. તેમના સંગીતમાં ગુજરાતી જીવનની ભાષા હતી—ક્યાંક દીકરીની વિદાય, ક્યાંક ભક્તિ, ક્યાંક લોકઉત્સવ અને ક્યાંક પ્રેમ તથા લાગણી.

ગરબા અને લોકસંગીતમાં પણ અવિસ્મરણીય છાપ
ગુજરાતના સંગીતમાં ગરબાનું સ્થાન વિશિષ્ટ છે અને ગૌરાંગ વ્યાસે પણ આ લોકપરંપરાને પોતાની રચનાઓ દ્વારા સમૃદ્ધ બનાવી હતી. ‘હુ તુ તુ તુ, જામી રમતની ઋતુ’ જેવી રચનાઓ વર્ષો સુધી નવરાત્રિના માહોલનો હિસ્સો રહી છે. આ ગીત લાંબા સમયથી નવરાત્રિમાં લોકપ્રિય હોવાનું નોંધાયું હતું. તેમની રચનાઓમાં લોકધૂનની સરળતા હતી, પરંતુ રજૂઆતમાં સંગીતની સમૃદ્ધતા પણ હતી. તેથી જ તેમની કૃતિઓ માત્ર એક સમયગાળાની લોકપ્રિયતા પૂરતી સીમિત રહી નહીં. જુની પેઢીએ તેને સ્મૃતિ તરીકે સાચવી અને નવી પેઢીએ પણ અનેક રચનાઓને નવા સ્વરૂપે માણી.

ફિલ્મોથી બહાર પણ સર્જનનો વિશાળ વિસ્તાર
ગૌરાંગ વ્યાસનું સર્જન માત્ર ગુજરાતી ફિલ્મોના પડદા સુધી બંધાયેલું નહોતું. તેમણે ટેલિવિઝન શ્રેણીઓ માટે ટાઇટલ ટ્રેક, નૃત્યનાટિકાઓ, ભજનો, ગરબા, લોકસંગીત અને સ્વતંત્ર સંગીત આલ્બમોમાં પણ કામ કર્યું હતું. ઉપલબ્ધ ઉદ્યોગ-સંબંધિત પ્રોફાઇલ મુજબ તેમણે 100થી વધુ ફિલ્મો ઉપરાંત આશરે 25 જેટલી ટેલિવિઝન શ્રેણીઓ માટે ટાઇટલ ગીતો સાથે કામ કર્યું હતું. આટલા વિશાળ ક્ષેત્રમાં કામ કરવું માત્ર સર્જનાત્મકતા નહીં, પરંતુ સમય સાથે બદલાતી શ્રોતાની પસંદગી સમજવાની ક્ષમતા પણ માગે છે. ગૌરાંગ વ્યાસ આ બાબતમાં સતત સક્રિય રહ્યા હતા.

રાજ્યકક્ષાના સન્માનો અને જીવનભરની સંગીતસાધનાની કદર
ગૌરાંગ વ્યાસના સંગીતક્ષેત્રના યોગદાનને અનેક પ્રસંગોએ સન્માન મળ્યું હતું. ઉપલબ્ધ અહેવાલો અનુસાર તેમને ગુજરાતી ફિલ્મોના સંગીત માટે અનેક રાજ્યકક્ષાના પુરસ્કારો મળ્યા હતા. 2022માં અમદાવાદમાં યોજાયેલા ‘ટોપ મ્યુઝિક એવોર્ડ્સ’ કાર્યક્રમમાં ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલના હસ્તે તેમને લાઇફટાઇમ અચિવમેન્ટ એવોર્ડથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ સન્માન તેમના દાયકાઓ લાંબા સંગીતપ્રવાસની જાહેર માન્યતા સમાન હતું. આ સન્માન માત્ર એક પુરસ્કાર નહોતું. ગુજરાતી સંગીતની એક આખી પેઢી માટે તે ગૌરાંગ વ્યાસના સર્જનને મળેલી ઔપચારિક સ્વીકૃતિ હતી. કાર્યક્રમ દરમિયાન ગુજરાતી સંગીત સાથે સંકળાયેલા અનેક જાણીતા કલાકારોની હાજરીએ પણ તેમના યોગદાનનું મહત્વ ઉજાગર કર્યું હતું.

એક કલાકાર, અનેક પેઢીઓ સાથેનું જોડાણ
ગૌરાંગ વ્યાસની રચનાઓની સૌથી મોટી શક્તિ એ હતી કે તે અલગ-અલગ ઉંમરના શ્રોતાઓને જોડતી હતી. વડીલો માટે તેમાં જૂના ગુજરાતી સંગીતની સુગંધ હતી, મધ્યમ પેઢી માટે ફિલ્મો અને આલ્બમોની યાદો હતી, જ્યારે યુવા પેઢી માટે ગરબા અને લોકસંગીતની એવી ધૂનો હતી જે સમયાંતરે નવા સ્વરૂપમાં ફરી સામે આવતી રહી. સંગીતનું આ જ લાંબુ આયુષ્ય કોઈ પણ સર્જક માટે સૌથી મોટું સન્માન છે. ગૌરાંગ વ્યાસની અનેક રચનાઓ આજે પણ સાંભળવામાં આવે છે, કાર્યક્રમોમાં રજૂ થાય છે અને ગુજરાતી સાંસ્કૃતિક પ્રસંગોમાં ગુંજે છે.

અમદાવાદમાં અંતિમ વિદાય
તાજા અહેવાલો અનુસાર ગૌરાંગ વ્યાસે અમદાવાદમાં 2 સપ્ટેમ્બરની મોડી રાત્રે અંતિમ શ્વાસ લીધા. તેમના અંતિમ સંસ્કાર માટેની વ્યવસ્થા અંગે અહેવાલોમાં જણાવાયું છે કે અંતિમયાત્રા અમદાવાદના આંબાવાડી વિસ્તારમાં આવેલા તેમના નિવાસસ્થાન નજીકથી 3 સપ્ટેમ્બરની સવારે નીકળવાની હતી. તેમના નિધનથી અમદાવાદે માત્ર એક રહેવાસી નહીં, પરંતુ ગુજરાતી સંગીતની એક જીવંત પરંપરાને ગુમાવી છે. સંગીતકારો, ગાયકો, કલાકારો, ફિલ્મજગત સાથે જોડાયેલા લોકો અને સંગીતપ્રેમીઓ માટે આ વિદાય વ્યક્તિગત નુકસાન જેવી છે.

પિતાની પરંપરાથી આગળ પોતાની ઓળખ
અવિનાશ વ્યાસનું નામ ગુજરાતી સંગીતના ઇતિહાસમાં અત્યંત ઊંચું સ્થાન ધરાવે છે. તેમણે ગુજરાતી અને હિન્દી ફિલ્મ સંગીતમાં વિશાળ કામ કર્યું હતું. ગૌરાંગ વ્યાસે આ વારસો સ્વીકાર્યો, પરંતુ તેમની કારકિર્દી માત્ર વારસાગત ઓળખ પર આધારિત રહી નહીં.તેમણે પોતાની ધૂન, પોતાની પસંદગી અને પોતાની સંગીતભાષા વિકસાવી. પિતાની પરંપરામાંથી મળેલી શાસ્ત્રીય અને લોકસંગીતની સમજને તેમણે પોતાના સમયની જરૂરિયાત મુજબ રજૂ કરી. આ કારણે ગૌરાંગ વ્યાસનું નામ ગુજરાતી સંગીતના અલગ અધ્યાય તરીકે યાદ કરવામાં આવશે.

ગુજરાતી સંગીત માટે ખાલી પડેલી જગ્યા
ગૌરાંગ વ્યાસનું અવસાન એવા સમયે થયું છે જ્યારે ગુજરાતી સંગીત નવી ટેક્નોલોજી, નવા ડિજિટલ માધ્યમો અને નવી પેઢીના સર્જકો સાથે ઝડપથી બદલાઈ રહ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં જૂની પરંપરા અને આધુનિક અભિવ્યક્તિ વચ્ચે પુલનું કામ કરનારા કલાકારોનું મહત્વ વધારે છે.તેમણે જે સંગીત વારસો છોડી ગયો છે તે આગામી પેઢીના સંગીતકારો માટે અભ્યાસનો વિષય બની શકે છે. લોકધૂનને લોકપ્રિય સંગીતમાં કેવી રીતે રજૂ કરવી, શબ્દ અને સૂર વચ્ચેનું સંતુલન કેવી રીતે જાળવવું અને ગાયકની ક્ષમતાને ધ્યાનમાં રાખીને સ્વરરચના કેવી રીતે કરવી—આ બધું તેમના કામમાંથી શીખી શકાય છે.

સંગીતકાર નહીં, એક સંસ્થા સમાન વ્યક્તિત્વ
દાયકાઓ સુધી સતત સર્જન કરનાર કલાકાર માટે માત્ર ‘સંગીતકાર’ શબ્દ કદાચ પૂરતો નથી. ગૌરાંગ વ્યાસે સંગીતના અનેક સ્વરૂપોને સ્પર્શ્યા હતા. ફિલ્મ સંગીત, સુગમ સંગીત, ગરબા, ભજન, લોકગીત, આલ્બમ અને મંચીય સંગીત—દરેક ક્ષેત્રમાં તેમની હાજરી નોંધપાત્ર રહી.તેમણે લોકપ્રિયતા પાછળ દોડવાને બદલે ગીતને લોકપ્રિય બનાવે એવી ધૂન રચવાનો રસ્તો અપનાવ્યો. આ જ કારણ છે કે તેમની ઘણી રચનાઓ સમયની સીમા પાર કરીને આજે પણ શ્રોતાઓ સુધી પહોંચે છે.

અંતિમ સૂર છતાં સંગીત યથાવત્ રહેશે
કોઈ કલાકારનું જીવન પૂર્ણ થાય છે, પરંતુ તેની કળા ત્યાં અટકતી નથી. ગૌરાંગ વ્યાસના કિસ્સામાં આ વાત વધુ સચોટ છે. તેમની રચનાઓ ગુજરાતી પરિવારોની યાદોમાં, નવરાત્રિના ગરબામાં, સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમોમાં, ફિલ્મોના ગીતોમાં અને સંગીતપ્રેમીઓની પ્લેલિસ્ટમાં જીવંત રહેશે.ગુજરાતી સંગીતે એક દિગ્ગજ સર્જક ગુમાવ્યો છે, પરંતુ ગૌરાંગ વ્યાસે પાછળ છોડેલો સંગીતવારસો એટલો વિશાળ છે કે તેમની ગેરહાજરી વચ્ચે પણ તેમના સૂર સંભળાતા રહેશે.

તેમના અવસાનથી ગુજરાતી કલા જગતમાં ઊભી થયેલી ખોટ સરળતાથી ભરાય તેવી નથી. પરંતુ એક સર્જકને સાચી શ્રદ્ધાંજલિ ત્યારે જ કહેવાય જ્યારે તેની કૃતિઓને નવી પેઢી સુધી પહોંચાડવામાં આવે. ગૌરાંગ વ્યાસના સંગીત સાથે પણ હવે એ જ જવાબદારી ગુજરાતી સંગીતજગતની રહેશે.

ગુજરાતી સંગીતના આ અણમોલ સર્જકને ભાવભીની શ્રદ્ધાંજલિ. તેમના સ્વર અને સ્વરાંકનો લાંબા સમય સુધી ગુજરાતની સાંસ્કૃતિક સ્મૃતિમાં ગુંજતા રહેશે.

www.gujaratupdates.com

અમારી WhatsApp ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
અમારી Telegram ચેનલ માં જોડાવો : Click karo

આ પણ વાંચો:

અરુણા ઈરાનીના પતિનું નિધન

આ આર્ટિકલને તમારા સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરવા નીચેના આઈકોન પાર ક્લિક કરો.