સરકારી વાહન ખરીદી નીતિમાં મોટો ફેરફાર
નવી કેટેગરીમાં કયા મોડલ સામેલ?
12 October 2026 Gujarat Updates Team: ગુજરાત સરકારે સરકારી વિભાગોની બદલાતી કામગીરી અને અધિકારીઓની મેદાની જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને વાહન ખરીદી નીતિમાં મહત્ત્વનો સુધારો કર્યો છે. નવી જોગવાઈ હેઠળ હવે માત્ર અધિકારીના હોદ્દા કે વહીવટી દરજ્જાને આધારે જ નહીં, પરંતુ તેમની ફરજના સ્વરૂપને અનુરૂપ વાહન પસંદ કરવાની દિશામાં પણ વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. આ સુધારામાં ફિલ્ડ ઇન્સ્પેક્શન અને એન્ફોર્સમેન્ટ માટે કેટેગરી-F તથા કપરા રસ્તાઓ અને અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં ફરજ બજાવતા અધિકારીઓ માટે કેટેગરી-F1 ઉમેરવામાં આવી છે.
મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલના નેતૃત્વ હેઠળ કરવામાં આવેલા આ ફેરફારનો એક મહત્ત્વનો હિસ્સો ઇલેક્ટ્રિક વાહનોને સરકારી કામગીરીમાં વધુ વ્યાપક સ્થાન આપવાનો છે. નવી કેટેગરીમાં Mahindra XUV400 EL Pro 39.4 kWh અને Tata Nexon EV Creative 45 જેવા ઇલેક્ટ્રિક મોડલનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. આથી સરકારી વાહનવ્યવસ્થામાં પરંપરાગત પેટ્રોલ-ડીઝલ વાહનોની સાથે ઇલેક્ટ્રિક વિકલ્પો માટે પણ નવી તક ઊભી થઈ છે.
સરકારના આ પગલાથી મેદાની તપાસ, અમલીકરણની કામગીરી, વનવિસ્તારોમાં મુલાકાત, ખાણકામ ક્ષેત્રોની દેખરેખ અને વિવિધ વિકાસલક્ષી પ્રોજેક્ટના સ્થળોએ પહોંચવા માટે વાહનોની પસંદગી વધુ કાર્યલક્ષી બનવાની અપેક્ષા છે. જોકે, કઈ કચેરી કેટલી સંખ્યામાં વાહનો ખરીદી શકશે અને કયા અધિકારીને કઈ કેટેગરી લાગુ પડશે, તે બાબતમાં સંબંધિત નિયમો અને મંજૂરીની પ્રક્રિયા યથાવત્ રહેશે.
કેટેગરી-F: મેદાની તપાસ અને અમલીકરણ માટે નવી વ્યવસ્થા
ગુજરાત સરકારની સુધારેલી નીતિમાં કેટેગરી-Fનો મુખ્ય હેતુ એવા અધિકારીઓ અને કર્મચારીઓની કામગીરીને અનુરૂપ વાહનો ઉપલબ્ધ કરાવવાનો છે, જેમને નિયમિત રીતે કચેરીની બહાર જઈને તપાસ, ચકાસણી, દેખરેખ કે કાયદાના અમલ સંબંધિત કામગીરી કરવી પડે છે. અગાઉની વ્યવસ્થામાં સરકારી વાહનોની પસંદગી મુખ્યત્વે અધિકારીના હોદ્દા અને વહીવટી જવાબદારી સાથે જોડાયેલી હતી. પરંતુ મેદાની કામગીરી કરતા અધિકારીની જરૂરિયાત સામાન્ય કચેરીમાં ફરજ બજાવતા અધિકારીથી અલગ હોઈ શકે છે. ક્યારેક લાંબા અંતરની મુસાફરી, વિવિધ સ્થળોની મુલાકાત અને ટીમ સાથે પ્રવાસ કરવાની જરૂર પડે છે. નવી કેટેગરી આ પ્રકારની જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને બનાવવામાં આવી છે.
કેટેગરી-F હેઠળ નીચેના વાહન મોડલનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે:
- Mahindra Scorpio N Z4 4X4
- Mahindra Thar Roxx MX5
- Mahindra Bolero Neo N10 (O)
- Kia Carens Clavis HTE (O)
- Maruti Suzuki Ertiga ZXI Plus
- Toyota Rumion V
- Mahindra XUV400 EL Pro 39.4 kWh
- Tata Nexon EV Creative 45
આ યાદીમાં SUV, અન્ય ઉપયોગી પેસેન્જર વાહનો અને ઇલેક્ટ્રિક કારનો સમાવેશ થવાથી વિભાગોને પોતાની કામગીરીની પ્રકૃતિને અનુરૂપ વિકલ્પો પસંદ કરવાની તક મળશે. ખાસ કરીને એક જ પ્રકારનું વાહન દરેક વિભાગ માટે યોગ્ય ન હોય તેવી સ્થિતિમાં આ વર્ગીકરણ ઉપયોગી બની શકે છે.
મહત્ત્વની વાત એ છે કે નવી કેટેગરીમાં ઇલેક્ટ્રિક વાહનોનો સમાવેશ માત્ર કચેરીથી કચેરી સુધીના પ્રવાસ પૂરતો મર્યાદિત નથી. ફિલ્ડ ઇન્સ્પેક્શન અને એન્ફોર્સમેન્ટ જેવી કામગીરી માટે પણ EVને વિકલ્પ તરીકે સામેલ કરવામાં આવ્યા છે. જોકે, દરેક સ્થળની ચાર્જિંગ સુવિધા, પ્રવાસનું અંતર અને વાહનના ઉપયોગની જરૂરિયાતને ધ્યાનમાં રાખીને જ તેની વ્યવહારિક પસંદગી થઈ શકશે.
કેટેગરી-F1: મુશ્કેલ રસ્તાઓ પર ફરજ બજાવતા અધિકારીઓને રાહત
નવી નીતિમાં કેટેગરી-F1ને ખાસ મહત્ત્વ આપવામાં આવ્યું છે. આ કેટેગરી એવા અધિકારીઓ માટે છે જેમને ઓફ-રોડ કામગીરી દરમિયાન કાચા રસ્તા, ઊબડખાબડ ભૂપ્રદેશ, દૂરના વિસ્તારો અને મુશ્કેલ ભૌગોલિક પરિસ્થિતિઓમાં મુસાફરી કરવાની જરૂર પડે છે. વનવિસ્તારોમાં નિરીક્ષણ, ખાણકામની સાઇટની તપાસ, જળસંસાધન પ્રોજેક્ટની મુલાકાત, ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં વિકાસકાર્યોની દેખરેખ અને બાંધકામ સ્થળોની ચકાસણી જેવી કામગીરીમાં સામાન્ય શહેરી ઉપયોગ માટે બનાવાયેલા વાહનો હંમેશા અનુકૂળ ન હોય. આવી પરિસ્થિતિઓમાં વાહનની ક્ષમતા, રસ્તા પરની પકડ, ગ્રાઉન્ડ ક્લિયરન્સ અને ભાર વહન કરવાની યોગ્યતા મહત્ત્વ ધરાવે છે.
કેટેગરી-F1માં કેટેગરી-F હેઠળના તમામ વાહનો ઉપરાંત ચાર વધારાના મોડલને સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે:
- Tata Yodha Pickup
- Isuzu V-Cross 4WD Z
- Mahindra Bolero Pick-Up 4WD
- Mahindra Bolero Camper Gold RX 4WD
આ વાહનોમાં પિકઅપ અને ફોર-વ્હીલ-ડ્રાઇવ પ્રકારના વિકલ્પોનો સમાવેશ થાય છે. તેથી જ્યાં અધિકારીઓએ માત્ર મુસાફરી જ નહીં, પરંતુ સાધનો, સામગ્રી કે અન્ય જરૂરી સામાન સાથે સ્થળ પર પહોંચવાનું હોય, ત્યાં કામગીરીને અનુરૂપ પસંદગી શક્ય બની શકે છે.
કેટેગરી-F1 હેઠળ આવરી લેવાયેલા વિભાગોમાં ગૃહ વિભાગ, વન અને પર્યાવરણ, ઉદ્યોગ અને ખાણ, નર્મદા તથા જળસંપત્તિ સંબંધિત વિભાગો, પાણી પુરવઠો અને કલ્પસર, પંચાયત અને ગ્રામ ગૃહનિર્માણ, બંદરો અને વાહનવ્યવહાર, માર્ગ અને મકાન તેમજ મહેસૂલ વિભાગનો સમાવેશ થાય છે.
આ વિભાગોમાં કામનું સ્વરૂપ એકસરખું નથી. ઉદાહરણ તરીકે, વન અધિકારીઓને જંગલ વિસ્તારની મુલાકાત લેવી પડી શકે છે, જ્યારે ખાણ વિભાગના અધિકારીઓને ખનિજ વિસ્તારોમાં નિરીક્ષણ કરવું પડે છે. બીજી તરફ, માર્ગ અને મકાન અથવા જળસંપત્તિ વિભાગના અધિકારીઓને બાંધકામ અને વિકાસ પ્રોજેક્ટના સ્થળો સુધી પહોંચવાની જરૂર પડી શકે છે. નવી જોગવાઈનો હેતુ આવી વિવિધ પરિસ્થિતિઓ માટે વધુ યોગ્ય વાહન વિકલ્પો ઉપલબ્ધ કરાવવાનો છે.
2019થી 2026 સુધી: નીતિમાં સતત બદલાતી જરૂરિયાતોનો સમાવેશ
ગુજરાતની સરકારી વાહન ખરીદી નીતિમાં અગાઉ પણ ફેરફાર કરવામાં આવ્યા હતા. 11 એપ્રિલ 2023ના રોજ જાહેર કરાયેલી નીતિએ વર્ષ 2019ની જૂની વ્યવસ્થાનું સ્થાન લીધું હતું. તે સમયે બજારમાં ઉપલબ્ધ વાહનોમાં થયેલા ફેરફારો, કેટલાક જૂના મોડલનું ઉત્પાદન બંધ થવું અને નવી ટેક્નોલોજીવાળા વાહનોની ઉપલબ્ધતા જેવા મુદ્દાઓને ધ્યાનમાં રાખવામાં આવ્યા હતા. વર્ષ 2023ની નીતિમાં સરકારી પદ અને જવાબદારીના આધારે વાહનોની કેટેગરી નક્કી કરવામાં આવી હતી. હવે 2026ના સુધારામાં આ માળખાને જાળવી રાખીને કામના પ્રકારને ધ્યાનમાં લેતી બે નવી કેટેગરી ઉમેરવામાં આવી છે.
આ ફેરફારને સરકારી વાહન વ્યવસ્થામાં કાર્યઆધારિત અભિગમ તરફનું પગલું કહી શકાય. કારણ કે સરકારી અધિકારીઓની જવાબદારીઓ માત્ર બેઠકોમાં હાજરી આપવા કે કચેરીના વહીવટ સુધી મર્યાદિત નથી. ઘણા વિભાગોમાં સ્થળ નિરીક્ષણ, ફરિયાદોની તપાસ, નિયમોના અમલની ચકાસણી અને પ્રોજેક્ટની પ્રગતિનું મૂલ્યાંકન પણ નિયમિત કામગીરીનો ભાગ છે.
નવી કેટેગરીઓથી વાહન ખરીદી માટે વધુ સ્પષ્ટ વર્ગીકરણ ઉપલબ્ધ થાય છે. તેમ છતાં, માત્ર નવી કેટેગરી ઉમેરાઈ હોવાને કારણે કોઈ પણ અધિકારીને પોતાની પસંદગીનું વાહન ખરીદવાની આપમેળે છૂટ મળી જાય એવું માનવું યોગ્ય નહીં બને. સંબંધિત કેટેગરીની પાત્રતા, સરકારી મંજૂરી અને ખરીદીના નિયમોનું પાલન જરૂરી રહેશે.
જૂની કેટેગરીઓ યથાવત્: હોદ્દા આધારિત માળખું ચાલુ રહેશે
2026ના સુધારા પછી પણ 2023ની નીતિમાં નક્કી કરવામાં આવેલી મુખ્ય કેટેગરીઓનો આધાર યથાવત્ રાખવામાં આવ્યો છે. આ માળખામાં કેટેગરી-Aથી કેટેગરી-E સુધીની વ્યવસ્થા તથા A1 પેટાકેટેગરીનો સમાવેશ થાય છે. કેટેગરી-Aમાં મંત્રીઓ અને મુખ્ય સચિવ જેવા ઉચ્ચ હોદ્દાઓ માટેની જોગવાઈ હતી. A1 કેટેગરી રાજ્યના VVIP મહેમાનો માટે હતી. કેટેગરી-Bમાં બંધારણીય સંસ્થાઓ, બોર્ડ, કોર્પોરેશન અને સમાન સંસ્થાઓના વડાઓનો સમાવેશ થતો હતો. કેટેગરી-C જિલ્લા કક્ષાના મહત્ત્વના અધિકારીઓ માટે હતી. તેમાં જિલ્લા કલેક્ટર, જિલ્લા વિકાસ અધિકારી (DDO) અને પોલીસ અધિક્ષક (SP) જેવા હોદ્દાઓનો સમાવેશ થતો હતો. કેટેગરી-Dમાં વિભાગોના વડા અને સમકક્ષ અધિકારીઓ માટે વાહનોની જોગવાઈ હતી, જ્યારે કેટેગરી-E સરકારી કચેરીઓમાં સ્ટાફ કાર માટે લાગુ પડતી હતી.
આ વર્ગીકરણનો મૂળ હેતુ સરકારી વાહનોની ખરીદીમાં એકરૂપતા જાળવવાનો અને અધિકારીના હોદ્દા પ્રમાણે વાહનનો પ્રકાર નક્કી કરવાનો હતો. નવી કેટેગરી-F અને F1 ઉમેરાયા બાદ પણ આ વ્યવસ્થા દૂર કરવામાં આવી નથી. તેના બદલે હવે હોદ્દા આધારિત માળખાની સાથે કામગીરીની જરૂરિયાતને અનુરૂપ વધારાના વિકલ્પો ઉપલબ્ધ કરવામાં આવ્યા છે.
સરકારી કાફલામાં ઇલેક્ટ્રિક વાહનોને વધુ તક
નવી નીતિમાં સૌથી નોંધપાત્ર પાસાં પૈકીનું એક છે ઇલેક્ટ્રિક વાહનોને મળેલું વધારાનું સ્થાન. અગાઉની 2023ની નીતિમાં Tata Tigor EV XEને કેટેગરી-D અને E હેઠળ સામેલ કરવામાં આવી હતી. અમદાવાદ-ગાંધીનગર વિસ્તારમાં અથવા 50 કિલોમીટરની ત્રિજ્યામાં કામગીરી કરતા કેટલાક અધિકારીઓને સમાન કેટેગરી અને કિંમતના ધોરણમાં ઇલેક્ટ્રિક વાહન પસંદ કરવાની જોગવાઈ પણ હતી.
હવે કેટેગરી-Fમાં Mahindra XUV400 EL Pro 39.4 kWh અને Tata Nexon EV Creative 45 જેવા નવા વિકલ્પો ઉમેરવામાં આવ્યા છે. પરિણામે, EVનો ઉપયોગ સરકારી વાહન વ્યવસ્થામાં વધુ વિવિધ પ્રકારની કામગીરી માટે વિચારવા યોગ્ય બન્યો છે.
ઇલેક્ટ્રિક વાહનોના સંભવિત લાભોમાં સ્થાનિક સ્તરે ટેલપાઇપ ઉત્સર્જનનો અભાવ, પરંપરાગત ઇંધણ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાની તક અને ઉપયોગની પરિસ્થિતિ પ્રમાણે સંચાલન ખર્ચમાં બચતની શક્યતાનો સમાવેશ થાય છે. જોકે, વાસ્તવિક બચત વાહનના વાર્ષિક ઉપયોગ, વીજળીના દર, ચાર્જિંગની વ્યવસ્થા, જાળવણી અને ખરીદી ખર્ચ જેવા પરિબળો પર આધારિત રહેશે.
મેદાની કામગીરીમાં EVનો ઉપયોગ કરતા પહેલાં પ્રવાસનું અંતર, ચાર્જિંગ સ્ટેશનની ઉપલબ્ધતા અને પરત ફરવાની વ્યવસ્થા જેવી બાબતોનું આયોજન પણ જરૂરી બનશે. ખાસ કરીને લાંબા અંતર અથવા ચાર્જિંગની મર્યાદિત સુવિધા ધરાવતા વિસ્તારોમાં વાહન પસંદગી વ્યવહારુ જરૂરિયાતને અનુરૂપ હોવી જોઈએ.
ગુજરાતમાં ઇલેક્ટ્રિક વાહનોના પ્રોત્સાહન અને ચાર્જિંગ માળખા અંગેની વ્યાપક ચર્ચા વચ્ચે સરકારી કાફલામાં EVના વિકલ્પો વધારવાનું પગલું પણ નોંધપાત્ર છે. જોકે, આ વાહન ખરીદીના સુધારાને રાજ્યની સમગ્ર EV નીતિમાં થયેલા દરેક સંભવિત ફેરફાર સાથે એકસરખો ગણવો યોગ્ય નહીં બને.
GeM મારફતે ખરીદી અને નાણાકીય શિસ્ત પર ભાર
વાહનોની કેટેગરી વધારવાની સાથે ખરીદી પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા જાળવવાનો મુદ્દો પણ મહત્ત્વનો છે. 2023ના માળખા મુજબ નિર્ધારિત વાહનોની ખરીદી Government e-Marketplace (GeM) મારફતે પ્રવર્તમાન બજારભાવે કરવાની જોગવાઈ હતી. સુધારેલી વ્યવસ્થામાં પણ હાલની ખરીદી સંબંધિત સુરક્ષાત્મક જોગવાઈઓ યથાવત્ હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે. નિર્ધારિત કેટેગરીની બહારનું વાહન ખરીદવું હોય તો માત્ર વિભાગની પસંદગી પૂરતી નથી. તેના માટે યોગ્ય કારણો રજૂ કરવા, સક્ષમ સત્તાધિકારીની મંજૂરી મેળવવા અને લાગુ પડતી સરકારી પ્રક્રિયાનું પાલન કરવું જરૂરી રહે છે.
આવી જોગવાઈઓનું મહત્ત્વ એટલા માટે છે કે સરકારી વાહનોની ખરીદી જાહેર નાણાં સાથે જોડાયેલી છે. વાહનનો પ્રકાર, કિંમત અને ઉપયોગની જરૂરિયાત વચ્ચે યોગ્ય સંતુલન જળવાય તે જરૂરી છે. નવી કેટેગરીઓથી વિકલ્પો વધે છે, પરંતુ તેની સાથે ખર્ચની જવાબદારી અને ખરીદીમાં નિયમપાલનનું મહત્ત્વ પણ યથાવત્ રહે છે.
GeM મારફતે ખરીદી થવાથી સરકારી વિભાગોને નિર્ધારિત પ્રક્રિયા હેઠળ ઉપલબ્ધ વિકલ્પો તપાસવાની તક મળે છે. તેમ છતાં, દરેક ખરીદીમાં લાગુ પડતા ચોક્કસ ભાવ, ટેક્નિકલ માપદંડો, મંજૂરીની શરતો અને ઉપલબ્ધતા અંગે સંબંધિત સરકારી દસ્તાવેજો તપાસવા જરૂરી રહેશે.
વહીવટી કાર્યક્ષમતા અને પર્યાવરણ વચ્ચે સંતુલન
ગુજરાત સરકારના આ સુધારાનું મૂલ્યાંકન માત્ર નવા વાહનોની યાદીથી કરવું પૂરતું નથી. તેનો વ્યાપક હેતુ સરકારી કર્મચારીઓની કામગીરીની જરૂરિયાત અને વાહન ખરીદીના નિયમો વચ્ચે વધુ વ્યવહારુ જોડાણ સ્થાપિત કરવાનો છે. એક તરફ, ઓફ-રોડ વાહનોના વિકલ્પોથી અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં કામ કરતા અધિકારીઓને ઉપયોગી પસંદગી મળી શકે છે. બીજી તરફ, કેટેગરી-Fમાં EVનો સમાવેશ સરકારી કાફલાને ધીમે ધીમે વધુ સ્વચ્છ પરિવહન તરફ લઈ જવાની શક્યતા ઊભી કરે છે.
આગામી સમયમાં આ સુધારાની અસર કેટલા વિભાગો તેનો ઉપયોગ કરે છે, કેટલા વાહનો ખરીદાય છે, ઇલેક્ટ્રિક વાહનો માટે ચાર્જિંગ સુવિધા કેટલી ઉપલબ્ધ છે અને સરકારી ખર્ચમાં કેવો ફેરફાર થાય છે તેના આધારે વધુ સ્પષ્ટ થશે. હાલના તબક્કે નીતિનો મુખ્ય અર્થ એ છે કે સરકાર વાહન પસંદગીમાં અધિકારીના હોદ્દાની સાથે તેમની વાસ્તવિક કામગીરીને પણ મહત્ત્વ આપી રહી છે.
એકંદરે, ગુજરાતની સુધારેલી વાહન ખરીદી નીતિ સરકારી પરિવહન વ્યવસ્થાને વધુ જરૂરિયાતલક્ષી બનાવવાનો પ્રયાસ છે. કેટેગરી-F દ્વારા મેદાની તપાસ અને એન્ફોર્સમેન્ટ માટે વિકલ્પો વિસ્તર્યા છે, જ્યારે કેટેગરી-F1થી મુશ્કેલ ભૂપ્રદેશમાં ફરજ બજાવતા અધિકારીઓની જરૂરિયાતોને અલગ ઓળખ મળી છે. સાથે જ EVના નવા વિકલ્પો અને GeM આધારિત ખરીદીના નિયમો દ્વારા કાર્યક્ષમતા, પર્યાવરણલક્ષી પરિવહન અને નાણાકીય શિસ્ત વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
અમારી WhatsApp ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
અમારી Telegram ચેનલ માં જોડાવો : Click karo
આ આર્ટિકલને તમારા સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરવા નીચેના આઈકોન પાર ક્લિક કરો.
