1984 રમખાણ કેસના દોષિત સજ્જન કુમારનું નિધન

તિહાડમાં સજા ભોગવતા સજ્જન કુમારનું સફદરજંગ હોસ્પિટલમાં મોત

20 August 2026 Gujarat Updates Team :દિલ્હીની રાજનીતિમાં એક સમયના પ્રભાવશાળી કોંગ્રેસ નેતા અને પૂર્વ લોકસભા સાંસદ સજ્જન કુમારનું ગુરુવારે, 20 ઓગસ્ટ 2026ના રોજ 80 વર્ષની વયે નિધન થયું છે. 1984ના શીખ વિરોધી રમખાણો સાથે જોડાયેલા કેસમાં આજીવન કેદની સજા ભોગવી રહેલા સજ્જન કુમારને તિહાડ જેલમાંથી દિલ્હીની સફદરજંગ હોસ્પિટલમાં લાવવામાં આવ્યા હતા. હોસ્પિટલ સૂત્રોના જણાવ્યા પ્રમાણે તબીબોએ તપાસ બાદ તેમને મૃત જાહેર કર્યા હતા. તેમના મૃત્યુનું ચોક્કસ તબીબી કારણ સત્તાવાર રીતે જાહેર કરવામાં આવ્યું નથી.

સજ્જન કુમારના નિધનની ખબર સામે આવ્યા બાદ તેમના પુત્ર જગ પ્રવેશ કુમાર સફદરજંગ હોસ્પિટલ પહોંચ્યા હતા. તેમના અંતિમ દિવસો જેલ અને હોસ્પિટલ વચ્ચેની સારવાર સાથે જોડાયેલા રહ્યા હતા. તેઓ લાંબા સમયથી વિવિધ સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહ્યા હતા અને તબીબી આધાર પર રાહત મેળવવાના પ્રયાસો પણ તેમના કાનૂની જીવનનો એક ભાગ રહ્યા હતા. જોકે, તેમના મૃત્યુનું કારણ શું હતું તે અંગે હોસ્પિટલ તરફથી હજુ સ્પષ્ટ નિવેદન સામે આવ્યું નથી.

સજ્જન કુમારનું નામ માત્ર દિલ્હીની જૂની કોંગ્રેસી રાજનીતિ સાથે જ જોડાયેલું નથી. ચાર દાયકાથી વધુ સમય પહેલાં બનેલી 1984ની હિંસક ઘટનાઓ અને ત્યારબાદ ચાલેલી લાંબી ન્યાયિક પ્રક્રિયાએ તેમને ભારતીય રાજકારણના સૌથી વિવાદાસ્પદ ચહેરાઓમાં સ્થાન આપ્યું. 2018માં દિલ્હી હાઈકોર્ટની સજાથી શરૂ થયેલો જેલનો સમય 2025માં વધુ એક આજીવન કેદ સુધી પહોંચ્યો હતો. તેમના અવસાન સમયે તેઓ આ જ કાનૂની પૃષ્ઠભૂમિ વચ્ચે તિહાડમાં સજા ભોગવી રહ્યા હતા.

દિલ્હીના રાજકારણમાં ઉદય
સજ્જન કુમારનો જન્મ 23 સપ્ટેમ્બર 1945ના રોજ દિલ્હીમાં થયો હતો. સંસદની સત્તાવાર જીવનચરિત્ર માહિતી અનુસાર તેમના પિતાનું નામ રઘુનાથ સિંહ હતું. તેમણે વ્યવસાયિક જીવનમાં સામાજિક કાર્ય અને વેપાર સાથે જોડાણ રાખ્યું હતું અને ત્યારબાદ સક્રિય રાજકારણમાં પ્રવેશ કર્યો. દિલ્હી પ્રદેશ કોંગ્રેસની રાજનીતિમાં તેઓ ધીમે ધીમે મજબૂત બન્યા. 1977માં તેઓ દિલ્હી પ્રદેશ કોંગ્રેસ કમિટીના મહાસચિવ બન્યા હતા. ત્યારબાદ લોકસભાની ચૂંટણીમાં તેમનો રાજકીય પ્રભાવ વધુ સ્પષ્ટ થયો. સંસદની સત્તાવાર નોંધ મુજબ તેઓ 1980માં સાતમી લોકસભા માટે ચૂંટાયા હતા, 1991માં ફરી લોકસભામાં પહોંચ્યા અને 2004માં 14મી લોકસભા માટે ત્રીજી વખત ચૂંટાયા હતા.

ખાસ કરીને બાહ્ય દિલ્હીનો વિસ્તાર તેમની રાજકીય ઓળખનો મહત્વનો આધાર રહ્યો હતો. ત્યાંના ગામડાં, પુનર્વસન વિસ્તારો અને શહેરી ગરીબ વર્ગ વચ્ચે તેમની મજબૂત સંગઠનાત્મક પકડ હોવાનું રાજકીય વર્તુળોમાં માનવામાં આવતું હતું. 1980 અને 1991ની ચૂંટણીમાં Outer Delhi બેઠક પરથી તેમની જીતનો સત્તાવાર ચૂંટણી રેકોર્ડ પણ ઉપલબ્ધ છે. આ રાજકીય સફર દરમિયાન સજ્જન કુમાર દિલ્હીના કોંગ્રેસ સંગઠનમાં અસરકારક નેતા તરીકે ઊભર્યા. તેઓ તત્કાલીન કોંગ્રેસના શક્તિશાળી રાજકીય વર્તુળો સાથે નજીક હોવાનું પણ વારંવાર ચર્ચાતું રહ્યું. જોકે, તેમની રાજકીય કારકિર્દીની સૌથી મોટી છાપ પછીના વર્ષોમાં 1984ના રમખાણો સંબંધિત કેસોથી જ પડી.

1984: દેશને હચમચાવી દેનારી ઘટના
31 ઓક્ટોબર 1984ના રોજ તત્કાલીન વડાપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીની તેમના બે શીખ સુરક્ષાકર્મીઓ દ્વારા હત્યા થયા બાદ દિલ્હીમાં મોટા પાયે શીખ વિરોધી હિંસા ફાટી નીકળી હતી. ત્યારબાદના દિવસોમાં દિલ્હીના અનેક વિસ્તારોમાં હત્યા, આગજની, લૂંટફાટ અને ઘરો તથા ધાર્મિક સ્થળોને નુકસાન પહોંચાડવાની ઘટનાઓ નોંધાઈ હતી.આ હિંસામાં હજારો લોકો માર્યા ગયા હતા. સજ્જન કુમાર સામેનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ કાનૂની વિવાદ પણ આ જ સમયગાળાની ઘટનાઓ સાથે સંબંધિત હતો. તેમના વિરુદ્ધ ચાલેલા કેસોમાં આરોપ હતો કે તેમણે ભીડને ઉશ્કેરવામાં અને હિંસક ઘટનાઓમાં ભૂમિકા ભજવી હતી. જોકે, વિવિધ કેસોમાં ન્યાયિક પરિણામો એકસરખા રહ્યા નહોતા—કેટલાક કેસોમાં દોષિત ઠરાવાયા, જ્યારે અન્ય કેસોમાં તેમને નિર્દોષ જાહેર કરવામાં આવ્યા.આ તફાવત સમજવો મહત્વપૂર્ણ છે. સજ્જન કુમાર સામે 1984ની હિંસા સંબંધિત એક જ કેસ નહોતો. અલગ અલગ સ્થળો અને અલગ પીડિતોને લગતા કેસો વર્ષો સુધી કોર્ટમાં ચાલ્યા. તેથી તેમના કાનૂની રેકોર્ડને એક જ ચુકાદાથી સમજવો યોગ્ય નથી.

2018નો મોટો વળાંક
સજ્જન કુમારના જીવનમાં 17 ડિસેમ્બર 2018નો દિવસ નિર્ણાયક સાબિત થયો. દિલ્હી હાઈકોર્ટે એક મહત્વપૂર્ણ કેસમાં નીચલી અદાલતનો અગાઉનો નિર્દોષ છૂટવાનો નિર્ણય પલટાવી તેમને દોષિત ઠેરવ્યા અને આજીવન કેદની સજા ફટકારી. આ કેસ દિલ્હીના રાજનગર વિસ્તારમાં 1 અને 2 નવેમ્બર 1984 દરમિયાન થયેલી હિંસા સાથે સંબંધિત હતો. તેમાં એક શીખ પરિવારના પાંચ સભ્યોની હત્યા તથા ગુરુદ્વારાને સળગાવવાની ઘટના સામેલ હતી. હાઈકોર્ટના ચુકાદા બાદ સજ્જન કુમારે જેલમાં જવું પડ્યું અને તેમની રાજકીય કારકિર્દીનો સક્રિય તબક્કો વાસ્તવમાં ત્યાં જ સમાપ્ત થયો. આ ચુકાદો એટલા માટે પણ મહત્વનો હતો કારણ કે અગાઉ ટ્રાયલ કોર્ટએ તેમને આ કેસમાં નિર્દોષ જાહેર કર્યા હતા. CBI અને અન્ય પક્ષોની અપીલ બાદ હાઈકોર્ટે પુરાવાઓ અને કેસની સમગ્ર પરિસ્થિતિની ફરી સમીક્ષા કરી અને 2018માં દોષિત ઠરાવ્યા.ચુકાદા બાદ સજ્જન કુમારે કોંગ્રેસની પ્રાથમિક સભ્યપદેથી રાજીનામું આપ્યું હતું. તેમણે કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ રાહુલ ગાંધીને લખેલા પત્રમાં હાઈકોર્ટના ચુકાદાને ધ્યાનમાં રાખીને તાત્કાલિક અસરથી પક્ષમાંથી રાજીનામું આપ્યું હતું.આ ઘટનાએ તેમની દાયકાઓ લાંબી કોંગ્રેસી રાજકીય ઓળખ અને 1984ના કેસ વચ્ચેની રેખા સ્પષ્ટ કરી દીધી. એક સમયના ત્રણ વખતના લોકસભા સાંસદ હવે સક્રિય રાજકારણથી દૂર થઈ કાનૂની સજાના તબક્કામાં પ્રવેશ્યા.

2025માં વધુ એક આજીવન કેદ
સજ્જન કુમાર માટે કાનૂની મુશ્કેલીઓ 2018ની સજા સાથે પૂરી થઈ નહોતી. 2025માં 1984ની હિંસા સાથે જોડાયેલા બીજા એક હત્યા કેસમાં પણ તેમને દોષિત ઠેરવવામાં આવ્યા.આ કેસ દિલ્હીના સરસ્વતી વિહાર વિસ્તારનો હતો. 1 નવેમ્બર 1984ના રોજ જસવંત સિંહ અને તેમના પુત્ર તરુણદીપ સિંહની હત્યા સાથે આ કેસ સંબંધિત હતો. ફેબ્રુઆરી 2025માં રાઉઝ એવન્યુ કોર્ટએ સજ્જન કુમારને હત્યા સહિતના વિવિધ ગુનાઓમાં દોષિત ઠેરવ્યા હતા. ત્યારબાદ 25 ફેબ્રુઆરીએ તેમને ફરી આજીવન કેદની સજા ફટકારવામાં આવી. આ કેસમાં ફરિયાદ પક્ષે સજ્જન કુમારની ભૂમિકા અંગે ગંભીર આરોપો મૂક્યા હતા. કોર્ટ સમક્ષ સાક્ષીઓ અને અન્ય પુરાવાઓ રજૂ થયા હતા. સજ્જન કુમાર તરફથી તેમના વિરુદ્ધના આરોપો નકારી કાઢવામાં આવ્યા હતા અને તેઓ નિર્દોષ હોવાનો દાવો કરતા રહ્યા હતા. બાદમાં તેમણે આ દોષિત ઠરાવને દિલ્હી હાઈકોર્ટમાં પડકાર્યો હતો.2025ની સજાએ તેમની જેલ સજા વધુ ગંભીર બનાવી. તેઓ પહેલેથી જ 2018ના કેસમાં આજીવન કેદ ભોગવી રહ્યા હતા અને હવે બીજા કેસમાં પણ જીવનભરની સજા થઈ હતી. આ રીતે 1984ની ઘટનાઓ બાદ ચાર દાયકા પસાર થયા છતાં કાનૂની કાર્યવાહીનો અંત આવ્યો નહોતો.

બધા કેસોમાં એકસરખો નિર્ણય નહોતો
સજ્જન કુમાર સાથે જોડાયેલા 1984ના કેસોની ચર્ચામાં એક મહત્વપૂર્ણ પાસું એ પણ છે કે તેમને દરેક કેસમાં દોષિત ઠેરવવામાં આવ્યા નહોતા.જાન્યુઆરી 2026માં દિલ્હીની રાઉઝ એવન્યુ કોર્ટએ જનકપુરી અને વિકાસપુરી વિસ્તારમાં 1984 દરમિયાન થયેલી હિંસા સંબંધિત કેસમાં તેમને નિર્દોષ જાહેર કર્યા હતા. આ કેસમાં ફરિયાદ પક્ષ આરોપોને જરૂરી કાનૂની ધોરણ મુજબ સાબિત કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યું હોવાનું કોર્ટે માન્યું હતું. આ ચુકાદો બતાવે છે કે તેમની સામેના જુદા જુદા કેસોમાં પુરાવા અને કાનૂની સ્થિતિ અલગ હતી. એક કેસમાં દોષિત ઠરાવાયા હોવાના આધારે બીજા કેસમાં પણ આપમેળે દોષિત માનવામાં આવી શકે નહીં—કોર્ટોએ દરેક કેસના પુરાવા અલગથી તપાસ્યા. આ જ કારણસર સજ્જન કુમારની કાનૂની સફર એક જ પ્રકારના ચુકાદાઓની શ્રેણી નહોતી. તેમાં દોષિત ઠરાવ, આજીવન કેદ, અપીલ, નિર્દોષ છૂટવા અને અન્ય કેસોમાં કાનૂની પડકાર—બધા તબક્કાઓ જોવા મળ્યા.

તિહાડમાં લાંબો સમય
2018ના હાઈકોર્ટના ચુકાદા પછી સજ્જન કુમારે જેલમાં સજા ભોગવવાની શરૂઆત કરી. ત્યારથી તેમના જીવનનો મોટો હિસ્સો તિહાડ જેલની કસ્ટડીમાં પસાર થયો. વિવિધ તબક્કે તબીબી કારણોસર રાહત અને જામીનના પ્રયાસો પણ થયા, પરંતુ 2018ની આજીવન સજાના કારણે તેઓ જેલની બહાર સ્વતંત્ર જીવનમાં પરત ફરી શક્યા નહોતા. વર્ષ 2025માં બીજી આજીવન કેદ મળ્યા બાદ તેમની કાનૂની સ્થિતિ વધુ જટિલ બની હતી. તેમની ઉંમર અને સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત બાબતો પણ કોર્ટની કાર્યવાહી દરમિયાન ચર્ચાનો વિષય રહી હતી. છતાં, સજ્જન કુમારના અવસાન સુધી તેઓ જેલમાં જ રહ્યા. 20 ઓગસ્ટ 2026ના રોજ તેમની તબિયત બગડતાં તેમને સફદરજંગ હોસ્પિટલમાં લઈ જવામાં આવ્યા. હોસ્પિટલના સૂત્રોના જણાવ્યા પ્રમાણે તબીબોએ તેમને મૃત જાહેર કર્યા. હાલમાં ઉપલબ્ધ અહેવાલોમાં મૃત્યુનું ચોક્કસ તબીબી કારણ જાહેર થયું નથી.

રાજકારણથી કોર્ટરૂમ સુધી
સજ્જન કુમારની કારકિર્દીને જોવામાં આવે તો બે અલગ ચિત્રો સામે આવે છે. પ્રથમ ચિત્રમાં દિલ્હીના સ્થાનિક રાજકારણમાંથી ઊભરતો કોંગ્રેસ નેતા છે, જે લોકસભા સુધી પહોંચ્યો અને Outer Delhiમાં પોતાની રાજકીય જમીન મજબૂત કરી શક્યો. બીજું ચિત્ર 1984ની હિંસા સાથે જોડાયેલા કેસો, દાયકાઓ લાંબી તપાસ, કોર્ટની કાર્યવાહી અને અંતે જેલ સજાનું છે.તેમણે 1980માં પ્રથમ વખત લોકસભાની ચૂંટણી જીતી હતી. 1991માં બીજી વખત અને 2004માં ત્રીજી વખત સંસદમાં પહોંચ્યા. સંસદની સત્તાવાર માહિતીમાં તેમની 2004ની ચૂંટણીને 14મી લોકસભાની ત્રીજી ટર્મ તરીકે નોંધવામાં આવી છે. 2004 પછી તેમની સક્રિય સંસદીય રાજનીતિ ધીમે ધીમે પાછળ ગઈ. 2009માં કોંગ્રેસે તેમને લોકસભાની ટિકિટ ન આપવાનો નિર્ણય કર્યો હતો, ત્યારે 1984 સાથે જોડાયેલા આરોપો અને વિવાદો રાજકીય ચર્ચામાં મહત્વનો મુદ્દો બની ચૂક્યા હતા. 2018ના દોષિત ઠરાવ પછી પક્ષની સભ્યતા છોડવાથી તેમની રાજકીય સફરનો ઔપચારિક અંત આવ્યો. ત્યારબાદ તેમનું નામ મુખ્યત્વે ન્યાયિક કેસોના સંદર્ભમાં જ સમાચારોમાં આવતું રહ્યું.

ચાર દાયકાનો સવાલ
1984ના રમખાણોને ભારતના સ્વતંત્રોત્તર ઇતિહાસની સૌથી કરુણ અને વિવાદાસ્પદ સામૂહિક હિંસાની ઘટનાઓમાં ગણવામાં આવે છે. આ ઘટનાના પીડિતો અને તેમના પરિવારો માટે ન્યાયની પ્રક્રિયા અત્યંત લાંબી રહી. અનેક કેસોમાં તપાસ, સાક્ષીઓ, કમિશનો, SIT અને CBIની કાર્યવાહી પછી વર્ષો બાદ અદાલતી નિર્ણયો આવ્યા.સજ્જન કુમારનો કેસ આ લાંબી પ્રક્રિયાનું સૌથી ચર્ચિત ઉદાહરણ રહ્યો. 2013માં નીચલી અદાલતથી શરૂ થયેલી એક મહત્વપૂર્ણ કાનૂની લડાઈ 2018માં દિલ્હી હાઈકોર્ટના દોષિત ઠરાવ સુધી પહોંચી. ત્યારબાદ 2025માં બીજા કેસમાં આજીવન કેદ અને 2026માં બીજા એક કેસમાં નિર્દોષ છૂટવાનો ચુકાદો આવ્યો. મના અવસાન સાથે વ્યક્તિગત જીવનનો અંત આવ્યો છે, પરંતુ 1984ની હિંસા અંગેના ન્યાય, જવાબદારી અને રાજકીય-સામાજિક ચર્ચાના પ્રશ્નો હજુ પણ ભારતીય જાહેર જીવનમાં મહત્વ ધરાવે છે.

પરિવારમાં શોક, રાજકીય સફરનો અંતિમ અધ્યાય
સજ્જન કુમરના મૃત્યુના સમાચાર બાદ તેમના પરિવારજનો હોસ્પિટલ પહોંચ્યા હતા. ઉપલબ્ધ માહિતી અનુસાર તેમના પુત્ર જગ પ્રવેશ કુમાર સફદરજંગ હોસ્પિટલ ગયા હતા. પરિવાર માટે આ ઘટના ખાસ કરીને ગંભીર છે કારણ કે છેલ્લા વર્ષોમાં સજ્જન કુમારનું જીવન મોટાભાગે જેલ, કોર્ટ અને સારવાર સાથે જોડાયેલું રહ્યું હતું.તેમના અવસાનના સમયે તેઓ 80 વર્ષના હતા. સંસદના રેકોર્ડમાં તેમની જન્મતારીખ 23 સપ્ટેમ્બર 1945 નોંધાયેલી છે. આ પ્રમાણે તેઓ 23 સપ્ટેમ્બર 2026એ 81 વર્ષના થવાના હતા, પરંતુ તે પહેલાં જ તેમનું અવસાન થયું.

અંતિમ નોંધ
સજ્જન કુમારનું જીવન ભારતીય રાજકારણના એક એવા અધ્યાયનું પ્રતિબિંબ છે જેમાં સત્તા, લોકપ્રિયતા, સામાજિક પ્રભાવ અને ન્યાયિક જવાબદારી—બધું એક જ વ્યક્તિની સફરમાં જોવા મળે છે.એક સમયના દિલ્હીના પ્રભાવશાળી કોંગ્રેસ નેતા તરીકે ત્રણ વખત લોકસભામાં પહોંચેલા સજ્જન કુમારનું નામ પછી 1984ની હિંસાના કેસોમાં સૌથી વધુ ચર્ચાયું. 2018ની આજીવન કેદ તેમની રાજકીય ઓળખને કાનૂની વિવાદ સાથે કાયમી રીતે જોડી ગઈ. 2025માં બીજી આજીવન કેદે આ કાનૂની અધ્યાયને વધુ ગંભીર બનાવ્યો. બીજી તરફ, 2026ની શરૂઆતમાં એક અન્ય કેસમાં મળેલી નિર્દોષ મુક્તિએ પણ બતાવ્યું કે દરેક કેસનું પરિણામ પુરાવા અને કાનૂની પરીક્ષણ પર આધારિત હતું.

20 ઓગસ્ટ 2026ના રોજ સફદરજંગ હોસ્પિટલમાં તેમના મૃત્યુ સાથે સજ્જન કુમરની વ્યક્તિગત અને રાજકીય સફર પૂર્ણ થઈ છે. પરંતુ 1984ની હિંસા, પીડિતોને ન્યાય અને ચાર દાયકાથી ચાલતી કાનૂની પ્રક્રિયાની યાદ ભારતીય લોકશાહી અને ન્યાયતંત્રના ઇતિહાસમાં લાંબા સમય સુધી જીવંત રહેશે.

www.gujaratupdates.com

અમારી WhatsApp ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
અમારી Telegram ચેનલ માં જોડાવો : Click karo

આ આર્ટિકલને તમારા સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરવા નીચેના આઈકોન પાર ક્લિક કરો.